كابۋلدان باستالعان كوش قازاق ەلىنە قالاي كەلدى؟

رەسمي بىشكەك بولسا «تاليبان» سودىر­لارى­نىڭ كەسىرىنەن جىلى ورنىن تاستاپ, بوسىپ كەلگەن باۋىر­لارىن قابىلدايتىنى جايىندا مالىم­دەپ, ادامدارعا ءۇي-جاي, مالدارىنا جايى­لىمدىق جەر قاراستىرىپ جاتقانى جونىندە مالىمدەگەن بولاتىن. بىراق «قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى» دەگەندەي, تاجىكستان بيلىگى شەكارا اسىپ كەلگەن قىرعىزداردى كەلگەن جاعىنا قاراي كەرى اسىرىپ سالدى.

«بۇل ىسكە «شەكارا بۇزعان بوسقىن­دار­عا بۇدان بىلاي قاۋىپ جوق» دەگەن كابۋل تاراپىنان بەرىلگەن كەپىلدەمە سەبەپ بولدى», دەپتى شولۋشى. بىراق وقيعانىڭ وسىلاي وربۋىنە ءبىرازدان بەرى شيرىعىپ تۇرعان قىرعىز-تاجىك شەكارا داعدارىسى اسەر ەتۋى دە ىقتي­مال. اتام قازاق «كورشىڭمەن تاتۋ بول­ساڭ, ىرگەڭ سوگىلمەيدى» دەگەندى بەكەر ايت­پا­عان سياقتى. قالاي دەسەك تە, 1991 جىل­دان بەرى اتاجۇرتىنا ورالۋدى اڭ­ساعان اۋعانستاندىق قىرعىز اعايىن­دار­دىڭ كەزەكتى قادامى ءساتسىز اياقتالدى.

وسى ورايدا مىنا جايت ويعا ورالادى. سوڭعى 50 جىلدا ب ۇلىكتەن باس كوتەر­مەگەن اۋعانستان ەلىندە قازاقتار دا بولدى. دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىم­داستىعىن­دا ۇزاق جىل قىزمەت ات­قارعان جازۋ­شى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بال­عاباي­دىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, 1990 جىل­دار­دىڭ وزىندە اۋعانستاننىڭ بالق پروۆين­تسياسىنىڭ ورتالىعى مازاري-شاريف پەن ەل استاناسى كابۋل قالاسى ماڭىندا 30 مىڭعا جۋىق قازاق ءومىر سۇرگەن. وسىلاردىڭ بارلىعىن تاۋەل­سىز قازاقستان مەملەكەتى 1991 جىلدان باستاپ, بەس جىلدىڭ ىشىندە تۇگەلدەي دەرلىك كوشىرىپ الدى. ەگەر ەل اعالارى ەرتەرەك قامدانىپ, ارەكەت ەتپەگەندە اۋعان جەرىندەگى قانداستارىمىز قازىر­گى قىرعىز اعايىندار سەكىلدى تار جولدا, تايعاق كەشۋدى باستان وتكىزىپ جۇرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن! ناق­تىراق ايت­­قان­دا, اۋعان جەرىندە تىرلىك جاساپ جات­قان قان­داس­­­تارى­مىزدى مارقۇم اقىن جار­كەن بودەشتىڭ «جەم قىلماي يت پەن قاس­قىرعا, قور قىلماي قاشقىن-بوس­قىنعا, قازاقتى جيساق شىركىن-اي, ءبىر شا­ڭىراق استىندا» دەگەنىندەي, باۋىر­لارىمىزدى ءبىر شاڭىراق استىنا جيناپ العانىمىز قانداي جاقسى بولعان.

* * *

وسى ورايدا, وتكەن عاسىر سوڭىندا كابۋلدان باستالعان قازاق كوشىنىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلەر بولساق, ەڭ اۋەلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تاريحي داتا – 1991 جىلى 16 جەلتوقساننان ءدال ەكى اپتا وتكەندە, ياعني 1992 جىلدىڭ 30 قاڭتار كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتان­دىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى شەتەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جات­قان ەتنوستىق قازاقتارعا ارناپ «الىس­تا جۇرگەن اعايىندارعا اق تىلەك» («ەگەمەندى قازاقستان». №1 (20076). 01.01.1992 ج) اتتى تاريحي سالەمىن جولدادى. وسى سالەم-سوزدە: «قىمباتتى وتان­­داستار! ەجەلگى اتامەكەنىنەن جىراقتاپ قالعان سىزدەردى كەشەگى كۇنگە دەيىن اتا-بابا جە­رىنە قايتىپ كەلە الامىز با دەگەن سۇ­راق الاڭداتىپ كەلگەنىن مەن جاقسى بى­لەمىن. تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى بايىرعى اتا قونىسىنا تارتۋ ماق­ساتىندا ادام پراۆوسى تۋرالى ەلارا­لىق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋب­ل­ي­­كالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سون­دىقتان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىن­دارعا جول اشىق. اتا-بابا ارۋاعى الدا­رىڭنان جارىلقاسىن» دەگەنى الىس­تا جۇرگەن اعايىندارعا اتامەكەنگە شا­قىر­عان ۇندەۋ ىسپەتتەس اسەر ەتتى.

ءسويتىپ الىس جانە جاقىن شەتەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار كوشى باس­تالدى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, وسى جىلدارى ەلىمىز تەرريتورياسىنان تىس جەرلەردە 5 ملن-عا جۋىق قانداستار ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. بۇل الەمدەگى بارلىق قازاقتىڭ ءۇشتىن بىرىنە تەڭ. وسىلاردىڭ ىشىندە قازاقتار تىعىز ورنالاسقان ەلدىڭ ءبىرى – اۋعانستان ەدى. بۇل ەلدەگى قازاقتار نەگىزىنەن مازاري-شاريف توڭىرەگىندە جانە كابۋل قالاسىندا جانە باسقا جەردە تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەدى. بىراق 1978 جىلعى ءساۋىر توڭكەرىسىنەن كەيىن مۇنداعى قازاقتاردىڭ جاعدايى كۇردەلەندى. ەلدەگى بەرەكەسىزدىك, اسىرەسە كەڭەس اسكەرىنىڭ ەلگە باسىپ كىرۋى ونداعى اعايىنداردىڭ الاڭسىز ءومىرىن بۇزدى. قىم-قيعاش قاقتىعىس ءالى جال­عا­سىپ جاتىر. وعان دالەل – جوعارىداعى اۋعانستاندىق قىرعىز تۋعانداردىڭ جايى.

* * *

بۇل جەردە بۇعان دەيىن كوپ ايتىلماي كەلگەن دۇنيە – كەڭەس وداعى كە­زىن­دە ەلىمىزدە شەتەلدەگى قازاقتارمەن ما­دەني بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن قۇرىلعان «قازاقستان» اتتى قوعام بولدى. بۇل قۇ­رى­لىم سىرتتاعى قانداستار احۋالىن ءجىتى قاداعالاپ وتىردى. اتالعان قو­عام­نىڭ پرەزيديۋم توراعاسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شانگەرەي جانىبەكوۆ 1992 جىلى 15 قاڭتار كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ن.ءا.نازارباەۆقا يران جانە اۋعانس­تان ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق­تار­دىڭ جاعدايىن تانىستىرىپ رەسمي حات جولداعان ەكەن. وسى قۇجاتتا, يران جەرىندە 20 مىڭنان استام قانداسىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى تۋرالى, ولاردىڭ دەنى گورگان, بەندەر-تۇركمەن, كۇنبەت-كاۋس قالالارىندا تۇراتىنى, بۇلاردىڭ دەنى اۋعانستاننان اۋىپ بارعان اعايىندار ەكەنى, بۇلار اتامەكەنگە ات باسىن بۇرعىسى كەلەتىنى جايلى حاباردار ەتىپ, ولاردى تۇرىكمەنستاننىڭ گاسان-قۇلي باقىلاۋ بەكەتى ارقىلى قابىلداۋدىڭ تيىمدىلىگى زور ەكەندىگى جايلى مالىمدەپتى (75-ن-ق., 1-ت 14-ءىس. 169-171-پپ).

شىندىعىن ايتقاندا, وت بۇركىپ, ويرانى شىعىپ جاتقان اۋعان ەلىنەن قانداستاردى كوشىرىپ الۋ وڭاي ءىس ەمەس ەدى. بيلىگى ءب ۇلىنىپ, ءبىرىن-ءبىرى تىڭدامايتىن باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسقان ەلدەن قازاق­تار­دى رەسمي جولمەن الىپ شىعۋ اسا قيىن بولاتىن. وسى جايدى بىلگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەر 90-جىلدارى اۋعانستانداعى اعايىنداردىڭ يراك-يران ارقىلى تۇركيا جەرىنە وتۋىنە ىقپال ەتتى. بۇل بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن شىندىق.

ءدال وسى ورايدا, ناقتىراق ايتقاندا 1992 جىلى 28 قازان كۇنى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۇركيا رەس­­­پۋب­ليكاسىنا رەسمي ساپارمەن بارىپ, ەلى­مىز تاريحىندا تۇڭعىش رەت شەت مەم­لەكەتتە ەلشىلىك – ديپلوماتيالىق وكىل­دى­گىن اشتى. ودان كەيىن ساپارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, 31 قازان كۇنى يرانعا ات باسىن تىرەدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ساپارىندا تۇر­كيا جانە يران جەرىندە بۇرىننان ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, سونىمەن قاتار اۋعانس­تاننان اۋىپ بارعان قازاقتار احۋالى­مەن تولىق تانىسىپ, اسىرەسە بوسىپ جۇرگەن قانداستاردى ەلگە قايتارۋ جايىندا اتالعان ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرگە تاپسىرما جۇكتەدى.

جوعارىداعى تاريحي ساپار كەزىندە ەلباسىنىڭ قاسىندا بىرگە جۇرگەن, سول تۇستا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ 2007 جىلى «استانا اقشامى» گازەتىندە جارىق كورگەن سۇحباتىندا: «1992 جىلى قازان ايىنىڭ 30-ىندا ەلباسىمەن بىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەلەگاتسياسى قۇرامىندا بىرگە باردىم. يرانداعى قازاقتار پرەزي­دەنت­پەن كەزىگەمىز دەپ ۇلكەن ءبىر مەيمانحانا جالداپ, ءوز ۇكىمەت باسشىلارىنا قولقا سالىپ, كەزدەسۋگە ارەكەت جاساعان ەكەن. بىراق ەلباسىنىڭ قولى بوسامادى دا, ورنىنا مەنى جىبەردى. تەگەران كوشەسىندە ءبىر ماشينا جوق, پوليتسيانىڭ ارنايى كولىگىمەن قيقۋلاتىپ جەتىپ بار­عانىمدا قازاكەڭدەردىڭ قۋانىشتان ەستەرى شىعىپ كەتتى. ءبارى اللالاپ قارسى الدى. ءبىر-اق اۋىز ءسوز: ء«بىزدى ەلگە قايتار» دەدى. كوبى اۋعانستاننان بوسقان قازاقتار ەكەن» دەپ ەسكە الادى.

وسى وقيعادان كەيىن تۇركيا مەن يران اۋماعىندا بوسىپ جۇرگەن وسى قازاق­تاردى قازاقستانعا جەتكىزۋ تۋرالى 1993 جىلى 20 قىركۇيەك كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №6-11 ساندى وكىمى شىقتى. بۇل ىسكە ەڭ اۋەلى, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قۇرىلىمدار تارتىلىپ, ازاماتتىق اۆياتسيا باسقارماسىنا, اتالعان ەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىل­دىك­تەرگە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى ۆيزالىق راسىمدەۋ مەكەمەلەرىنە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. سونىمەن قاتار جۇمىستى ويداعىداي اتقارۋ ءۇشىن ەڭبەك مينيسترلىگى حالىقتىق كوشى-قون دە­پار­تامەنتىنىڭ توراعاسى ع.ە.ەسمۇقانوۆ باسقارعان جۇمىس توبى قۇرىلدى.

* * *

جوعارىداعى جۇمىس توبىنىڭ قۇرا­مىن­دا بولعان كوشى-قون قىزمەتىنىڭ ارداگەرى مارات توقسانباەۆ: «1993 جىلى كۇز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان يران يسلام رەسپۋبليكاسى جەرىندە بوسىپ جۇرگەن قانداستاردى تاريحي وتا­نى – قازاقستانعا كوشىرىپ الۋ جونىندە ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى اشعاباد قالاسىنا ەڭبەك مينيسترلىگى, كەدەن كو­مي­تەتى جانە شەكارا قىزمەتى مامان­دارى ىسساپارعا جىبەرىلدى. وسى قۇ­رام­دا مەن دە بولدىم» دەپ ەسكە الادى بىزبەن سۇحباتىندا. – مۇنداعى بوسقىن قازاقتاردى تۇرىكمەن اۋماعى ارقىلى تەمىر جولمەن تاسىمالداۋ وڭايعا سوققان جوق. يراننىڭ گورگان, بەندەر-تۇركمەن جانە گومبات قالالارىنان جيناپ العان وتباسى مۇشەلەرىن اۆتوبۋسپەن, جۇكتەرىن «كاماز» كولىگىمەن تاسىمالداپ, ەكى ەشەلون قانداستارىمىزدى وڭتۇستىك قازاق­ستان جانە الماتى وبلىسىنا 20 كۇن دەگەندە زورعا جەتكىزگەن ەدىك. ودان كەيىن تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, اۋعانستاندا بولىپ جاتقان تاليبانداردىڭ قاقتىعىسى سال­دارىنان بۇل ەلدەگى قانداستارىمىزدى سوعىس وشاعىنان امان-ەسەن الىپ شىعۋ­دىڭ جولىن قاراستىردىق. اقىرى ەل استاناسى كابۋل قالاسى ماڭىندا ورنالاسقان اقش اسكەري بازاسىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, وقتىڭ استىندا بوسىپ جۇرگەن قازاقتاردى امەريكالىقتاردىڭ باقىلاۋىنداعى قاۋىپسىز ايماققا جيناپ, اسكەري بازاعا ۇشاق قوندىرۋ ارقىلى 100-دەن استام قازاقتى قىزىلوردا وبلىسىنا الىپ كەل­گەن بولاتىنبىز. بۇل ساپاردى سول كەزدەگى كوشى-قون دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مۇحيت ءىزبانوۆ وقتىڭ استىندا ءجۇرىپ اتقارىپ شىققان ەدى, دەيدى مارات ەسىمقۇل ۇلى.

سول سياقتى يران جەرىندە بوسىپ جۇرگەن اۋعاندىق قازاقتاردى دا اتا­جۇرت­ىنا جەتكىزۋ ىسىنە وتە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ادامنىڭ ءبىرى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. ول كىسى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1993 جىلى يرانعا ەلشى بولىپ باردىم. ەلشىلىككە ساۋلەتتى عيمارات الدىم. ءۇش اۆتوبۋس جىبەرىپ 300 شاقىرىم جەردەگى قازاقتاردى الدىردىم. نۇريشات دەگەن قاريا بار ەدى, سول باستاپ كەلدى. – مىرزاتاي شىراق, دەدى ول كىسى: – جا­سىم توقسانعا كەلدى, نۇرسۇلتان ەكەۋىڭ تەگە­راننىڭ تورىنە ءۇي, توبەسىنە تۋ تىك­تىڭ­دەر, مۇنداعى ولگەن قازاقتى تىرىلت­تىڭدەر, شىراقتارىم ەكى دۇنيەدە ريزامىن, دەگەندە جينالعان جۇرتتىڭ ءبارى جىلادى. بۇل كۇزدە بولعان وقيعا ەدى. كەلەر جىلى ناۋرىزدا ەلشىلىكتىڭ بارلىق قىزمەتكەرىن الىپ, قازاقتارعا ءوزىم باردىم. ولار تۇرىكمەندەرمەن بىرگە تۇرادى ەكەن. تۇرىكمەننىڭ شالدارى: ء«اي, قازاقتار, نە دەگەن باقىتتى حالىقسىڭدار, سەندەردى ەلشىلەرىڭ ىزدەپ كەلدى» دەدى. وسى باسقوسۋدا ءبىر قاريا: «شىراعىم, مىرزاتاي, شەتتە ەلىن اڭساپ ءجۇرىپ ولگەن قازاقتىڭ سۇيەگى كوردە قىزىپ جاتادى دەيدى. سەن مىنا قازاقتاردىڭ سۇيەگى كوردە قىزباسىن دەسەڭ ەلگە جەتكىز» دەگەنى. وسى ءسوز ساي-سۇيەگىمدى سىرقىراتتى. بۇلاردىڭ ءبارى اۋعانستاننان قۋعىن كورىپ قاشىپ كەلگەن قازاقتار ەكەن. سودان دەرەۋ ەلدەن ءۇش ۇشاق الدىرىپ بارلىعىن كوشىردىم. ولار كليماتى قولايلى وڭتۇستىككە قونىستاندى» دەپ ەسكە الىپتى.

وسىلاي كابۋلدان باستالعان كوش 1991-1995 جىلدارى پاكىستان, يران, تۇركيا جانە ساۋد ارابياسى ارقىلى ءارتۇرلى جولمەن ەلگە تاسىمالداندى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, 1991 جىلدان بەرى «اۋعانستاندىق» دەگەن اتقا يە 13 282 قانداسىمىز اتاجۇرتىنا تابان تىرەگەن ەكەن. ولاردىڭ دەنى, ياعني 1 736 ادام اقمولا وبلىسىنا, 2395 ادام باتىس قازاقستان وبلىسىنا, 1 454 ادام نۇر-سۇلتان قالاسىنا, 1 115 ادام اقتوبە وبلىسىنا, 1 480 ادام ماڭعىستاۋ وڭىرىنە, 1 059 ادام سولتۇستىك قازاقستان جەرىنە, 874 ادام پاۆلودارعا, 915 ادام تۇركىستان ولكەسىنە قونىستانىپ امان-ەسەن ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ال قالعان بولىگى: الماتى, جامبىل, قوستاناي وبلىستارىمەن قاتار شىمكەنت, الماتى قالالارىنا تۇراقتانىپتى.

* * *

وسى ورايدا, مىنا ءبىر تاريحي سۋرەتكە نازار اۋدارعان ءجون سياقتى. بۇل فوتودا جوعارىدا ءسوز ەتكەن اۋعانستاندىق قانداستاردىڭ اتاجۇرتىنا تابانى ءتيىپ, تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن ءسۇيىپ جاتقان ءساتى تاسپالانعان. – بۇل وقيعا 1994 جىلى قازان ايىنىڭ 3-ءى كۇنى قىزىلوردا قالاسىنىڭ اۋەجايىندا بولعان ەدى,  دەيدى كوشى-قون ارداگەرى مارات توقسانباەۆ اعامىز. بۇلار تۇركيا ارقىلى ۇشاقپەن جەتكىزىلگەن اۋعانستاندىق اعايىندار ەكەن. قارا توپىراقتى قۇشىرلانا ءسۇيىپ جاتقان اقساقالدىڭ اتى – ساعىنتاي قارابازار. قاسىنداعى بايبىشەسى – شاگۇل اپاي. بۇلاردىڭ ارتىندا قولىن ۇمسىنا سوزىپ تۇرەگەپ تۇرعان جىگىت – ءشارىباي توبجانوۆ. شاكەڭنىڭ دە تۋعان جەرى – مازاري-شاريف. اتا-اناسى قۋعان-سۇرگىن جىلدارى اۋعان اسىپ كەتكەن. بىراق سىر بويىندا قالعان اكەسىنىڭ اعايىندارى ماسكەۋگە ارىزدانىپ ءجۇرىپ 1972 جىلى بۇلاردىڭ وتباسىن كوشىرىپ العان. ءسويتىپ شارەكەڭ وسىندا ءوسىپ-ءونىپ, 1986 جىلى قازمۋ-ءدى بىتىرگەن. سۋرەتتەگى جەر ءسۇيىپ جاتقان قاريا ءشارىبايدىڭ تۋىسى. ياعني شاكەڭ اۋعانستاندىق اعايىندارىن اۋەجايدان كۇتىپ الىپ تۇر. فوتوداعى جەر يىسكەپ جاتقان ساعىنتاي قاريا ەل اۋعاندا سەگىز جاستاعى بالا ەكەن. جارىقتىق تۋعان توپىراعىمەن 60 جىلدان كەيىن وسىلاي قاۋىشىپتى. بۇل كىسى التى جىلدىڭ الدىندا دۇنيەدەن وتسە, بايبىشەسى شاگۇل اپامىز دا جۋىقتا باقيلىق بولىپتى. قوس قاريادان تاراعان ۇرپاق قازىر قاسكەلەڭ قالاسىندا امان-ەسەن تۇرىپ جاتىر.

* * *

قازاقتا «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەگەن ءتامسىل بار. ەڭ سوڭعى رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە سىرتتان 1 079 192 قازاق كوشىپ كەلىپتى. بۇل سان تەك شەكارا اسىپ سىرتتان كەلگەن قانداستارعا عانا ءتان تسيفر ەكەنىن ەسكەرسەك, اعايىندارىمىز قونىستانعاننان كەيىنگى دەموگرافيالىق قارقىنى, ولاردىڭ ەلىمىزدەگى تىلدىك احۋال مەن ۇلت رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز ەكەنى انىق. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىر سوزىندە, «شەتەلدەرگە بارعان ساپارىمدا سول ەلدىڭ باسشىلارى تاراپىنان اتالعان مەملەكەتتەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار جايلى بىردە-ءبىر جامان ءسوز ەستىمەدىم, بارلىعى دەرلىك جاقسى پىكىر ايتادى» دەگەنىن سىرتتاعى باۋىرلارىمىزعا بەرىلگەن باعا دەپ تۇسىنگەن ءجون. وسى ورايدا ايتپاعىمىز: ءبىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن ينۆەستور تارتىپ جاعدايىمىزدى تۇزەۋدەمىز. ال ۇلتتىق رۋحانياتىمىز مەن تىلىمىزگە ەشقانداي شەت مەملەكەت ينۆەستور بولا المايدى. بىراق بۇل سالا بويىنشا قازاقتىڭ ۇلتتىق ينۆەستورى ءتىلىن, ءدىلىن, سالت-ساناسىن بەرىك ساقتاعان – سىرتتاعى قانداستارى.