جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى

ءبارى ءتورتىنشى بيۋدجەتكە بايلانىستى

بۇل باعىتتا قولعا الىنعان كەيبىر شارالار بارى ءمالىم. ماسەلەن, 2019 جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن (شوب) تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالى­عى (كتس) تۇسىمدەرىن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. COVID-19 پان­دەمياسىنا بايلانىستى وڭىرلەردە ەكو­نوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, 2020 جىلى شوب كتس-ى جوسپارداعى 386 ملرد تەڭگەنىڭ ورنىنا, 482 ملرد تەڭگە كولەمىندە جينالىپ, ءوسىم 25 پايىزدى قۇراعان.

بۇدان باسقا, اۋداندار مەن اۋىلدىق وكرۋگ­تەردى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن تۇجى­رىم­داما جوباسىندا شوب كتس-ىن وبلىس, اۋدان مەن اۋىل اراسىندا ءبولۋ شەگىن رەگلامەنتتەۋ كوزدەلىپ وتىر. جەر­گى­لىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ كىرىس بازاسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن 2022 جىلى سا­لىقتار مەن تولەمدەردىڭ مىناداي تۇر­لەرىن ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە بەرۋ ۇسى­نىلادى: بىرىڭعاي جەر سالىعى, جەر ۋچاسكەسىن پايدالانۋ تولەمى, جەر ۋچاس­كەلەرىن ساتۋدان تۇسەتىن قارجى, جەر ۋچاسكەسىن جالعا بەرۋ قۇقىعىن ساتۋ تولەمى. ال 2024 جىلى مىناداي سالىقتار مەن تولەمدەردى بەرۋ ۇسىنىلادى: سۋ رەسۋرستارىن پايدالانعانى ءۇشىن, جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىمەن اينالىسۋ قۇقىعى ءۇشىن ليتسەنزيالىق الىم, جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىمەن اينالىسۋعا ليتسەنزيانى پايدالانعانى ءۇشىن تولەم.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى­نىڭ ەلدى مەكەندەردىڭ تىرشىلىگىن ساپالى قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قار­جى رەسۋرستارى بەكىتىلگەن وكىلەت­تىك­تەرى مەن قۇرالدارى بولادى. ءوز كىرىس­تەرى­­نەن تۇسكەن قاراجات تەك اۋىلدىق وكرۋگ­تى دامىتۋعا جانە جەرگىلىكتى قوعام­داس­تىق جيىنىمەن كەلىسۋ بويىنشا جەر­گى­لىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىت­تالا­دى. جەر­گىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ­دىڭ بيۋد­جەتىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ەرەكشە ءتار­تىبى ەنگىزىلەدى. ول بيزنەس-ۇدە­رىستەردى ەداۋىر وڭتايلاندىرۋعا, بيۋد­جەتتىك باع­دارلا­مالار­دى ىرىلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل – ۋاقىت پەن قارا­جاتتى ۇنەمدەۋدىڭ ءبىر جولى.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ مۇ­لىكتىك كەشەنىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا كوممۋ­نالدىق مەنشىككە قۇقىق بەلگىلەي­تىن قۇجاتتاردى رەسىمدەۋدى وڭايلاتۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وزدەرىنە بەكىتىلگەن نىسانداردى, ونىڭ ىشىندە يەسىز اكتيۆتەردى تۇگەندەيتىن بولادى. تۇگەندەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن كوممۋنالدىق نىسانداردىڭ تىزبەسى قالىپتاستىرىلىپ, ولاردى تىركەۋ مەن ەسەپكە قويۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن وڭاي­لاتىلعان ءتارتىبى قولدانىلادى.

اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ سالىق بازاسى­نىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋى 2025 جىلى شامامەن 35%-عا (2020 جىلى – 13,4%) جەتەدى دەپ جوسپارلانۋدا.

ازاماتتار بەلسەندى بولسا, باسقارۋ تيىمدىلىگى ارتادى

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ رەفورماسى ەڭ ال­دىمەن جەرگىلىكتى بيلىك قىز­مەتىنىڭ حالىق الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە­نى قۇرۋعا باعىتتالعان. تىكەلەي ساي­لاۋ ارقىلى اكىمدەردى حالىقتىڭ ءوزى ساي­لاۋعا كوشىپ جاتىر. ءوز كەزەگىندە ساي­لان­عان اكىم دە حالىققا جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تاردىڭ ەسەبىن بەردى.

تۇجىرىمداما جوباسىندا كوزدەل­گەندەي, اۋىلدىق وكرۋگتەردە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ قازىرگى جينالىسىن قايتا قۇرۋ جولىمەن وكىلدى ورگاننىڭ فۋنكتسيالارى بار جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋ ورگانى – كەڭەس قۇرىلادى. ول بيۋدجەت جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقا­رۋ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ اقشالاي قاراجاتىن پايدا­لانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, اكىمنىڭ اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ەسەبىن تىڭدايدى.

بۇدان باسقا, تەكسەرۋ كوميسسيالارى قاراجاتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە جوسپارلى جانە جوسپاردان تىس ء(وتىنىش جاسالسا) تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى.

سونداي-اق جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ­دى دامىتۋدىڭ كەلەسى قادامىنىڭ ءبىرى – 2024 جىلى وبلىستاردا اۋدان اكىم­دەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكىزۋ. كانديداتتاردى ءوز مۇشەلەرى اراسىنان ساياسي پارتيالار ۇسىنادى. سونداي-اق ءوزىن ءوزى ۇسىنۋعا دا بولادى.

ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى – جەر­گى­لىك­تى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىنىڭ باستى شارتى. مەملە­كەتتىك ورگاندار, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى حالىقپەن كەرى بايلانىستىڭ قازىرگى زامانعى قۇرال­دارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇيرە­نۋگە ءتيىس. اۋىل اكىمىنىڭ ازاماتتار الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگى دەڭگەيىن ارتتىرۋ جونىندە شارالار قابىلدانادى. حالىقتىڭ شەشىمدەر قابىلداۋعا ارالاسۋى باسقارۋ ساپاسىن وزگەرتۋگە, ازا­مات­تىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا, مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن اشىق ەتۋگە ءتيىس.

ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەت­تىك باستامالارعا ارنالعان قوعامدىق ماڭىزى بار شىعىستارعا ونلاين-سا­ۋالنامالار, قوعامدىق ساراپتامادان ءوتۋ تەتىگى ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى بەكىتۋ پروتسەسىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ شارالارى قابىلدانادى.

بىرنەشە جىل بويى ينتەرنەتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋىنا ىقپال ەتۋىنىڭ كۇشەيۋى بايقالادى. بۇل قوعامدىق پىكىر­تا­لاس وتكىزۋگە, ازاماتتاردىڭ قوعام­دىق ماسەلەلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن حابار­دار بولىپ وتىرۋى مەن وعان قاتىسۋى­نا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. تسيفر­لى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى كوپ­تەگەن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋدە قوزعاۋشى كۇشكە اينالدى. قازىرگى زامانعى ترەندتەردى ەسكەرە وتىرىپ, فۋنكتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماسى بازاسىندا ىسكە اسىرۋ قاجەت. ون­دا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ دامۋ جوسپار­لارى, بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر تۋرا­لى مالى­مەتتەر, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قارۋ­دىڭ وكىلدى ورگانىنىڭ شەشىمدەرى, ازاماتتىق بيۋدجەت جانە باسقالار مىندەتتى تۇردە جاريالانادى. بۇل پورتال جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جەرگىلىكتى قوعامداستىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلى, ازا­ماتتىق باستامالاردى قاراۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ الاڭىنا اي­نا­لا­دى. اقپارات ءاردايىم وزەكتى جانە بارلىق ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋى كەرەك.

جەرگىلىكتى قوعامداستىق جيىندارىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى جانە ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرى, سونداي-اق ازاماتتاردى تارتۋ قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى تاسىلدەر مەن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, زاڭنا­ما­لىق تۇردە بەلگىلەنەتىن بولادى.

 بيلىكتى ءبولىسۋ جالعاسىن تابادى

جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ وكىلەت­تىكتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىك سالالارىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ قاجەتتىلىگىن ۋاقىت­تىڭ ءوزى ايقىنداپ وتىر. سوندىقتان ەل دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندە مەم­لەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وكىلەتتىكتەردى ودان ءارى ورتالىقسىزداندىرۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ پارمەندى جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى م ۇلىك­تىك قۇقىقتاردى كەڭەيتۋ جانە اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتتەرىنىڭ كىرىسىن ۇلعايتۋ جولىمەن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى وكىلەتتىكتەرىنىڭ اراجىگىن كە­زەڭ-كەزەڭىمەن اجىراتۋ شارالارى قا­بىلدانادى. بۇل ءۇشىن ءتان ەمەس, قايتا­لاناتىن, جەتىسپەيتىن فۋنكتسيالاردى انىقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى بولىنىسىندە فۋنكتسيالار مەن وكىلەتتىكتەرگە تالداۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسى جۇمىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فۋنكتسيالاردى بەرۋ, سونداي-اق ولاردى الىپ تاستاۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىندا, ونىڭ ىشىندە وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيلەردەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىندا قايتا ءبولۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەنەدى.

باستاپقى كەزەڭدە «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانۋى قاجەت. بۇل رەتتە وكىلەتتەردى قايتا ءبولۋ مەملەكەتتىك ور­گانداردىڭ كادرلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدە جاڭا فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا دايىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ پىسىقتالادى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋدان دەڭگەيىنەن اۋىل دەڭگەيىنە مىناداي فۋنكتسيالاردى بەرۋ كوزدەلەدى: قوعامدىق ورىنداردى اباتتاندىرۋ جانە سىرتقى بەزەن­دىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ, كورمە-جار­مەڭ­كەلىك قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ, كوممۋ­نال­دىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋدى ۇيىمداس­تىرۋ, ءوز قۇزىرەتى شەگىندە اقپاراتتىق جۇيەلەردى قولدانا وتىرىپ, ەلەكتروندىق قىزمەتتەر كورسەتۋ جانە ت.ب.

فۋنكتسيالاردى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ دەڭگەيىنە بەرۋ ءىس بارىسىنداعى ماسەلەلەردى ۋاقتىلى انىقتاۋ جانە شەشۋ, سونداي-اق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىت­تال­عان ناقتى مىندەتتەردى اي­قىن­داۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا ءتيىس. مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ دەڭگەيلەرى اراسىنداعى وكى­لەتتىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جەر­گىلىكتى ماڭىزى بار مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن رەسۋرستار­دى ءتيىمدى پايدالانۋدا اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزگى ورگانى – جەرگىلىكتى قوعامداستىق جيىنى. ول اۋىلدىق وكرۋگتەردە جەكەلەگەن ەلدى مەكەندە نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ قۇرامداس بولىگىندە بولەك جيىن وتكىزۋ ارقىلى جەرگىلىكتى قوعامداستىق وكىلدەرىنەن قالىپتاستىرىلادى. باسىم مىندەتتەردى ايقىنداۋ, ولاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتى دامىتۋ جوس­پارىن كەلىسۋ, اكىمشىلىك-اۋماق­تىق قۇ­رىلىستى وزگەرتۋ, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ەسەبىن تىڭداۋ ماسەلەلەرىندە جەر­گىلىك­تى قوعامداستىق جيىنىنىڭ وكى­لەتتىگى كەڭەيتىلەدى.

 بۇل كەڭەس بۇرىنعىدان وزگەشە

تۇجىرىمداما جوباسى بويىنشا 2024 جىلدان باستاپ اۋىلدىق وكرۋگتەردە جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينالىس­تارى وكىلدى ورگان – كەڭەس بولىپ قايتا قۇرىلادى. كەڭەس قىزمەتىن اكىم اپپا­راتى (جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ اكىمشىلىگى) قامتاماسىز ەتەدى.

كەڭەس مۇشەلەر مەن ونىڭ توراعا­سىنان تۇرادى. كەڭەس توراعاسى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان اشىق نەمەسە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن ايقىندالادى. كەڭەس تور­اعاسى كەڭەس وكىلەتتىگى مەرزىمىنە ساي­لانادى. كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ سانى زاڭ تالاپتارىمەن ايقىندالادى. كەڭەس قۇرامى ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى بولادى. كەڭەس مۇشەلەرىن ازاماتتار تىكەلەي, بەس جىل مەرزىمگە سايلايدى. جەرگىلىكتى قوعامداستىق جيىنىنا كەڭەستى تاراتۋ بويىنشا وكىلەتتىك بەرىلەدى. كەڭەس قابىلداعان قۇقىقتىق اكتىلەر مىندەتتى تۇردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاناتىن بولادى.

كەڭەستىڭ وكىلەتتىكتەرىنە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ جيىنىمەن كەلىسىلگەن جەر­گىلىكتى قوعامداستىقتى دامىتۋ جوس­پارىن, بيۋدجەتتى بەكىتۋ, ونىڭ ورىن­دالۋىنا باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قار­جى­لاندىرىلاتىن جانە ءتيىستى اۋماق­تا ورنالاسقان مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر مەن ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ تاعا­يىن­داۋلارىن كەلىسۋ كىرەدى. بۇدان باسقا, كەڭەس ەلدى مەكەندەردى اباتتان­دىرۋ, سانيتاريا, كوشە ساۋداسى, مەرە­كەلىك ءىس-شارالار مەن كونكۋرستار وت­كىزۋ ماسە­لەلەرىن رەتتەيدى. سونداي-اق كەڭەس جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ اكىم­شى­لىگى­نىڭ تۇرعىندارعا كورسەتەتىن قىز­مەتى تاريفتەرىن بەكىتۋ, زاڭنامادا بەلگى­لەنگەن سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ مول­شەر­لەمەسىن رەتتەۋ بويىنشا قۇزىرەتتەرگە يە بولادى, مىسالى: جەر سالىعىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەلەرىن ۇلعايتۋ نەمەسە ازايتۋ, م ۇلىك سالىعى بويىنشا سالىق بازاسىن انىقتاۋ ءۇشىن ايماقتارعا ءبولۋ كوەففيتسيەنتىن بەلگىلەۋ جانە باسقالار.

وتىرىستاردى دايىنداۋ, حاتتاما جۇرگىزۋ, كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قول­دارىن جيناۋ بولىگىندە جانە باسقا دا ماسە­لە­لەر بويىنشا كەڭەستىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ اپپاراتتىڭ (اكىمشىلىكتىڭ) فۋنكتسياسى بولادى. وسىلايشا, كەڭەستىڭ قۇرىلۋى ازاماتتارعا بارىنشا جاقىن ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ تومەنگى دەڭگەيىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. كەڭەس مۇشەلەرىن تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى ازاماتتار جەرگىلىكتى قوعامدىق-ساياسي ومىرگە قاتىسا الادى.

مىنە, وسىلايشا ەلىمىزدەگى دەمو­كراتيا­لىق وزگەرىستەر قيسىندى جالعاسىن تاۋىپ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ۇدايى جەتىلدىرىلە بەرمەك.