اڭگىمە ورازاي باتىربەكوۆ تۋرالى. اركىم بىرەۋ تۋرالى بىلگەنىن ايتادى. ءبىلۋ ءۇشىن جاقىن ءجۇرۋىڭ كەرەك, كوپ ەستۋىڭ كەرەك, زەرتتەۋىڭ كەرەك. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, مەنىڭ ورەكەڭدى جاقسى بىلەم دەۋىم ارتىقتاۋ دا كورىنەر. بىرگە قىزمەت ىستەگەن دە ەمەسپىز. وتباسىمىزدىڭ دا ارالاسى بولا قويماعان. راس, ءبىرازدان بەرى تانىسپىز, شۇرقىراسىپ امانداسامىز, بىرازعا سوزىلار اڭگىمەمىز بار, بۇل كىسىنىڭ وتباسى تۋرالى, سۇيىكتى جارى ءشامشيابانۋ اپامىز تۋرالى, ءوزى تۋرالى ءبىرشاما ەستىگەنىم دە, وقىعانىم دا بار. جالپى, بۇل ازامات جايىندا ءبىرشاما بىلەتىن سياقتىمىن. بىلگەن سوڭ, ايتقىڭ كەلەدى.
اڭگىمە ورازاي باتىربەكوۆ تۋرالى. اركىم بىرەۋ تۋرالى بىلگەنىن ايتادى. ءبىلۋ ءۇشىن جاقىن ءجۇرۋىڭ كەرەك, كوپ ەستۋىڭ كەرەك, زەرتتەۋىڭ كەرەك. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, مەنىڭ ورەكەڭدى جاقسى بىلەم دەۋىم ارتىقتاۋ دا كورىنەر. بىرگە قىزمەت ىستەگەن دە ەمەسپىز. وتباسىمىزدىڭ دا ارالاسى بولا قويماعان. راس, ءبىرازدان بەرى تانىسپىز, شۇرقىراسىپ امانداسامىز, بىرازعا سوزىلار اڭگىمەمىز بار, بۇل كىسىنىڭ وتباسى تۋرالى, سۇيىكتى جارى ءشامشيابانۋ اپامىز تۋرالى, ءوزى تۋرالى ءبىرشاما ەستىگەنىم دە, وقىعانىم دا بار. جالپى, بۇل ازامات جايىندا ءبىرشاما بىلەتىن سياقتىمىن. بىلگەن سوڭ, ايتقىڭ كەلەدى.
جالپى, ورەكەڭدى ەلىمىزدە بىلەتىندەر كوپ. وعان اعامىزدىڭ قىزمەتى سەبەپشى. ءوزى ايتقانداي, «...1950-1990 جىلداردا الماتى, رەسپۋبليكا اۋماعىندا پارتيا-سوۆەت ۇيىمدارىندا باسشىلىق ەتكەن باسشىلاردىڭ قىزمەتكە قالاي كەلىپ, قالاي كەتكەنىن جاقسى ءبىلدى». ولاردىڭ دا ورەكەڭدى جاقسى بىلگەنى انىق. وزدەرىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن. وتىز جىلداي ۋاقىتتا كوپتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن, قىزمەتىنىڭ ءمانىنىڭ ءوزى كادرلاردى زەرتتەۋ, ولاردىڭ قابىلەت-قارىمىن, ازاماتتىق كەلبەتىن پايىمداۋ بولعان سوڭ, ادامنىڭ تانىستارى كوپ بولاتىنى زاڭدى. جانە ولاردىڭ كوبىنىڭ بۇل كىسىگە ءىسى تۇسكەندەي جاعدايدا بولۋى ونى باسقالارعا ەرىكسىز تانىتادى.
قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ورازاي باتىربەكوۆتى ءبىز 1972 جىلى ماسكەۋدە جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە كوردىك. كادر ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ادام بولعاندىقتان, ول ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى بىلۋگە كەلىپتى. جاپ-جاقسى اسەر قالدىرعان. باسقالارداي تىم رەسمي ەمەس, اسىرەسە, سوزىنە ءازىل-قالجىڭ ارالاستىرا سويلەگەنى ۇناعان.
ال جاقىنىراق تانىسۋدىڭ رەتى ارادا شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت وتكەننەن كەيىن كەلگەن. بۇل كەزدە ورەكەڭ – زەينەتكەر. 1999 جىلى قانىش يمانتاي ۇلى ءساتباەۆتىڭ 100 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. وسىناۋ ۇلكەن وقيعاعا بايلانىستى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ كەزەكتى « ۇلىلىققا – تاعزىم» اكتسياسىن وتكىزبەك بولدىق. ول ماعان جۇكتەلگەن. پاۆلودار قالاسىنان قانەكەڭنىڭ تۋعان جەرى باياناۋىل اۋدانىنداعى تەڭدىك اۋىلىنا جاياۋ ساپار وتكىزۋ الدىندا اكادەميكتىڭ الماتىداعى زيراتىنان قوس ۋىس توپىراق الماق بولدىق. ونى يمانتاي اتامىزدىڭ زيراتىنا اپارىپ قوسۋدى ويلادىق. ال قانەكەڭنىڭ زيراتىنان توپىراق الۋ ءۇشىن, ارۋاقتى بەيسار مازالاندىرماۋ ءۇشىن شەلپەك ءپىسىرىپ اپارىپ, قۇران وقىتۋدى ءجون سانادىق. مىنە, وسى شاراعا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ۇرپاعىن قاتىستىرۋدى ويلاپ, ونىڭ قىزدارىنا – اپايلارىمىزعا حابارلاستىق. حانيسا, مەيىز اپالارىمىز ۇسىنىستى قۋانا قارسى الدى. ال ءشامشيابانۋ اپايىمىز سىرقات ەكەن, نيەتىمىزگە ۇلكەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, شارامىزعا جەزدەمىزدىڭ قاتىساتىنىن ايتتى.
العاش رەت ورازاي باتىربەك ۇلىمەن وسىلاي جاقىنىراق كەزىككەنبىز. بۇل كىسى بىزبەن بۇرىننان تانىستاي اڭگىمەلەستى. ءسوز اراسىندا ءبىزدىڭ گازەتتە بالا كەزىندە ءوزى دە جۇمىس ىستەگەنىن ايتتى. «دەمەك, ءارىپتەسپىز» دەپ اڭقىلداپ جاتىر. سول زيرات باسىنداعى ءبىر ساعاتتاي ۋاقىتتا ورەكەڭمەن كادىمگىدەي تانىسقانداي بولدىق. قانىش اتاسىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتالىپ قىزمەتكەرىمىز وڭعار قاجى وقىعان قۇرانعا وراي «رەداكتسيالارىڭىزدا مولدالىق قىزمەت تە بار ما؟» دەپ قاعىتقاننان كەيىن-اق اڭگىمەمىز جاراسىپ كەتە بارعان.
وسى تۇلعانى تولىعىراق تانۋ ءۇشىن ونى كەيىنگى ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتەرىنەن بۇرىن الدىمەن العاشقى ءومىر باستاۋىنا ءۇڭىلۋ قاجەت سياقتى. ۇلكەن ازاماتتىق جول سول بالالىق شاعىنان, ونىڭ شىققان تەگى, العان تاربيەسىنەن باستالادى. نەگىز سوندا جاتىر. سول نەگىز بولماسا, تالانت تۋا بىتەدى دەگەندەي, ورەكەڭ ۇلكەن قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلە قويماستاي كورىنەدى.
كوپ ادام جەتىم ءوستىم, بالالىعىم قيىندىقپەن ءوتتى دەپ جاتادى. ورازاي دا جەتىم ءوستى, قيىندىقتى دا كوردى. بىراق ول استە دە ءومىردىڭ قاتىگەزدىگىن كوردىم دەپ ايتپايدى. ويتكەنى, ول جاسىنان ادامي مەيىرىمنىڭ ءشارباتىن قانىپ ءىشتى. ءوز اناسى حاتشا دۇنيەدەن ەرتە وتسە, ەكىنشى اناسى ساقىپتىڭ مەيىرىمىن كوردى. كەيىن اكەسى باتىربەك قايتىس بولىپ, ودان سوعىستىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭى تۋعاندا, اپايى قاتيرانىڭ قولىندا تارىقپاي ءومىر ءسۇردى. ەڭ باستىسى – وسى كەزدە ول قازاق وتباسىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن: اتا-اناعا, جالپى, ۇلكەنگە قۇرمەت, باۋىرعا قامقورلىق, اعايىنعا راقىمشىلىق, ازاماتتىق الىپپەلەرى – ادالدىق, ادىلدىك, مارتتىك سياقتى قاسيەتتەردى بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى.
وسى جەردە اپايى قاتيرا تۋرالى ايتپاسقا بولمايدى. باعانالى نايمان باباستىڭ ءبىر جاقسى بالاسى بارجاقسى بولسا, ونىڭ جەتى پەرزەنتىنىڭ ۇلكەنى – باتىربەك. سول باتىربەكتىڭ ۇلكەنى قاتيرا دا, كەنجەسى – ورازاي. ەرەكشە دارىن, تالانتى بار قاتيرا قازاق دراما تەاترىنىڭ ستۋدياسىن بىتىرگەن سوڭ, ءبىراز تەاتردا قىزمەت ىستەپ, تەز-اق كوزگە تۇسەدى. ءسابيرا مايقانوۆا سياقتى تارلاندارمەن اجىراماس قۇربى, دوس بولىپ قانا قويماي, ونەردە تەرەزەسى تەڭ ءجۇردى. بىراق ءدال وسى كەزدە سوعىس باستالىپ, وعان شيەتتەي ەكى بالاسىن, ءىنىسى ورازايدى اسىراۋ تاۋقىمەتى جۇكتەلىپ, ونەردى تاستاپ, ازىن-اۋلاق ناپاقاسى بار ەت كومبيناتىنا جۇمىسقا كىرۋگە تۋرا كەلەدى. قالايدا تەاترعا قايتارۋعا كەلگەن ءسابيرا قۇربىسىنا: «ءبىر كىسىدەي ونەرىم بار ەكەنىنە ءوزىم دە سەنىمدىمىن. بىراق, امال نەشىك, مىنا ەكى بالامدى, اناۋ ورازاي ءىنىمدى ءارتىستىڭ 5-10 تيىنىمەن قالاي اسىراماقپىن» دەگەنىن ورازاي ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن.
كەيىنىرەك ورەكەڭ اپايى تۋرالى ەستەلىگىندە بىلاي جازعانى بار: «اپامنىڭ وي-ءورىسى كەڭ, جىگەرلى, قايسار مىنەزدى, اسا مەيىرىمدى ەدى. ەل باسىنا, ءوزىنىڭ وتباسىنا تۇسكەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە دە مويىمادى, بولاشاققا سەندى, ءۇمىتى مول بولدى. ءبىزدى وسىلاي تاربيەلەدى. وسىنىڭ ءبارىن بۇگىن ويلاپ قاراسام, مارقۇم ءوزى ءۇشىن ەمەس, وزگەلەر ءۇشىن بىزدەر ءۇشىن, ءومىر سۇرگەن ەكەن عوي. قازىر ويلاسام, اپامنىڭ مەيىرىمدىلىگىنە, جويقىن قايسارلىعىنا قايران قالامىن».
سول قاتيرا اپاسىنىڭ ءبىر بولمەلى ءۇيىندە تالاي مارقاسقالار باس قوسىپ, جاس ورازايعا ونەگە بولعان. اعايىن-جاماعاتى دەپ باۋبەك بۇلقىشەۆ, مۇقان يمانجانوۆتى ۇيىنە توقتاتىپ, باۋبەك مايدانعا وسى ۇيدەن اتتانعان. مۇقانعا جازعان حاتتارىن وسى ۇيگە جىبەرگەن. ەلدەن كەلگەندەر دە وسى ۇيگە ءتۇسكەن. كوڭىل سىيعان ءبىر بولمەگە تالاي ادام سىيعان.
سول اپايى قارشاداي ورازايعا جاي قارنىن اشىرماي, اسىراپ قانا قويماپتى, ازامات بولۋعا باۋلىپتى. سوعان ءبىر مىسال – التىنشى سىنىپتى ءبىتىرىپ, جازعى دەمالىسقا شىققاندا ءىنىسىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە حات تاسۋشى جۇمىسىنا كىرگىزىپتى. سوندا ول وقىپ ءجۇرىپ تە جۇمىسىن اتقارا بەرگەن. ەلگەزەك, تىلالعىش, تىندىرىمدى بالا رەداكتسيا ۇجىمىنىڭ سۇيىكتىسىنە اينالادى. ورەكەڭنىڭ ءوزى: «جۇمىستى ويناپ ءجۇرىپ, رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ەركەلەپ ءجۇرىپ ىستەدىم» دەپ جازاتىنى بار. ەركەلەي ءبىلۋ دە, ەركەلەتۋ دە ەكىجاقتى نارسە عوي. سول قيىن-قىستاۋ سوعىس كەزىندەگى رەداكتسيا ۇجىمىنداعى ىنتىماقتى جاعدايدى ورەكەڭ ۇلكەن ريزاشىلىقپەن ەلجىرەي ەسكە الادى.
جالپى, ورەكەڭ ءوز ومىرىندە كەزىككەن ادامدارىنىڭ بارلىعىنا دەمەگەنمەن, كوپشىلىگىنە ريزاشىلىق كوڭىلمەن جۇرەتىن ادام. بالكىم, ولاي دا ەمەس شىعار, اياقتان شالعىسى كەلگەندەر دە بولعان شىعار, ال ورەكەڭ ولاردى ەمەس, تەك جاقسى ادامداردى عانا ەسكە ساقتايتىنداي. سودان دا مىناۋ قاتىگەزدەۋ زاماننىڭ وزىندە اينالانىڭ ءبارى تەك جاقسى ادامداردان تۇراتىنداي كورەدى.
جاقسى ادامداردىڭ الدىنداعى ءوز بورىشىن, جاۋاپكەرشىلىگىن وسىلاي تۇسىنگەن ادام دا جامان بولماۋعا ءتيىس قوي. ادەتتە ادامدار جاقسى ادامعا جاقسىلىق جاساعىسى كەلىپ تۇرادى. ولارعا سەنەدى. ورازايعا سەنگەندەر كوپ بولدى. الدىمەن دايىندىق كۋرسىندا وقىپ, كەيىن تاريح فاكۋلتەتىنە قابىلدانعان ۋنيۆەرسيتەتتە ول جاستاردىڭ جەتەكشىسىنە اينالدى. جاستار جاقسىعا جايدان جاي ءۇيىر بولمايدى. اڭقىلداعان اقكوڭىل, اۋزىنان ءازىلى تۇسپەيتىن جايدارلى جىگىت, كىرشىكسىز تازا, دوسقا قوڭ ەتىن كەسىپ بەرگەندەي ءمارت. ۇنەمى جاقسى ءىستىڭ باسىندا جۇرەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى ادام قاسىنداعىلاردىڭ عانا ەمەس, جوعارىداعىلاردىڭ دا كوزىنە تۇسەتىنى زاڭدى. ورازاي ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرىپ-اق اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىلىعىنا, ال بىتىرە سالىسىمەن ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانادى.
بۇل – ول كەزدە اجەپتاۋىر ۇلكەن قىزمەت. وقۋدى بىتىرە سالعانعا مۇنداي سەنىم ارتىلا بەرمەيدى. الدىمەن ءوزىڭدى باسقا جۇمىستا كورسەتىپ بارىپ, مۇنداي سەنىمگە جەتەسىڭ. ال ورازاي باتىربەكوۆ ءبىردەن جەتتى. بىراق الدا ونى ءومىردىڭ ءبىر سىنى كۇتىپ تۇر ەدى. سول سىن ورازايعا قاتتىراق تيگەن. اۋداننىڭ ءبىر پيونەر لاگەرىندە ءبىر جاسوسپىرىم سۋعا كەتەدى. بۇل ماسەلە كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىندە تالقىلانادى. رەسپۋبليكالىق باسشىلار اۋداننىڭ جاڭا بولعان حاتشىسىنا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ونى تالقىلاۋمەن شەكتەلمەك بولعاندا, وعان ماسكەۋ ارالاسىپ, جۇمىستان بوساتىلۋىن قاسارىسىپ تالاپ ەتەدى. بوساتادى.
قاتتى تاياق. اسىرەسە, ءومىرىن جاڭا باستاعان ادامعا اۋىر. بىرەۋلەردى جولىنان تايدىراتىن سوققى. ورازاي سوعان شىداعان. ءبىر جاقسىسى – جاس جىگىتتىڭ ءبىراز اۋقىمدا تانىلىپ قالعان بەدەلى بار. ول دالادا قالعان جوق, بىردەن اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ, وندا ەكى جىل وقىپ, عىلىمعا ءبىرجولا بەت بۇرعانداي بولعاندا, ونى ساياسي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسقا قايتا شاقىرادى. جاقسى ادامدى ىزدەۋشىلەر تابىلادى. بۇل جولعى ىزدەۋشى ەرەكشە ءبىر جۇرت قادىرلەگەن ازامات – الماتى قالاسى فرۋنزە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەكتەنباي قوسىنوۆ ەدى. تۇلا بويى ىزگىلىككە تولى بۇل ادامنىڭ ءبىر قاسيەتى – ادام تانىعىشتىعى. ەكى جىل بۇرىن كومسومول جۇمىسىنان جازىقسىز «ۇرىلىپ» كەتكەن جىگىتتى تاۋىپ الىپ, باسشىلىق جۇمىسقا قايتا تارتۋى دا سول ادام تانىعىشتىعى ەدى. وعان ۇسىنىلعان قىزمەت – اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگى. ەل استاناسىنداعى رۋحاني-مادەني مەكەمەلەر, عىلىم-وقۋ ورىندارى شوعىرلانعان اۋدانداعى ساياسي جۇمىستىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ اسا جاۋاپتى دا ماڭىزدى ەدى.
ورەكەڭ قاشاندا تاپسىرىلعان ءىستى ويداعىداي ورىندايتىن ادەتىمەن سول 50-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كادىمگىدەي كوزگە تۇسەدى. اۋداندىق كولەمنەن كوتەرىلىپ, الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنە جۇمىسقا اۋىسادى. ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ۇلكەن وقيعانىڭ ءبىرى – سۇيىكتى جارىن تاۋىپ, وتباسىن قۇرۋى. ورەكەڭ ءشامشيابانۋ قانىشقىزىنداي جار تاپقان تاعدىرىنا ريزاشىلىعىن ءومىر بويى ايتىپ كەلەدى. سول وتباسىن قۇرۋ ونىڭ ءومىر ماقساتىنا جاڭا ءبىر ءمان بەرگەندەي ەدى. سول وتباسىنداعى بەرەكە ارقاسىندا ءبىراز قيىندىقتاردى جەڭەدى, جايساڭ جاندارمەن تانىسىپ, كەرەمەت دوستار تابادى, بىرتىندەپ قىزمەت ساتىلارىمەن بيىكتەيدى.
قامقور ادامدار, بەرەكەلى وتباسى, ورەكەڭنىڭ ءوزى ايرىقشا اتاپ ايتاتىن تاماشا دوستارى ونىڭ قىزمەتتە ابىروي بيىگىندە جۇرۋىنە نەگىز بولدى-اۋ دەيسىڭ. 1961 جىلدان ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە جۇمىسقا اۋىستى. بۇل مەكەمە تۋرالى قازىر اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتۋعا قۇمار. ۇشقارىلاۋى كوبىرەك. كوممۋنيستىك جۇيەگە سىن ايتامىز. كادر ماسەلەسىن ىرىكتەۋدە, ولاردان جاۋاپكەرشىلىك سۇراۋدا سول كەزدە قالىپتاسقان ءتارتىپ ءدال قازىر بولار ما ەدى دەپ ءبىراز جۇرتتىڭ ارمانداۋىندا دا نەگىز بار. ىلۋدە بىرەۋلەر بولماسا, وندا كەزدەيسوقتارعا ەسىك جابىق ەدى. ورتالىق كوميتەت دەگەندە, ورازاي باتىربەكوۆ سول ۇلكەن مەكەمەنىڭ كادرمەن اينالىساتىن بولىمىنە باردى. سونداعى بارلىق ساتىدان ءوتتى: نۇسقاۋشى, جاۋاپتى ۇيىمداستىرۋشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, سونان سوڭ 1971-1977 جىلداردا – ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.
ورتالىق كوميتەت كومپارتيانىڭ اقىل-وي ورتالىعى بولسا, ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق جۇمىس ءبولىمى, ياعني كادر ءبولىمى ونداعى جۇرەكتەي سەزىلەتىن. بۇكىل رەسپۋبليكاداعى بارلىق باسشى كادرلار ەسەبى وسى ءبولىمنىڭ قولىندا, سونىڭ سۇزگىسىنەن وتەدى. ول كەزدە قازىرگىدەي كوماندامەن ءجۇرۋ جوق, تامىر-تانىستىق جوق, كەيبىر مانساپقورلار, پىسىقايلار وسى سۇزگىدەن-اق وتە الماس ەدى. سودان دا بۇل ءبولىمنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى.
كسرو دەيتىن الىپ ەلدى ءبىر ۋىستا ۇستاپ وتىرعان كومپارتيانىڭ كۇشى دە سول كادرلارعا بارىپ تىرەلەر ەدى. سودان دا ماسكەۋ وعان قاتتى ءمان بەردى. رەسپۋبليكالىق, ءتىپتى وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسشىلىقتى ءوزى بەكىتىپ وتىراتىنى ءوز الدىنا, ەل ايماقتارىنداعى كادرعا جاۋاپ بەرەتىن ادامدار دا ايرىقشا نازاردا ۇستالدى. وعان ءبىر مىسال – قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كادرلارمەن اينالىساتىن بولىمىنە باتىربەكوۆكە دەيىن قازاق ازاماتى باسشىلىق ەتكەن ەمەس ەدى. بۇل دا ورەكەڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسكەندەي. الىستا سەنىڭ جۇمىسىڭدى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن قالعىمايتىن كوز بار. ءبارىن كورەدى. ءمۇلت باسقان قادامىڭدى قاپى جىبەرمەيدى. ساقتىق قانا ەمەس, جۇمىسىڭدى جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋىڭ كەرەك.
سول جۇمىستى قالاي اتقارعانىن كيلوگراممەن, مەترمەن ولشەي المايسىڭ. ءتىپتى, العان وردەن, مەدالدار دا ولشەم بولمايدى-اۋ. ايتپەسە, ونىڭ كەۋدەسىنە تاعىلعان ءتورت وردەنى, ءبىراز مەدالى بار. گراموتالار مەن اتاقتار دا از ەمەس. تالاي رەت رەسپۋبليكا جوعارى كەڭەسىنە دەپۋتات تا بولىپ سايلاندى, پارتيانىڭ باسشى ورگانى – ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگىنە تالاي رەت ەندى. بۇل قىزمەتتى اتقارعان ادامدارعا, ول قانداي بولسا دا, سونداي سەنىم ارتىلاتىنى زاڭدىلىق. سودان دا ونى جۇمىسقا بەرىلگەن باعا دەۋ دە قيىن. باستى باعا – جۇرتتىڭ باعاسى, تاعدىرىنا قاتىسى بولعان ادامداردىڭ باعاسى. ورەكەڭمەن قىزمەتتەس بولعانىمىز جوق. سول تۇستا ارالاسپادىق تا. سويتسە دە ول تۋرالى اڭگىمەلەر ەستىلىپ جاتار ەدى. ءبولىمىنىڭ بەدەلىنەن دە بولار, بۇكىل رەسپۋبليكاداعى باسشى كادرلاردىڭ ونىڭ الدىنان وتەتىنىنەن دە بولار, وعان قاتىستى جۇرتتىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ بەسىنشى حاتشىسى دەگەن دە سيپاتتاماسى ايتىلار ەدى.
ورەكەڭنىڭ سول كەزدەگى قىزمەتى تۋرالى كوپ اڭگىمەنى كەيىنىرەك ەستىدىك. جۇرتتىڭ جازعانىنان وقىدىق. ونىڭ الدىنا كەلگەن ادامنىڭ ءبىرى, ماحامبەت اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.شەنەنوۆ بىلاي دەيدى: «مەنىڭ باعىما ءبىرىنشى قابىلداعان باتىربەكوۆ دەگەن شەشەن ءسوزدى, اشىق تا جايدارلى مىنەزدى جىگىت ەكەن, بۇرىننان بىلەتىن تانىسىنداي بىردەن باۋىرىنا تارتىپ, ءازىل-شىنى ارالاسقان جاعىمدى اڭگىمەسىمەن كوڭىلىمدى كوتەرىپ, بويىما باتىلدىق ءبىتىردى. سونىڭ ارقاسىندا ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسىنا بارعانىم ەدى, تىزەم دىرىلدەمەي, قولىم قالتىراماي شىقتىم عوي». مۇنداي اڭگىمەنى تالايلار ايتقان. وعان ۇلكەن قايراتكەر ازاماتىمىز سالامات مۇقاشەۆ كۋالىك ەتەدى: «ورەكەڭنىڭ جۇمىستاس, جولداس بولعان, ءجيى كەزدەسكەن كىسىلەرىنىڭ ءبارى بىردەي ونىڭ ىسكەرلىگىن, كىشىپەيىلدىلىگىن, قاراپايىمدىلىعىن شىن ىقىلاسپەن ايتاتىنىنا ايعاقپىن جانە ءوزىم دە سول ءادىل باعاعا قوسىلامىن. ۇزاق جىلدار ءبىر سالادا قىزمەتتەس بولىپ جۇرگەندە ونىڭ سىنعا ىلىنگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن», – دەيتىنى بار.
ال ورەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان مەن بىرەۋگە جاقسىلىق جاساعان ەدىم دەگەن ءسوزدى ەشقاشان دا ەستىمەيسىڭ. «مەنىڭ ءومىرىم كوممۋنيستىك پارتيانىڭ اپپاراتىندا كادر جانە ىشكى ساياساتىمەن بايلانىستى بولدى. بۇل وتە اۋىر ءىس ەكەنى بەلگىلى. مەن كادر ماسەلەسىن شەشكەم جوق», دەيدى. ورەكەڭنىڭ بۇل سوزىنە قوسىلۋعا دا بولادى, قوسىلماۋعا دا بولادى. كادرلاردى بيۋرو بەكىتەدى, ۇسىناتىندار نەگىزىنەن باسشىلار. بىراق سول بيۋروعا ماسەلەنى دايىندايتىن – ءبولىم, ونىڭ قىزمەتكەرلەرى. كادرلاردى ىشەك-قارنىن اقتارىپ, زەرتتەيتىن دە سولار. جاقسى ادامنىڭ اياعىنان شالۋعا دا بولادى, كەيبىر پىسىقايلاردى وتكىزىپ جىبەرۋگە دە بولادى.
ورەكەڭنىڭ الدىنان ونداعان, جۇزدەگەن ەمەس, مىڭداعان ادام ءوتتى. العاشىندا كەيبىرەۋلەرى اپتىعىن باسپاعان جاس بولسا, كەيىن بايسالدى باسشىعا اينالىپ, كوز الدىندا ءوستى. سولاردىڭ كوپشىلىگى ورەكەڭدى اق باتاسىن بەرگەن ابىزداي سانايدى. اركەز جولى تۇسكەندە, ارنايى كەلىپ, سالەم بەرەتىنى دە بار. ءوز ورنىن تاپقانىن ورەكەڭنىڭ ارقاسىنداي كورەتىندەر قانشاما؟! ال ورەكەڭ بولسا, قىزمەت سولاي بولدى عوي, سولاي ەتۋگە ءتيىستى ەدىك قوي دەۋمەن شەكتەلەدى. سول ادامداردىڭ ءومىرى, تاعدىرى, وعان ءوزىنىڭ قالاي ارالاسقانى تۋرالى جازسا, ول ءبىر عيبراتتى دۇنيە دە بولىپ شىعار ەدى-اۋ دەگەندى وعان تالاي دوستار ايتقان. ءبىز دە ايتقانبىز. ورەكەڭ ات-تونىن الا قاشادى. سونداعىسى – بىرەۋدىڭ وسكەنىنە ءوزى سەبەپشى بولعانداي كورىنەرمىن, بىرەۋلەر ماقتاندى دەپ ايتار دەپ, وعان اياق باسپايدى. ال قازىر ءوز ومىرىنەن ەستەلىك جازىپ, ايتپەسە بىرەۋگە جازدىرتىپ, كىتاپ شىعارىپ جاتاتىندار كوپ. ورەكەڭ ولاردىڭ اۋىلىنان ەمەس. جازاتىنى, ايتاتىنى كوپ-اق. ايتۋ ءوز الدىنا, جازۋ دا ونىڭ قولىنان كەلەدى. وعان اپايى قاتيرا, سۇيىكتى جارى ءشامشيابانۋ تۋرالى مولدىرەتىپ جازعان ەستەلىكتەرى, دوستارى تۋرالى ماقالالارى كۋا. ال قىزمەتى تۋرالى جازعىسى جوق. ءبىراز تاريح بۇركەۋلى قالدى-اۋ دەپ وكىنەسىڭ. بۇل ادام كوپ نارسەنى كورگەن, كوپ نارسەنى بىلگەن. ءوزى جازعانداي, «ءومىر مەنى تالاي جاقسى-جايساڭدارمەن جۇزدەستىردى. ءتىپتى, كەيبىر ۇلى ادامدارمەن ءدامدەس, سىرلاس بولدىم, اق نيەت باتالارىن الدىم. اتتارىن اتاۋدى قاجەت كورمەيمىن, كەيبىرەۋلەر ماقتاندى دەر», – دەپ اقتالاتىنى بار.
كادر ماسەلەسىمەن اينالىستى دەگەندە, ورەكەڭنىڭ بۇعان قاتىستى قىزمەتى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىمەن شەكتەلمەيدى, ول 13 جىل بويى رەسپۋبليكا جوعارعى پارتيا مەكتەبىنىڭ رەكتورى بولىپ, ناعىز كادر دايارلاۋ ءىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى. مۇنىڭ, ءسىرا, ورازاي باتىربەكوۆتىڭ بۇعان دەيىنگى جۇمىسىنا ءبىر جاعى باعا دەسە دە بولعانداي-اۋ. ول وك-تە كادرلاردى ىرىكتەگەندە, قالاي تالاپ قويسا, ەندى سول تالاپقا ساي ادامداردى دايارلاۋمەن اينالىستى. بۇل مەكتەپتى بىتىرگەندەردىڭ جادىندا دا رەكتوردىڭ جارقىلداعان جايدارلى كوڭىلى جۇرەتىنى انىق.
سول ءوزىن سىيلاعان, قۇرمەتتەگەن ۇجىمنان ورەكەڭنىڭ كەتۋى دە ونىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن اڭعارتقانداي ەدى. جاسى الپىسقا تولعان سوڭ, ول زەينەتكەرلىككە شىعۋ جونىندە وك-عا ءوتىنىش بەرگەن. سول ءوتىنىشتى وقىعانىمىز بار. سونداعى باستى سەبەپ – جاستارعا جول بەرگەن ءجون دەيدى. سوندا ورەكەڭنىڭ قارتتىقتان قاجىعانداي ەمەس-اۋ, قايتا سول جاسىنا قاراماي, جىگەرى تاسىپ تۇرعانداي شاعى ەدى. باسقا بىرەۋلەر بولسا, دەنساۋلىعىم جاقسى, ءالى دە جۇمىس ىستەي تۇرايىن دەر ەدى-اۋ دەيسىڭ. ونىڭ ءوتىنىشىن وك ءبىر جارىم جىلدان كەيىن عانا قابىل الىپ, پايعامبار جاسىنا تولعان سوڭ 1990 جىلى ورازاي باتىربەكوۆ زەينەتكەرلىككە شىققان.
ورەكەڭدى دوستارىنان ءبولىپ قاراۋ دا مۇمكىن ەمەستەي. ونىڭ بالا كەزىنەن دوستارى كوپ بولعان, كەيىنىرەك ول ءومىر مانىنە اينالىپ, ولارسىز, ءتىپتى, باتىربەكوۆتەردىڭ وتباسىن ءبولىپ قاراۋ دا بولمايتىنداي كورىنەر ەدى. قۋانىش ورتاق, قيىندىق ورتاق زيالى قاۋىم ىرىكتەلىپ, بەرەكەلى توپقا اينالعان. ونى جۇرت بىلەدى, قىزىعادى. ولار جايىندا اڭگىمە دە, اڭىز دا كوپ. بەلگىلى ادامدار. بۇكىل جۋرناليست قاۋىمىنىڭ ۇستازى سانالاتىن تاۋمان اماندوسوۆ اعامىز سول توپتان. تاۋقىمەتتى جاعدايدا جولىمىز قوسىلعان جۇماعالي ىسماعۇلوۆ اعام دا سولاردىڭ «كولحوزىنان» بولىپ شىقتى. ورەكەڭ تۋرالى اڭگىمەنى دە مەن العاش سول كىسىلەردەن ەستىگەم. ازىلدەپ, «وپتيميست» دەگەن كولحوز قۇرىپ, باس بىرىكتىرگەن توپ جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى تاعدىرلاس بولىپ كەلە جاتىر ەكەن. تاۋمان اماندوسوۆ, قاناپيا احمەتوۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, ماناش قوزىباەۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, شايكەن ناديروۆ, قىپشاقباي بايمۇراتوۆ, قۇرمانبەك ابىلتاەۆ, سىزدىق مۋسين, ورازاي باتىربەكوۆ... ءتىزىم بىرازعا سوزىلادى. دوستار دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى تۋ ەتكەن تۇلعالار, قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ءبىر شوعىرى.
ولار ءبىر-ءبىرىن باعالاي دا بىلگەن ەدى عوي. وسى جەردە ماناش اعامىزدىڭ 1997 جىلى «تۇركىستان» گازەتى ارقىلى ورەكەڭنىڭ 70 جىلدىعىنا ارناعان حاتىنان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. «... سەن مانساپ قولىما ءتيدى دەپ, جالاڭاياق جولداستارىڭنان قول ۇزبەدىڭ. «قانىشتىڭ كۇيەۋ بالاسىمىن, ديمەكەڭنىڭ كولەڭكەسىندەگى داناسىمىن» دەپ كەردەڭ قاققان ەمەسسىڭ. ەڭبەگىڭمەن ەلگە تانىلعان تالاي ادال جانداردىڭ باعىن جاندىرۋعا سەپتىگىڭ تيگەنى تاعى بار. ادامگەرشىلىك قاسيەتىڭە تابىنعان ديمەكەڭ سەنىڭ ۇستىڭنەن ارىز ايتقان تالاي قۋلاردى تىڭداماي, باعالاي بىلگەنى دە اقيقات. اقكوڭىل, اقپەيىلىڭمەن «پارتيا جولى – ادال جول» دەگەن قاعيدانى قۇران قىلىپ, ەڭبەكتى ۇران قىلىپ جۇرگەن ورەكە, سەن پارا المادىڭ, ارامدىققا بارمادىڭ, قالتاڭا كولدەنەڭ تيىندى سالمادىڭ, باياعى جالاڭاياق ارىن جانىنا پيدا ەتەر قالپىڭدا قالدىڭ...».
بۇل دوستار قاشاندا بىرگە بولدى. ۋاقىتتىڭ سىنىنا شىداس بەردى. ءومىردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ بولدى. قۋانىشتى بىرگە تويلاپ, قايعىنى بىرگە كوتەردى. سول قايعى-قاسىرەت ورەكەڭدى دە اينالىپ وتكەن جوق. 2002 جىلى سۇيىكتى جارى, ۇلكەن عالىم, بۇكىل ەلىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتى ءشامشيابانۋ قانىشقىزى ساتباەۆا دۇنيەدەن وزعاندا ورەكەڭ قاتتى كۇيزەلگەن. سوندا قاسىندا دوستارى بولدى. سۇيەدى, ەڭسەسىن كوتەرتتى. بىراق قاتتى سوققى تاعى ءتيدى – ارادا جەتى اي وتكەندە, ءۇش ۇلدىڭ ورتاسىندا ەركەلەپ وسكەن جالعىز قىز, جۇلدىزى رايحان شەشەسىنىڭ قازاسىن كوتەرە الماي, ونىڭ سوڭىنان دۇنيەدەن ءوتتى. ءوزى دە جاقىندا ومىردەن وزعان كاكىمبەك اقىننىڭ:
ونەرلى ەدى اقىل قونعان زاتىنان,
ەسىمى وشپەس ارتتا قالعان حاتىنان.
ورازاي اعا, قايعىڭدى قاق بولىسەم,
جەزقازعان مەن قارت ۇلىتاۋ اتىنان,
– دەپ جۇباتاتىنى وسى كەز. بۇل از بولعانداي, تاعى اراعا جەتى اي سالىپ, ۇلكەن عالىمدار قاتارىنا قوسىلىپ ۇلگەرگەن عازيزى كوز جۇمدى. تاعى دا قاسىندا دوستارى ءجۇردى.
ومىردە ءمان قالماعانداي ەدى سوندا. دوستارى باسقا جايدى ۇقتىردى. سول اياۋلى جانداردىڭ ارۋاعى ءۇشىن ءالى دە بويىن تىكتەپ, ءبىراز شارۋانى تىندىرۋى كەرەك ەكەن. ومىردەن وزعان اياۋلى جاندارىنىڭ ءبارى دە عالىمدار. ارتتارىندا قالعان مۇرالارى بار, اسىرەسە, ءشامشيابانۋ قانىشقىزى ساتباەۆانىڭ مۇراسى – حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋعا ءتيىس. ءوزى قولعا الماسا, مىناداي نارىق دەيتىن زاماندا, ولاردىڭ جارىق كورۋى ەكىتالاي ەكەنىن ۇققان ورەكەڭ, «قايراتىم قايدا, كەلشى وسىندايدا» دەگەندەي, قاجىرلىلىقپەن ءبىراز ءىس تىندىردى. الدىمەن سول اياۋلى جاندارىنىڭ باستارىنا ءمارمار تاستان ەسكەرتكىش بەلگى قويىپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ جاتتى.
ءبىز وسى تۇستا ورەكەڭمەن ءبىرشاما جيىرەك ارالاستىق. ءشامشيابانۋ اپايىمىز, بالالارى, اپايى قاتيرا جايلى اڭگىمەلەرىن تىڭدادىق. سونى ءوزىڭىز جازساڭىزشى دەگەن تىلەك تە بىلدىرگەنبىز. ادەتىنە باسىپ, العاشىندا قاشقاقتاعان. سويتسە دە ءشامشيابانۋ اپايىمىز تۋرالى جازباققا ۋادە بەرگەن. ارادا ەكى-ءۇش كۇن وتكەندە, سۇيىكتى جار, وتباسى جاۋاپكەرشىلىگى, دوستىق جاراسىمدىلىق, ازاماتتىق بورىش سياقتى ۇلكەن تاقىرىپتى قامتىعان ليريكالىق باللاداداي دۇنيەنى الىپ كەلدى. «ەگەمەندە» جاريالانعان بۇل ەستەلىكتى جولداستارى, دوستارى ءشامشيابانۋ اپايىمىزعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەي قابىلداعان.
بۇدان كەيىن ورەكەڭنىڭ «جازۋشىلىعى» باستالدى. قاتيرا اپايى تۋرالى «اپاتايىم, ارداقتىم» ەستەلىگى دۇنيەگە كەلدى. بۇل ايرىقشا دۇنيە. مۇنى قازاقتىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ءبىر بويىنا جيناعان قايراتكەر انا تۋرالى جىر دەۋمەن قاتار, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, ادەت-عۇرپىمىز جايىندا دا ناقتى مىسالدارمەن جاقسى ماعلۇمات بەرەتىن تانىمدىلىعى دا مول شىعارما دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. وكىنىشتىسى – كەيىن از تارالىممەن عانا شىعىپ, شەكتەۋلى ادامنىڭ قولىنا ءتيدى. ول كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالۋعا ءتيىس عيبراتتى شىعارما ەدى.
وسى ءتورت-بەس جىلدا ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ, سۇيىكتى جاندارىنىڭ مۇرالارىن تۇگەندەپ, ءبىرازىن جارىققا شىعارىپ, كوڭىلىن ءبىراز دەمدەگەندەي بولعاندا, ورەكەڭە تاعى ءبىر سوققى ءتيدى – ەڭ كەنجە پەرزەنتى ەرجان دۇنيە سالدى. پەرزەنتتىڭ ءبارى ىستىق قوي. بىراق بۇل بالالارىنىڭ ورنى بولەكتەۋ ەدى. ولاي بولاتىن ءبىر سەبەبى – ورەكەڭنىڭ ءوزى جازعانداي, ءشامشيابانۋ اپايىمىز «مەن تاعى ءبىر بالا تابايىن, ەگەر ۇل بولسا, پاپامنىڭ فاميلياسىن بەرەيىك» دەپ جاسى كەلىپ قالسا دا, ءتورتىنشى بالا كوتەرگەن ەكەن. سول ەرجان عوي, ساتباەۆ ەرجان. ءۇيدىڭ كەنجەسى, بۇكىل اعايىن جاماعات جاقسى كورگەن ەركەسى. بۇل ءولىم ۇنەمى ەڭسەسىن بيىك كوتەرىپ جۇرەتىن اكەنىڭ بەلىن بۇكتىرىپ, قولىنا تاياق ۇستاتقان.
ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى دەيمىز. ال قايراتكەر قاشاندا كۇرەسەدى. ورەكەڭنىڭ ءومىرى جاي تىرشىلىك ەتۋ عانا ەمەس, ماعان ارقاشان كۇرەستەي كورىنەدى. قايعىعا دا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ كۇرەسەدى. ەرجاننىڭ قازاسىنان كەيىن دە سول سۇيىكتى جاندارىنىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ, جارىققا شىعارۋدى ۇزگەن جوق. ءبىرازىن ەلىمىزدىڭ ورتالىق مۇراجايىنا تاپسىردى. قايعىنىڭ ۋىتىن تارقاتاتىن باستى ەم ەڭبەك ەكەنىن ورەكەڭ ءوز ومىرىمەن دالەلدەپ جۇرگەندەي كورىنەدى دە تۇرادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءوزىنىڭ ەستەلىكتەر, ماقالالارىنىڭ باسىن قۇراپ, «تاعدىر تولقىنىندا» دەگەن عيبراتتى كىتاپ تا شىعاردى.
وسى ءبىر عاجاپ ادامنىڭ ەرىك-جىگەرىنە قايران قالامىن. تاياعىنا سۇيەنىپ, ءتۇرلى شارالارعا, دوس-جورالارىنىڭ قۋانىشتارىنا بارىپ جۇرەدى. سىرقاتى جانعا باتاتىنى دا انىق-اۋ. بىراق ونىسىن بىلدىرگىسى كەلمەيدى. كەيدە ونى ءازىل-قالجىڭمەن بۇركەمەلەيتىنى بار. سالەم بەرىپ, حال-جاي سۇراۋ ءۇشىن تەلەفون سوقساڭ, قاشاندا ءازىلى دايىن تۇرادى. «سەكسەندى ەڭسەرگەن ادامنىڭ اۋىرماعانى ۇيات بولادى, سودان دا ۇيات بولماسىن دەپ ازىن-اۋلاق اۋىرىپ قويامىز», دەيدى جادىراي ك ۇلىپ. سەنىڭ دە جانىڭدى جادىراتادى.
جاقسى ادامدارعا قاتىستى وكىنىشىڭ دە, ءوتىنىشىڭ دە بولاتىنى بار عوي. ورازاي باتىربەكوۆ اعامىز زامانىمىزدىڭ ەكى ۇلى تۇلعاسى – دىنمۇحامەد قوناەۆ پەن قانىش ساتباەۆقا جاقىن جۇرگەن ادام. بىرىمەن – قىزمەتىنە قاراي, بىرىمەن – تۋىستىعىنا قاراي. ولاردىڭ باسقالار بىلە بەرمەيتىندەي قاسيەتتەرىن دە جاقىننان كورگەن. سولار تۋرالى نەگە جازبايسىز دەپ ايتقاندار كوپ بولدى. ءبىز دە ايتتىق. اعامىز كونبەگەن. ولاردىڭ جۇرت باعالاعان ومىرلەرى بەلگىلى. ال مەن بىلگەن كەيبىر تۇستارىن جاريا ەتۋ قاجەت بولا قويماس دەگەن توڭىرەكتە جاۋاپ ايتار ەدى. ءسىرا, بۇلاي ايتۋ دا ورەكەڭە ءتان قاسيەت. باسقالار ۇلىلارمەن قاتار جۇرگەنىن ايتىپ قالعىسى كەلەر ەدى.
ءسىرا, مۇنداي ادامداردىڭ قاسىمىزدا جۇرگەنى دە جاي تۋىس, دوستارىنا عانا ەمەس, بۇكىل قوعامعا قاجەت. مۇنداي تازا ادامداردى كورىپ ءبىراز جۇرت جامان ىسكە بارۋدان تايساقتايدى. ورەكەڭدەر اينالاسىنا شاپاعات شۋاعىن شاشىپ جۇرەدى. جانىڭدى جىلىتاتىن شۋاق.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.