تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەت

قازاق ەلىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالىپ وتىر

ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتى ءال-فارابي اتىنداعى ءبىلىم ورداسىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولدى. وسى كەزەڭدە قازۇۋ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, عىلىمى مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, وتانىمىزدىڭ بارلىق جوعارى مەكتەپ جۇيەسىنىڭ تىرەگىنە, بارلىق ورتاازيالىق ايماق بويىنشا كادرلاردىڭ ءىرى ۇستاحاناسىنا اينالدى. جوعارى ءبىلىم ساپاسى, حالىقارالىق تانىمالدىلىق, عىلىمي جانە زەرتتەۋ قىزمەتتەرىنىڭ, يننوۆاتسيانىڭ بەلسەندىلىگى, مىقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى جانە تالانتتى تۇلەكتەر – بۇگىندە, قازۇۋ-دىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.

قازاق ەلىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ التىن دىڭگەگىنە اينالىپ وتىر

ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەتى ءال-فارابي اتىنداعى ءبىلىم ورداسىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولدى. وسى كەزەڭدە قازۇۋ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, عىلىمى مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, وتانىمىزدىڭ بارلىق جوعارى مەكتەپ جۇيەسىنىڭ تىرەگىنە, بارلىق ورتاازيالىق ايماق بويىنشا كادرلاردىڭ ءىرى ۇستاحاناسىنا اينالدى. جوعارى ءبىلىم ساپاسى, حالىقارالىق تانىمالدىلىق, عىلىمي جانە زەرتتەۋ قىزمەتتەرىنىڭ, يننوۆاتسيانىڭ بەلسەندىلىگى, مىقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى جانە تالانتتى تۇلەكتەر – بۇگىندە, قازۇۋ-دىڭ ماقتانىشىنا اينالدى.

ۋنيۆەرسيتەت تاريحى – بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحى. وسى جىلدار ارا­لىعىندا وتانىمىزدىڭ جوعارى مەكتەبى جولباسشىسىنىڭ دامۋى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭىمەن, جان-جاقتى ارەكەت, تۇبەگەيلى وزگەرىسپەن ۇزدىك­سىز بايلانىستا بولدى. حح عاسىردىڭ كۇردەلى 30-جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنا ۇلتتىق كادرلار دايىنداۋ ماسەلەسى تۇرعاندا حالىق كوميسسارلار كەڭەسى الماتى قالاسىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى – قازمۋ-دى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى. ناتيجەسىندە 1934 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى تۋرالى جانە العاش­قى 54 ستۋدەنتتى فيزيكا-ماتەما­تيكالىق جانە بيولوگيالىق فاكۋلتەتتەرگە قابىلداۋعا بۇيرىق قابىلداندى. ارتىنان حيميا, شەت تىلدەرى جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرى اشىلىپ, قازاق جاس­تارى ءۇشىن دايىنداۋ بولىمدەرى ۇيىم­داستىرىلادى. وسى كۇردەلى كەزەڭدەردە باسشىلىقتا بولعان تۇڭعىش ديرەكتور فەدوت تروفيموۆيچ وليكوۆ ءوزىن جوعارى مەكتەپتىڭ تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە تانىتتى.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ۋنيۆەرسيتەتكە قىسقارتىلعان باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ەڭ الدىمەن, مايدان ءۇشىن – مەيىربيكەلەر, دارىگەرلەر, راديست-وپەراتورلار, رەنتگەنولوگتار, اۋدارماشىلار جانە باسقا دا ماماندار دايىنداۋ قاجەت بولدى. مايدانعا كەتكەن وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ كوبىسى ۇرىس مايدانىنان ورالمادى. ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ءۇشىن ءبىلىم ورداسىنىڭ بىلىمگەرلەرى مەن قىزمەتكەرلەرى وردەندەرمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. ال ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى الەكساندر پوپوۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. سول سوعىس جىلدارى قازۇۋ-عا رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ, بەلورۋسسيانىڭ ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جانە زەرتحانالارى ورنالاستىرىلدى. جەتەكشى عىلىمي مەكتەپتەردى باسقاراتىن اكادەميكتەر جانە كورنەكتى عىلىم دوكتورلارى كەلدى. زەرتتەۋلەر اۋقىمى كەڭەيدى. ماسەلەن, حيميا فاكۋلتەتىندە كوپتەگەن تەحنيكالىق مەكەمە مەن اسكەري بولىمشەلەردىڭ كەڭەس بەرۋ ورتالىعى بولعان اسكەري حيميانىڭ عىلىمي مەكتەبى دامىدى. سونداي-اق, وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭدە استرونوميا, فيزيكا, تاريح, ءتىل ءبىلىمى بويىنشا قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتەر نەگىزى قالاندى.

سۇراپىل سوعىستان سوڭ فاكۋل­تەت­تەردىڭ سانى ارتتى, اسپيرانتۋراعا قابىلداۋ سانى ءوستى. جاڭا وقۋ عيما­رات­تارى سالىنىپ, بيوستانسا, بيولوگيالىق مۇراجاي قۇرىلدى. قازۇۋ رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكا جانە قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا بىلىكتى كادر­لار دايىندايتىن جەتەكشى ورتالىق بولدى. جەتەكشى كافەدرالاردى اكادەميك, پروفەسسورلار ابىكەن بەكتۇروۆ, ىسمەت كەڭەسباەۆ, سەرگەي پوكروۆسكي, كونستانتين پەرسيدسكي, تاعى باسقالار باسقاردى. قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان جۇلدىزدى اكادەميكتەر مۇحتار اۋەزوۆ پەن قانىش ساتباەۆ ءدارىس وقىدى. ارينە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىندا ونىڭ رەكتورلارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جەتەكشى عالىمدار – يۆان لۋكيانەتس, تولەگەن تاجىباەۆ, اسقار زاكارين, تەمىرباي دارقانباەۆ ەڭبەكتەرى وتە ماڭىزدى. ولاردىڭ ەسىمدەرى قازۇۋ شەجىرەسىندە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان.

حح عاسىردىڭ 1960-1980 جىلدارى ءبىلىم ورداسى زاماناۋي جانە ۇزدىك وقۋ-ادىستەمەلىك, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ۋني­ۆەرسيتەتتىك الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋمەن قاتار, ونىڭ حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى تىعىز قارىم-قاتىناسىن ورنىقتىرۋدى باستادى. قازۇۋ رەسپۋبليكاعا عانا ەمەس, شەت­ەلدەر ءۇشىن دە كادرلار دايىنداي باس­تادى. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعات رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ەسەپتەۋ تەحنيكاسىن قۇرۋ, باسقا دا سالالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا تەوريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاسادى. وسى قيىن دا كۇردەلى جۇمىستاردى اتقارۋدا قازۇۋ-دىڭ ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كوشباسشىسى بولىپ تۇرۋىندا ونىڭ مىقتى وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى, سونىمەن بىرگە, رەكتورلار: اسقار زاكاريننىڭ, ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ, ەدىل ەرعوجيننىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتتارى ەرەكشە ورىندا تۇردى. تانىمال عالىم جانە بىرەگەي باسشى ءو.جولداسبەكوۆ جەتەكشىلىگى كەزەڭىندە, ەڭ الدىمەن, بۇگىندە الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەم تۇسپەيتىن «قازۇۋ قالاشىعى» كەرەمەت وقۋ-عىلىمي جانە تۇرعىن كەشەنى قۇرىلىسىنىڭ جۇرگەندىگىن ايتىپ ءوتۋ ادىلدىك بولار.

تۇبەگەيلى تاريحي جاندانۋ 80-90 جىلدار ارالىعىندا ورىن الدى. بۇل ۋاقىتتاعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ كۇردەلى كەزەڭى قازاقستانعا ەگەمەندىك اپەردى, جاڭا مەملەكەت, اشىق ەكونوميكا جانە زاماناۋي الەۋمەتتىك ورتا جاساۋعا الىپ كەلدى. ۋنيۆەرسيتەت تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بۇرىنعىشا جوعارى ءبىلىمنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە تاريحتىڭ جاڭا پاراقتارىن اشتى. بۇل جەردە قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا تەڭقۇقىلى مۇشە رەتىندە قالىپتاسۋى باستى فاكتور ەدى, وسىنداي شارتتاردا تاڭداۋ بىرەۋ عانا بولدى. ول – الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ساتىلاي كوتەرىلۋ, مامان دايارلاۋدا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءوتۋ. ۋنيۆەرسيتەت دارەجەسى دە ايتارلىقتاي وزگەرە باستادى. 1991 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىر يبن ءال-فارابي ەسىمىمەن اتالا باستادى. 1993 جىلى ۋنيۆەرسيتەت دەربەس مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورنى دارەجەسىن يەلەندى, كەيىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستانداعى ءبىرىنشى وقۋ ورنىنا ماڭىزدى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت دارەجەسى بەرىلدى. كادرلاردى دايىنداۋدا حالىقارالىق تالاپتاردى ەنگىزۋدىڭ جانە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋدىڭ, مامان دايىنداۋدىڭ ەكى ساتىلى «باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا» جۇيەسىنە اۋىسۋدىڭ, سونىمەن بىرگە, ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىندا عزي جۇيەسىن جانە تەحنولوگيالىق پارك قۇرۋدىڭ العاشقى قادامدارى جاسالدى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى, وتاندىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى مەيىرحان ءابدىلدين مەن كوپجاسار نارىباەۆ ۋنيۆەرسيتەت دامۋىنا زور ۇلەس قوستى.

2003 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولونيا قالاسىندا (يتاليا) قازۇۋ ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇلى حارتياسىنا قول قويدى. سول ارقىلى قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ەندى. 2006 جىلى ساپا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن ەل تاريحىندا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ بارشا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ىسىنە, مامان دايارلاۋعا بەرىلگەن جوعارى باعا ەدى. عىلىمي مەكتەپتەر قىزمەتتەرىنىڭ جانە باعىتتارىنىڭ كەڭەيۋى جالعاسىپ, جاراتىلىستانۋ ماماندىقتارى باعدارلامالارىنا حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋ جۇرگىزىلىپ, قازۇۋ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا العاشقى بولىپ الەمدىك رەيتينگكە كىردى. ەلباسىنىڭ ۇلكەن قولداۋىمەن وقۋ ورنى قالاشىعىنىڭ ەكىنشى كەزەكتەگى قۇرىلىسى باستالىپ, جاڭا وقۋ عيماراتتارى پايدالانۋعا بەرىلدى. وسىلاردىڭ ىسكە اسۋىندا اكادەميكتەر, ۋنيۆەرسيتەت باسقارعان باسشىلار تولەگەن قوجامقۇلوۆ پەن باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ ەڭبەكتەرى ەلەۋلى. 2009 جىلى قازاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازۇۋ-دە وقىعان دارىسىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى «جاڭا قازاقستاننىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ اتاعان بولاتىن. وسى جەتكەن جەتىستىكتەردە, ۋنيۆەرسيتەت الدىندا ۋاقىت تالابى قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدا بارلىق رەكتورلاردىڭ, قىزمەت ەتكەن بارشا وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ, سونداي-اق, ءوز ەڭبەكتەرىن ءتول ۋنيۆەرسيتەتتەرىن جانە تۋعان ەلىن وركەندەتۋگە قوسىپ جۇرگەن تۇلەكتەردىڭ ەڭبەگى جاتىر.

قازۇۋ-دىڭ زاماناۋي دامۋ كەزەڭى ەلباسىنىڭ قازاقستاندى 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىمەن, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا قويعان جاڭا مىندەتتەرمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋ ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋىمەن سايكەس كەلۋى كەرەك. جوعارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى حالىقارالىق ەڭ جوعارى تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى قاجەت. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگىنە ەنۋگە تالاپتانۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە, قازۇۋ ەلباسى قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋعا بەلسەنە كىرىسىپ, كلاسسيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەن الەمدىك دەڭگەيدەگى زاماناۋي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالۋدىڭ كەڭ كولەمدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسىن باس­تادى. 2011 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كەشەندى قۇرىلىمدىق مودەرنيزاتسياسى جاسالىپ, كلاستەرلىك ءادىس نەگىزىندە فاكۋلتەتتەر دامىپ, كافەدرالار ىرىلەندىرىلدى. ناتيجەگە نەگىزدەلگەن باسقارۋ جۇيەسى بەلسەندى قولعا الىنىپ كەلەدى, عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا, ماتەريالدىق جانە عىلىمي-زەرتحانالىق نەگىزدەرگە, ءبىلىم بەرۋگە قاجەت جاعداي جاسالۋدا. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-ءبىلىم باعدارلامالارىنا ساي نەگىزدەلگەن ەكسپەريمەنتالدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاساۋ بازاسىنا اينالدى. مامان دايارلاۋ ۇدەرىسى پانارالىق وقىتۋ بىلىكتى تاسىلدەمە نەگىزىندە قۇرىلدى. الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قابىلدانعان تالاپتارعا جاقىنداي ءتۇسۋ ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىمىزعا AQUIN جانە ASIN جەتەكشى شەتەلدىك اگەنتتىكتەردەن حالىقارالىق اككرەديتتەۋ الۋعا مۇمكىندىك بەردى. حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى ول قوسديپلومدىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسۋى بولدى. بۇگىندە قازۇۋ ديپلومى بىرنەشە ماماندىقتار بويىنشا الەمدەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر دەڭگەيىنە جەتتى. مىسالى, لوتارينگيا ۋنيۆەرسيتەتى, ستراسبۋرگ مەنەدجمەنت مەكتەبى, ۆالەنسيا پوليتەحنيكالىق, لانچجوۋ جانە ت.ب. شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر. جىل سايىن حالىقارالىق جۇيەدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ۋنيۆەرسيتەتى مەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنە ماگيستراتۋراعا قابىلداۋ جۇرگىزىلەدى. ستۋدەنتتەردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. سونىڭ اياسىندا الەمنىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەك ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار عانا ەمەس, باكالاۆرياتتاعى ستۋدەنتتەر دە بارىپ ءبىلىم الا الادى. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە شەتەلدىك جوو-لاردا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 3,5 مىڭ ستۋدەنتتەرى وقۋ تاعىلىمداماسىنان ءوتتى.

ىرگەلى دە ءىرى وقۋ ورنى الەمدەگى زاماناۋي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى سياقتى ۆيلگەلم فون گۋمبولدتتىڭ: «وقىتا – زەرتتە, زەرتتەي – وقىت» باستى قاعيداسىنا سۇيەنەدى. مۇندا ەلىمىزدەگى وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءالى ورنىعا قويماعان بىرەگەي عىلىمي-تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى. مىقتى عىلىمي-تەحنولوگيالىق پارك قۇرىلدى. وندا كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوباسىن جاسايتىن 30 شاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن ورتالىق بار. ەۋروپالىق وداق جوعارى رانگى ساراپشىلارى باعالاۋىنشا, قازۇۋ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا تەڭدەسسىز كوشباسشى دەلىنەدى. سوڭعى ەكى جىلدا قازۇۋ-دىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قۇراستىرمالى-تاجىريبە دايىنداۋ, وڭدەۋدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 3,8 ەسەگە ءوسىپ, بۇگىندە 4,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ دايەكتەمەلىك يندەكسى ەۋروپالىق كورسەتكىشتەرگە شىقتى. وعان 20-دان جوعارى يمپاكت-فاكتور قازىر قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ حالىقارالىق عىلىمي مۇمكىندىگىنىڭ مويىندالۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى الەمگە تانىمال «Hewlett-Packard», «Cisco», «Konica minolta», «Microsoft» كوم­پا­نيالارىنىڭ وقۋ-عىلىمي ورتالىقتارى مەن زەرتحانالارىنىڭ بىزدە اشىلۋى دەر ەدىم. مۇنداي باعىتتاعى ورتالىقتار مەن زەرتحانالاردىڭ جۇمىس ىستەي باس­تاۋى الداعى ۋاقىتتا وقۋ باعدارلاماسىنا الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭاشا وقىتۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە, ءبىلىم مەن بيزنەستى ۇيلەستىرۋگە مىقتى قوزعاۋشى كۇش بولماق.

وقۋ-زەرتتەۋ جانە ستۋدەنتتەردىڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ۇيلە­سىم­دىلىك جۇيەسى نەگىزىندە جاسالۋى ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ, ماگيسترانتتار جۇمىسىنىڭ تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىنداردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا ستۋدەنتتەردى عىلىمي جۇمىستارعا ىنتالاندىرۋعا بولىنەتىن گرانتتىق قارجى سوماسى 10%-دى قۇرايدى. مۇنىڭ ءبارى ەرتەڭ ستۋدەنت ديپلوم الىپ شىققاندا جۇمىس ىزدەپ جۇرمەي, كىشى يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن اشىپ, جۇمىس بەرۋشىگە اينالۋى ءۇشىن جاسالۋدا. سول ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنتتىك بيزنەس-ينكۋباتور قارقىندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازۇۋ ستۋدەنتتەرى العاش رەت «UNIFORM Project» حالىقارالىق كونسورتسيۋمى اياسىندا توكيو ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە ءبىرىنشى قازاقستاندىق نانوسپۋتنيكتى جاساۋدى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. بۇل جۇمىس وزگە دە جوبالارمەن بىرگە ەكسپو-2017 كورمەسىندە ۇسىنىلاتىن بولادى.

جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان تۇلەكتەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىنە دەگەن ۇلكەن باعاسى قازۇۋ-دىڭ ۇلكەن ماق­تانىشى. تۇلەكتەردىڭ سۇرانىسقا يە بولۋى جانە جەتىستىگى ۋنيۆەرسيتەت قىز­مەتىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تا­بىلادى. ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ءوندى­رىستە, عىلىمدا, بيزنەستە جەتەكشى ءرول ات­قا­رادى. ولاردىڭ كوبىسى بۇگىندە الەۋمەت­تىك سەرىكتەستىك قاعيداسى نەگىزىندە تۇلەك­تەر قاۋىمداستىعى جۇمىسىنا تارتىلعان.

قازۇۋ ورتالىق ازياداعى حالىق­ارالىق جوو-لار قاۋىمداستىعى قۇرا­مىنا ەنگەن جانە قازاقستانداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنان بۇۇ «اكادەميالىق ىقپال» باعدارلاماسىنا كىرگەن جالعىز ۋنيۆەرسيتەت دەسەك, بۇل حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە مويىندالعاندىعىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.

قازۇۋ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ ەنەرگيا ەكولو­گيا­لىق ستراتەگياسىن جانە «جاسىل كو­پىر» باستاماسىن قولداۋ بويىنشا «ريو+20» تۇراقتى دامۋ بويىنشا بۇۇ جا­ھاندىق سامميتىندە ءوزىنىڭ سەكتسيا­سىن اشقان تمد ەلدەرى جوو-لارى اراسىنداعى جالعىز ۋنيۆەرسيتەت.

سوڭعى ەكى جىلدا جاڭا 270 جۇمىس ورنى اشىلدى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 127 قىزمەتكەرى مەن وقىتۋشىلارى «اقكەنت» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن جاڭا پاتەر كىلتتەرىن الدى. جىل سايىن تالانتتى ستۋدەنتتەردى قولداۋعا 30 ملن. تەڭگەدەن جوعارى كولەمدە اتاۋلى دەمەۋشىلىك شاكىرتاقى بەرىلەدى. ۇجىمدىق مادەنيەت كودەكسىنىڭ قابىلدانعانىنا وراي, ۇجىمداعى ادامگەرشىلىك-پسيحولوگيالىق احۋال كوتەرىلدى. كۋراتورلار ينستيتۋتى دامۋ ۇستىندە, سونىڭ اياسىندا ستۋدەنتتىك توپتارعا وقىتۋشىلار پەداگوگيكالىق تالىمگەرلىك جاسايدى. بىزدە الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە كەڭ تارالعان ءارى قولداۋ تاپقان ستۋدەنتتەرمەن كلۋبتىق جۇمىس فورماسى دا قولعا الىنىپ جاتىر. قازۇۋ ءۇش ماۋسىم قاتارىنان ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جازعى ۋنيۆەرسيادادا جەڭىمپاز اتانىپ, ستۋدەنتتىك سپورتتا ەشكىمگە دەس بەرمەي كەلەدى. ءبىرىنشى رەت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 11 ستۋدەنت-سپورتشى-جاستارى لوندونداعى وليمپيا ويىندارىنا قاتىسسا, ولاردىڭ اراسىنان سۆەتلانا پودوبەدوۆا اۋىر اتلەتيكا بويىنشا وليمپيادا چەمپيونى اتاعىن جەڭىپ الدى. جوعارى رۋحاني-ادامگەرشىلىك ورتا قالىپتاستىرۋعا «اينالاڭدى نۇرلاندىر!», «سالاماتتى جانە مادەنيەتتى دەنە», «100 كىتاپ», «قازۇۋ-گرينكامپۋس» سياقتى كەڭ كولەمدى يننوۆاتسيالىق الەۋمەتتىك جوبالار سەپتىگىن تيگىزۋدە. بۇلاردىڭ بارلىعى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ جاڭا الەمدىك كوزقاراسىنىڭ مىقتى ينتەللەكتۋالدى تۇعىرناماسىن دامىتقان «ءوسۋ نۇكتەسىنە» اينالدى.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قارقىندى دامۋىن جاڭا ينفراقۇرىلىس نىساندارىنىڭ بوي كوتەرۋىنەن دە بايقاۋعا بولادى. ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق جاڭا ءال-فارابي عىلىمي كىتاپحاناسى اشىلدى. جۋىق ارادا «كەرەمەت» جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ تۇساۋى كەسىلەدى. جاڭا ساپالىق ۇستانىم نەگىزىندە مۇندا «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن ستۋدەنتتەر بارلىق قاجەت قىزمەت تۇرلەرىنە قول جەتكىزە الادى. جاڭا 500 ورىندىق ىڭعايلى جاتاقحانا تۇرعىزىلدى. ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا ارنالعان جاس عالىمدار ءۇيىنىڭ, زاماناۋي ءجۇزۋ باسسەينىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اعىمداعى جىلى الەمدىك ستاندارتتىق ساپاعا ساي قىزمەت كورسەتەتىن مەديتسينالىق دياگنوستيكالىق ورتالىق قولدانۋعا بەرىلەدى. الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەتتى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەرەتىن يننوۆاتسيالىق جانە بيومەديتسينالىق ەكى ءىرى كلاستەر جاسالۋدا. بۇعان مەملەكەتتىك, جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك قاعيداسى نارىقتىق ءادىسىن پايدالانىپ, يننوۆاتسيالىق جانە بيومە­دي­تسينالىق كلاستەر قۇرۋعا وڭتۇستىك كو­رەيانىڭ, گونكونگ جانە سينگاپۋردىڭ جەتەكشى كومپانيالارى تاراپىنان جارتى ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر.

سوڭعى جىلدارداعى مەنەدجمەنت جۇيەسىنە, وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنە جانە عىلىمي-زەرتتەۋگە ەنگىزىلگەن يننوۆاتسيا­لار حالىقارالىق رەيتينگىدە سەكىرىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت 2013 جىلى ورتالىق ازيا جانە قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ QS World Universiti Rankings حالىقارالىق رەيتينگىسىنە ەنىپ, دۇنيە جۇزىنە مويىندالعان 800 ۋنيۆەرسيتەت اراسىندا 299-ورىندى باعىندىرىپ, الەمنىڭ ۇزدىك توپ – 300 ۋنيۆەرسيتەتتەرى قۇرامىنا ەندى. بۇل توپقا تمد ەلدەرى جوو-لارى اراسىندا تەك – م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتى جانە ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى عانا ەندى.

«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا پرەزيدەنت بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ ماسەلەسىنە زور كوڭىل اۋدارادى. بۇل ۇدەرىستە باستى ءرول ۋنيۆەرسيتەتتەرگە جۇكتەلەدى. ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق جۇيەسىندە ۇشتىك تۇتاستىق «ۋنيۆەرسيتەت-بيزنەس-مەملەكەت» قۇرۋدا قازاقستاندىق جوو-لار ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورنىن انىقتاۋى قاجەت جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيىنە باس­تايتىن قابىلەتتى جاڭا رۋحاني-ينتەللەكتۋالدى ەليتانى تاربيەلەۋى كەرەك. قازۇۋ ءوزىنىڭ كوپ قىرلى قىزمەتىن الەم­نىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ حالىق­ارالىق تاجىريبەسىن, سونداي-اق, «نا­زارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» ۇلگىسىن نەگىزگە الادى. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى جاڭارۋدىڭ بەلسەندى سۋبەكتىسى رەتىندە ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مارتەبەسىن, سونىمەن بىرگە, دەربەس ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرۋعا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى قابىلداۋعا دايىن. بۇل وقۋ ورنىنا ەكونوميكالىق قاتىناسقا وزدىگىنشە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, قازۇۋ-عا شەتەلدىك ستاندارتقا جاقىن كەلەتىن جاعدايدا قىزمەت ەتۋگە, ءوز كەزەگىندە حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.

«الاتاۋ» يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گياسىنىڭ ءۇشىنشى دامۋ كەزەڭىن 2014 جىلدان باستاپ قازۇۋ بازاسىندا جۇزەگە اسىرۋ شەشىمى ۇلكەن ماڭىزعا يە. اتالعان يننوۆاتسيالىق كلاستەردى قۇرۋدىڭ ساپالى ناتيجەسىنىڭ نەگىزىندە عالىمداردىڭ جانە عىلىمي ۇيىمداردىڭ تياناقتى ەڭبەكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ, شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ يننوۆاتسيالىق ايماعىن دامىتۋ كۇتىلۋدە. عىلىمي ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە ەكونوميكالىق جەتكىلىكتىلىك قاعيدالارىن نازارعا العان جاڭا كلاستەر بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ «ءوسۋ نۇكتەسىن» قۇرۋعا جول اشادى. جاقىندا يۋنەسكو شەشىمىمەن ورتاازيالىق ايماق بويىنشا تۇراقتى دامۋ حابىن قازۇۋ بازاسىندا قۇرۋ شەشىمىنىڭ قابىلدانۋى ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتىنە جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. يۋنەسكو-نىڭ ايماقتىق حابى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ۋنيۆەرسيتەتكە ورتالىق ازيا بويىنشا اتالعان باعىتتا كوشباسشى اتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا فورماتسياسىن جاساۋ ماقساتىندا قازۇۋ بيىل «اl-Farabi university smart city» عىلىمي-يننو­ۆا­تسيالىق جوباسىن ىسكە قوستى. جاڭا ۇلگى ۇلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ ەرەك­شە قالا ويلارىنا نەگىزدەلگەن. عۇلا­ما عالىم ءوزىنىڭ تراكتاتتارىندا ءادىل جانە ىزگىلىكتى قوعامدى كورسەتۋگە تىرى­سىپ, ونى قايىرىمدى قالا دەپ اتادى. ونىڭ ماڭىزدى بەلگىلەرى امبەباپ رۋحا­ني قۇندىلىقتاردى جانە ىزگىلىكتى ومىردەگى ارىپتەستىك جەتىستىكتەردى سيپاتتايدى. بۇعان زاماناۋي تۇرعىدان قاراستىراتىن بولساق: XXI عاسىردا ۋنيۆەرسيتەت قالالارىنىڭ ايماقتىق جاعدايى ۇزدىك ينفراقۇرىلىمدارمەن, قارجىلىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرس­تارمەن عانا انىقتالمايدى. زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتەر جوعارى رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك دەڭگەيدى مەڭگەرۋلەرى قاجەت. «Al-Farabi university smart city» جوباسى تەحنولوگيالىق جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك تۇجىرىمداردىڭ بىرتۇتاستىعى نەگىزىندە عىلىمي, ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جاڭا زاماناۋي ءتاسىلىن ۇسىنا وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا ۇرپاق دايىنداۋىنا نەگىز بولادى. Smart-ۋنيۆەرسيتەتتەر – بۇل ناتيجەسىندە Smart-قازاقستاندى قۇراتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى Smart-قالالاردىڭ نەگىزى بولماق. 2020 جىلدارعا قاراي ەلىمىزدىڭ كەمىندە, ەكى جوعارى وقۋ ورنى الەمنىڭ ۇزدىك توپ ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەيتينگىنىڭ قاتارىنا ەنۋى قاجەت. «Al-Farabi university smart city» جوباسى ەل پرەزيدەنتى العا قويعان وسى مەملەكەتتىك ماڭىزدى تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزى بولادى. مەرەيتويلىق جىل قارا شاڭىراق ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى وقيعامەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا قازۇۋ بازاسىندا ازيا ايماعى ەلدەرى ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەكتورلارىنىڭ ءىىى فورۋمى وتەدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىنىڭ, مەنەدجمەنت تيىمدىلىگىنىڭ جانە دامۋدىڭ ستراتەگيالىق كۋرسىنىڭ دۇرىستىلىعىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. وسى فورۋمنىڭ, سونداي-اق, جوعارى ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ەۋرازيالىق فورۋمنىڭ جانە باسقا دا مەرەيتويلىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇدەمەلى دامۋىنىڭ جاڭا بەلەسى, جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ مىقتى قوزعاۋشى كۇشى بولماق. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ۇجىمى ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى العا قويىپ وتىرعان جاڭا مىندەتتەردى بار كۇش-جىگەرىمەن ورىنداپ, قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلى قاتارىنا قوسۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسادى.

عالىم مۇتانوۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.