الەمدىك ەكونوميكا الدەنىپ كەلەدى

دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ەكونوميكاسىن قايتا جانداندىرىپ, ين­ۆەستيتسيالىق احۋالىن جاق­سارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. بىلتىر بۇل ەل­دەردە شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى اعىمى 21 ملرد دوللاردى قۇ­راعان. دۇنيە ءجۇزىن شارپىعان ىن­دەتكە قاراماستان, ورتالىق ازيا ەل­دەرىنىڭ ەكونوميكاسى جىلدىق 3,5% ءوسىمدى كورسەتكەن. سىرتقى ينۆەس­تيتسيا تارتۋ جاعىنان بارىنەن وزا شا­ۋىپ, الدا كەلە جاتقان وزبەكستان ەكەن. finprom.kz مالىمەتىنشە, بيىلعى جىل قورىتىندىسىندا وزبەكستان مەن تاجىكس­تاندا ەڭ جوعارعى ەكونوميكالىق ءوسىم بولادى. ساراپشىلار ولاردىڭ جىلدىق ءوسىمىن 4,8% جانە 5,3% بولادى دەپ بولجاپ وتىر. ودان كەيىنگى ءوسىم قىرعىزستاندا – 3,8%. ال قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 3,2% دەڭگەيىندە ارتپاق.

حالىقارالىق قارجى ساراپ­شى­لا­رىنىڭ پىكىرىنشە, كورونا­داع­دا­رىس­تان كەيىنگى ورتالىق ازيا ەل­دەرىنىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە شەتەل­دىك ينۆەس­تي­تسيالار ەرەكشە ىقپال ەتەدى. سون­دىق­تان قاي ەل بولسىن, ينۆەس­تي­تسيالىق تار­تىمدىلىعىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋ قاجەت.

البەتتە, ورتالىق ازيا ەل­دەرىن­دە ينۆەستورلارعا قولايلى ورتا قالىپ­تاسىپ كەلەدى. سالىنعان كاپيتالدى ەسەلەپ قايتارۋعا بولاتىن ءپوزيتيۆتى فاكتورلار دا مۇندا جەتكىلىكتى. اتاپ ايت­قان­دا, پايدالى قازبالار, ساۋدا-سات­تىقتان تىس سەكتورلاردىڭ جاڭا نا­رىعى, ماكرو­ەكونوميكالىق تۇ­راق­تىلىق, ءىرى كولەم­دەگى ىشكى نارىق, ەكونوميكا سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوعارى الەۋەت تاعى باسقا دا فاكتورلار شەتەلدىك ينۆەستورلاردى بەيجاي قالدىرماسى انىق. بۇعان قوسا ارزان جۇمىس كۇشى دە – ينۆەس­­تورلاردى تارتۋدىڭ نەگىزگى كىلتى.

بۇرىن كوروناداعدارىسىنا دەيىنگى 2019 جىلى دا ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرىنە سالىنعان ينۆەس­تيتسيا ءوزىن ءوزى اقتاپ كەلگەن. ونىڭ قارقىنى جالپى الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭ­گەيىنەن دە اسىپ تۇسكەن, دەيدى سا­راپ­شىلار. ناقتىراق ايتقاندا, ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قۇ­يىل­عان تىكەلەي شەتەلىك ينۆەستيتسيا كولەمى 10%-عا ۇلعايىپ, 32,2 ملرد دوللاردى قۇراعان. ال ول كەزدە دۇنيە­­جۇزىلىك ەكونوميكانىڭ جالپى ينۆەستيتسيالىق احۋا­لى بار-جوعى 3%-عا عانا وسكەن. دە­گەن­مەن دە بىلتىر كوروناۆيرۋسقا بايلانىس­تى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قۇيىلعان جالپى تىكەلەي ينۆەستيتسيا 20,7 ملرد دوللارعا دەيىن قىسقارعان.

قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيا مەملە­كەتتەرى ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعى­نان ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس. ءار مەملەكەت ينۆەس­تورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋ جاعىنان جارىسىپ, بارىنشا ەكونوميكالىق احۋا­لىن تۇزەۋگە تالپىنىپ كەلەدى. اسىرەسە وزبەكستاننىڭ ينۆەستورلاردى تارتۋداعى ۇمتىلىسى ەرەكشە. ول 2019 جىلى سىرت­تىڭ قارجىسىن تارتۋ جاعىنان ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كوشباسشى بولىپ كەلەدى. بۇل ەلدە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىمى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بىردەن 2,3 ەسەگە ۇلعايىپ, 4,2 ملرد دوللاردى قۇراعان. نەگىزىنەن ينۆەستورلار وزبەكستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ, ءوندىرۋ جانە حيميا ونەركاسىبى سالالارىنا قاراجات سالعان. بۇل ەلگە, اسىرەسە قىتاي, گەرمانيا, اقش, رەسەي قىزىعۋشىلىق تانىتقان.

وزبەكتەردىڭ جەتىستىككە جەتۋ «قۇ­پيا­سىنا» ۇڭىلگەن ساراپشىلار ين­ۆەس­تيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋ با­عىتىندا كوپتەگەن شارانى قولعا العانىن ايتادى. ينۆەستورلاردىڭ كوڭىلىن وزىنە اۋدارعان جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا وزبەكتەر Doing business بيزنەستى جەڭىل جۇرگىزۋ حالىقارالىق رەي­تين­گىندە ءوز پوزيتسيالارىن 7 ساتى­عا جوعارى كوتەرىپ, 69-شى ورىن­دى يەلەنگەن. رەيتينگ جاساۋ­شى­لار­دىڭ مالىمەتىنشە, وزبەك­ستان ءتورت باستى ينديكاتوردى جاق­سار­­تۋعا بارىن سالعان. ايتالىق اك­تسيو­نەرلەردىڭ قۇقىن كە­ڭەيتىپ, ولاردىڭ كورپوراتيۆتىك شەشىم­دەردەگى ءرولىن كۇشەيتكەن. سونداي-اق سالىقتى جەڭىلدەتىپ, ەكى تو­لەم­دى بى­رەۋگە قىسقارتقان. ترانس­شە­كا­را­لىق ساۋدا كەڭىستىگىنىڭ كەڭەيۋىنە جول اشىپ, يمپورتتىق قۇجاتتارعا دەگەن تالاپتى جەڭىلدەتكەن. يم­پورت­تالاتىن تاۋارلارعا كەدەن باج­دارى مەن سالىق سالۋ ماسەلەسىن رەتتەپ, تاريفتىك رەتتەۋ شارالارىن دا وڭتايلاندىرا تۇسكەن.

ال ءوز ەلىمىزدەگى احۋالعا توق­تال­ساق, قا­زاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان تى­كە­لەي شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيا كولەمى 2019 جىلى الدىڭعى جىلدان كوپ وز­گەرمەگەن. دەگەنمەن دە قازاق ەلى رەي­تينگتەگى 28-ءشى ورىننان 25-كە كو­تە­رىلگەن. بۇل دا – جاقسى كورسەت­كىش­تەردىڭ ءبىرى. دەيتۇرعانمەن, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان وزگەلەردەن ۇيرەنەرىمىز كوپ-اق.

ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايعاق­تايتىن تاعى ءبىر فاكتور – پاندەميا مەن داعدارىس كەزەڭىندەگى جيناقتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى. 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارداعى جاع­داي بويىنشا مۇنداي ينۆەستيتسيا كولەمى 6,7%-عا ارتقان. بۇل جا­عى­نان قازاقستاننىڭ ءوسىمى 3,6% بولسا, تاجىكستاندىكى – 1,6%. ال وزبەك­تەر­دى­كى – 29,8%.