عاسىر ىندەتىنە اينالعان جۇقپالى يممۋندىق تاپشىلىق سيندرومى (جيتس) ادامزاتقا تىرناعىن شەڭگەلدەپ سالۋدا. ونىڭ تارالۋ قارقىنى دا بۇرىنعىدان جىلدامداي تۇسكەنىن ماماندار ايتىپ وتىر. ۇرپاقتى ازدىراتىن كەسەلگە قالاي قارسى تۇرعان ءجون؟ بۇل جونىندە قوستاناي وبلىستىق جيتس الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى مولداعالي حامزين وي بولىسكەن ەدى.
عاسىر ىندەتىنە اينالعان جۇقپالى يممۋندىق تاپشىلىق سيندرومى (جيتس) ادامزاتقا تىرناعىن شەڭگەلدەپ سالۋدا. ونىڭ تارالۋ قارقىنى دا بۇرىنعىدان جىلدامداي تۇسكەنىن ماماندار ايتىپ وتىر. ۇرپاقتى ازدىراتىن كەسەلگە قالاي قارسى تۇرعان ءجون؟ بۇل جونىندە قوستاناي وبلىستىق جيتس الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى مولداعالي حامزين وي بولىسكەن ەدى.
– مولداعالي حاميت ۇلى, وبلىستا ادامنىڭ يممۋندىق تاپشىلىعى ۆيرۋسى (ايتۆ) اۋرۋىنىڭ تارالۋى قاي دەڭگەيدە؟
– وسى كەزگە دەيىن تىركەلگەندەردىڭ بارلىق سانى 1384 ادام بولدى. ال وتكەن جىلى 145 اۋرۋ تىركەلگەن. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ وبلىسىمىز ءۇشىن از سان ەمەس. ول وسى 145 ادامنىڭ عانا ەمەس, ولاردىڭ بالالارىنىڭ, وتباسىنىڭ, تۋىس-جاقىندارىنىڭ, ودان قالسا قوعامنىڭ قاسىرەتى. اۋرۋدىڭ تارالۋى بويىنشا قوستاناي, رۋدنىي قالالارى, قوستاناي اۋدانى الدىڭعى قاتاردا تۇر. سونىمەن قاتار, وبلىس ورتالىعىنان شەتكەرىرەك جاتقان مەڭدىعارا, ءجىتىعارا اۋداندارىندا تىركەلگەن ادامنىڭ سانى وتىزدان اسادى. ازىرشە امانگەلدى جانە قامىستى اۋداندارىندا ماماندار اۋرۋدىڭ تىركەلمەگەنىن ايتىپ وتىر. الايدا, ول وڭىرلەر قاسىرەتتى كەسەلدەن تاپ-تازا دەگەن ۇعىم تۋماعانى دۇرىس.
– عاسىر قاسىرەتىنە اينالعان اۋرۋدى ءسوز ەتكەندە, ارينە, ۇلتقا بولمەيمىز. بارلىق ادامزاتتىڭ باس اۋرۋى ەكەنىن ءتۇسىنەمىز. قازاقى قايماعى بۇزىلماعان تورعاي وڭىرىنەن, جانگەلدين اۋدانىنان ايتۆ-تىڭ تىركەلگەنى جۇرەگىڭدى اۋىرتادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, باسقالار اۋىرعاندا تەك قازاق امان قالسا ەكەن دەگەن ءسوز ەمەس, قازاقى تاربيەنىڭ قازىعى بوساڭسىعانى ما دەگەن وي كەلەدى...
– وتە دۇرىس ايتاسىز. سوڭعى جىلدارى اۋرۋ جۇقتىرعاندار اراسىندا ءوزىمىزدىڭ ۇلت ازاماتتارىنىڭ قاتارى ءجيى كورىنە باستادى. ءتىپتى, كوبەيىپ كەلەدى دەسەم دە جاڭىلىسا قويماسپىن. بۇل اۋرۋ ۇلت, جىنىس, ءوڭىر نەمەسە مەملەكەت, ماتەريك تاڭدامايدى. تەك قازاق حالقى ەمەس, قاي ۇلتتىڭ بولسا دا ۇلتتىق, حالىقتىق پەداگوگيكاسىنىڭ, تاربيەسىنىڭ, ءتىپتى, ۇلتتىق سالت-سانانىڭ بوساڭسىعانى وسى قاسىرەتكە جول اشا تۇسەدى. مىسالى, بۇرىن حالقىمىزدا ازاماتتىق نەكە دەگەن بولىپ پا ەدى؟ مىنە, قازىر جاستار دا, ەرەسەكتەر دە ازاماتتىق نەكەمەن تۇرا بەرەتىن بولدى. ولار نە وتباسى ەمەس, نە بولەك جاندار ەمەس, ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك المايدى. تەك توسەكتەرى بىرگە, قالعان وي-ءمۇددەلەرىنىڭ ءبارى ولاردى قوسپايدى. جاستاردىڭ اراسىندا دا ماحاببات سەزىمى الدىمەن توسەككە جۇگىرەتىن دورەكىلىكپەن تۇسىندىرىلەدى. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ», دەپ قازاق بولاشاق وتباسى اناسىنىڭ تاربيەسىنە قاتاڭ قاراعان ەدى. قازىر وسىنداي حالىقتىق تاربيەنىڭ قازىعى بوساعان. ال ادامنىڭ يممۋندىق تاپشىلىعى اۋرۋىنا قارسى تۇراتىن قارۋ ازىرشە اركىمنىڭ وتباسىلىق تاربيەسى, حالىقتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءالسىرەمەۋى, ءار ادامنىڭ دۇرىس جولمەن ءجۇرۋى, سەزىم تازالىعى دەر ەدىم.
بۇگىندە ايتۆ-عا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلاما بار. ول بويىنشا ءبىزدىڭ ماماندار مەكتەپتەردە, مەكەمەلەردە, جالپى تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى, ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرادى. بىراق وتباسىنداعى تاربيە مىقتى بولماي, كەساپات اۋرۋدان ۇرپاقتى ساقتاي المايمىز. قازىر تەلەديداردان, ينتەرنەتتەن بالالاردىڭ كورمەيتىن قۇبىجىعى جوق. بۇل دا كەرى اينالمايتىن, الەۋەتى مىقتى كۇش. اتا-انا ودان بالانى قاداعالاۋ, ينتەرنەتتە, تەلەديداردىڭ الدىندا كوپ وتىرعىزباي, باسقا پايدالى ىستەرگە باعىتتاۋ ارقىلى عانا تىعىرىقتان شىعادى.
– قاۋىپتى اۋرۋعا ادامدار تەك بەي-بەرەكەت ءجۇرىس-تۇرىسى ارقىلى ەمەس, ەش كۇناسىز, كەزدەيسوق تاپ بولماۋى ءۇشىن قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– اتىڭ وشكىر اۋرۋدىڭ ناشاقورلار اراسىندا ۇلەسى مول. ويتكەنى, ولار ورتاق ينەنى قولداناتىنى بەلگىلى. ەر دە, ايەل دە كەزدەيسوق جىنىستىق قاتىناستان اۋلاق بولعانى ءجون. سالونداردا مانيكيۋر, پەديكيۋر جاساۋ قۇرالدارى دۇرىس تازارتىلماسا اۋرۋ ادامنىڭ قانى ارقىلى ۆيرۋس جۇعۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, قازىر سالونداردا جاسالاتىن دەنەگە تىرناپ سۋرەت سالۋ, اشەكەيلەۋ (تاتۋيروۆكا) جاستار اراسىندا سانگە اينالعان. ماماننىڭ قۇرال-جابدىعى تازارتىلماعان جاعدايدا بۇل دا اۋرۋ جۇقتىرادى.
– ايتۆ پايدا بولعانىنا, ادامزاتقا قاۋىپ توندىرگەنىنە وتىز جىلدان اسىپ بارا جاتقانىن ايتتىڭىز. وسى ۋاقىتتان بەرى ادامدار اراسىندا ودان ساقتانۋ, ءوز دەنساۋلىعىنا ءجىتى قاراۋ مادەنيەتىنىڭ كوتەرىلگەنى بايقالا ما؟
– بايقالادى. جىل سايىن ايتۆ-عا قارسى ەرىكتى تەكسەرۋدەن وتەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە باسىم كوپشىلىگى نەگىزىنەن جاسىرىن ءوتۋدى قالايدى. اكتسيا وتكىزىلگەن ۋاقىتتاردا ايماقتىق جيتس ورتالىقتارىندا تەستىلەۋدەن وتەتىندەر مولايدى. اكتسيا ۋاقىتىندا جەدەل جاساقتالعان توپتار ەكسپرەسس-تەستەر وتكىزەدى. بۇل, اسىرەسە, جاستار اراسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. ءتىپتى, ۇيلەنەيىن دەپ جۇرگەن جاستار جيتس ورتالىعىنا كەلىپ, تەكسەرىلىپ العان جاعدايلار دا كەزدەستى. مۇنىڭ ەشقانداي ەرسىلىگى جوق. باس قوسايىن دەگەن جاستاردىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىمسىزدىگى دەپ تە قاراۋعا بولمايدى, قايتا ولاردىڭ ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىنا, بولاشاعىنا جاۋاپتى قاراۋ مادەنيەتى دەگەن ءسوز. ەۋروپالىق جانە وزگە جۇرتتاردا بۇل قالىپتاسقان دۇنيە بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ قازاقى سەنگىشتىگىمىز, ۇيالشاق مەنتاليتەتىمىز ازىرگە وعان جىبەرە قويمايدى. بىراق ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كوزى وتە اشىق, اقپاراتى مول. سوندىقتان بولاشاعىن, ۇرپاعىن ويلاعان جاستار ۇيلەنەر الدىندا ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ, تەكسەرىلۋدى داستۇرگە, قاجەتتىلىككە اينالدىرسا ابەستىگى بولماس ەدى. ۋاقىتتىڭ تالابىنا مويىنسۇنعان دۇرىس.
سوڭعى جىلدارى تۇرعىنداردى سكرينينگتەۋ ۇدەرىسىنە كوپ كوڭىل بولىنە باستادى. ەكىقابات ايەلدەردىڭ, جالپى ادامداردىڭ جۇقتىرعانى بەلگىلى بولعاندا, ولاردى نەعۇرلىم اۋرۋدىڭ ەرتەرەك ساتىسىندا ەمدەۋدى قولعا الۋ كوزدەلەدى. ال, ايتۆ-عا قارسى تەستىلەۋدە كوبىنە تۇرعىنداردىڭ ينە شانشاتىن ناشاقورلار, كوممەرتسيالىق سەكس وكىلدەرى نەمەسە ازعىندىققا سالىنعان جاندار سياقتى وسال توپتارىنا باسىمدىق بەرىلەدى.
مۇنىڭ بارلىعى دا ايتۆ تارالۋىن توقتاتۋدىڭ, باسەڭدەتۋدىڭ شارالارى ەكەنى ءسوزسىز. ال ءار ادام بۇل قاسىرەتتىڭ شەڭگەلىنە ءتۇسىپ قالماۋى ءۇشىن ىشكى مادەنيەتىن, تاربيەسىن دۇرىستاپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋى قاجەت.
– وتكەن جىلى ينتەرنەتتە بۇل اۋرۋدىڭ ايتۆ-1 ءتۇرى تارالىپ جاتقاندىعى جونىندە اقپارات بولدى.
– ءيا, «روسسيسكايا گازەتانىڭ» ايتۆ-1 جاڭا ءتۇرى پايدا بولىپ, رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر وڭىرىندە جايىلعانى, ونىڭ قازاقستان, قىرعىزستاندا, چەشەنستاندا ءتىركەلگەنى جونىندە تاراتقان اقپاراتىنا وراي, جيتس الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى مارات تۇكەەۆ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. اۋرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى قازاقستاندا تىركەلگەن جوق.
– قازىر ايتۆ اۋرۋىنا شالدىققانىن ەستىگەندەر ونى قالاي قابىلدايدى؟ ولاردىڭ ءومىر سالتىنداعى وزگەرىستەر, تاعدىرى قالاي بولادى؟
– تەستىلەۋدە, تەكسەرۋدە الىنعان قاننىڭ قورىتىندىسى ءبىزدە شىعارىلمايدى, ونى رەسپۋبليكالىق جيتس الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ لابوراتورياسى انىقتايدى. قورىتىندى اقپارات كەلگەننەن كەيىن, اۋرۋ جۇقتىرعانداردى جيتس ورتالىعىنا شاقىرىپ, كەڭەستەر بەرىلەدى, ونىڭ دياگنوزى تۋرالى اۋرۋعا پسيحولوگيالىق جاعداي تۋعىزىلادى, الداعى ۋاقىتتا اۋرۋدى ەمدەۋ تۋرالى جوسپار جاسالادى, كلينيكالىق جانە لابوراتوريالىق تولىق تەكسەرۋلەردەن وتكىزىلەدى. ايتۆ جۇقتىرعان ناۋقاس ديسپانسەرلىك ەسەپكە الىنادى. قاجەت بولعاندا اۋرۋدى امبۋلاتورلىق نەمەسە ستاتسيونارلىق تۇردە ەمدەيدى. ايتۆ جۇقتىرعان ايەل بالا كوتەرەتىن جاستا بولسا, ونىمەن جۇكتىلىكتى جوسپارلاۋ ءجونىندە اڭگىمە وتكىزىلەدى. ەگەر ايەل بالا تاپقىسى كەلسە وندا ۆيرۋستىڭ انادان بالاعا جۇقپاۋى ءۇشىن مەديتسينالىق جۇمىستار ءجۇرگىزىلەدى. قازىر وسى ۆيرۋسقا قارسى كۇشتى ءدارى-دارمەكتەر بار. بىراق ولاردىڭ بارلىعى دا ۆيرۋستى جويىپ جىبەرە المايدى, تەك ناۋقاستىڭ مەڭدەۋىن كىدىرتەدى. ايتۆ جۇقتىرعان ادام ەمدەلۋگە ىقتياتتى قاراسا, ونىڭ ءومىرى دە ۇزارا تۇسەدى.
ەندىگى ءبىر اڭگىمە ولارعا قوعامداعى كوزقاراس تۋرالى. ايتۆ جۇققىزعانداردىڭ بارلىعىنىڭ تاعدىرى وتە ۇقساس. ولاردىڭ دياگنوزى تۋرالى كەيدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇپيانى ساقتامايتىنى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ولارعا قىزمەت كورسەتۋدەن باس تارتۋى, جۇمىستان ىقتيارسىز بوساتۋى, جۇمىس تاپپاۋى, قوعامنىڭ ولاردى قۇبىجىقتاي كورىپ, جيىركەنىشپەن قاراۋى ناۋقاس ءومىرىن قيىنداتا تۇسەدى. سوندىقتان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ جاساعان جوبالار ارقىلى ايتۆ اۋرۋىنا شالدىققان جاندارعا قوعامدا تولەرانتتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ كەرەك. بۇل ورايدا, وبلىستا «پوموشش» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى وزگە دە ۇيىمداردىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, جىمىسقىلانا تىرناعىن سالىپ كەلە جاتقان ەپيدەمياعا باقىلاۋ جاساپ, اۋرۋ تارالماۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەر توگىپ كەلەدى. ەندىگى ماقسات ونىڭ جۇمىسىنا قوعامداعى باسقا كۇشتەردى دە توپتاستىرا بىلگەنىمىز ماقۇل. سوندا قوعام تازالىعىن ساقتاپ, بولاشاقتى جارقىن ەتۋگە ۇلەس قوسامىز.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.