جاسىل ەكونوميكانىڭ جاڭعىرىعى

2022 جىلدىڭ توبەسى كورىنىپ قالدى: ەندى قالعان بەس ايدا 3 پايىزدى قالاي ەڭسەرەمىز دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ايقىن­دالعالى تۇر: ۇكىمەت بۇل رەتتە بانكتەردىڭ مۇمكىندىگىن جاسىل ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا باعىتتاماق. جاسىل ەنەرگەتيكا, جاسىل ەكونوميكانىڭ ۇلەس سالماعى ارتقان سا­يىن بانكتەردىڭ دە قارجىلاندىرۋ سيپاتى  وزگەرىپ, «جاسىل جوبالارعا» باسىمدىق بەرەتىنى بەلگىلى بولىپ قالدى.  

جاقىندا جۋرناليستەرمەن ونلاين كەزدەسۋ وتكىزگەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن قارجى ۇيىمدارى جاسىل وبليگاتسيالار شىعارى­لىمىن تىركەۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەپ جات­قانىن ايتتى. جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە بولسا, بىلتىرعى 20 تامىزدا  قازاقستاندا العاش رەت جاسىل وبليگاتسيالار شىقتى. «دامۋ» قورىنىڭ قاتىسۋىمەن AIX قور بيرجاسىندا 200 ملن تەڭگە كولەمىندە باعالى قاعازدار ورنالاستىردى. جينال­عان قاراجات ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى. ال كاسىپكەرلەر جاڭار­تىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) بويىنشا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ءتيىس. وسى جيىنعا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ ءسوزىن سارالاساق   ەكونوميكا دا, قارجى سەكتورى دا جاسىل ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرە باستادى. سوڭعى الەمدىك داعدارىستان كەيىنگى ون جىلدا قارجى يندۋسترياسى قالىپقا كەلە قويعان جوق, قولدانىستاعى رەسۋرستاردىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەلدى. ساراپشىلار قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازىرگى قولدانىستاعى رەسۋرستارى ححI  عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي سارقىلا باستا­عانىن وسىعان دەيىن دە تالاي ايتقان.  قازىردىڭ وزىندە ءبىز نازار اۋدارۋعا ءتيىس جاڭا باعىتتاردىڭ بەتالىسى بەلگىلى بولىپ قالدى. مۇنى قارجى سەكتورىمەن ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن   قولدانىستاعى بازالىق زاڭنامالاردى سول باعىتقا قاراي بۇرۋ كەرەك. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قۇرعان جاسىل وبليگاتسيالار شىعارىلىمىن تىركەۋ ەرەجەلەرى سول وزگەرىستەرگە ەسىك اشاتىن تەرەزە بولادى دەگەن ءۇمىت بار.

جاسىل ەكونوميكا, جاسىل قارجى, جاسىل وبليگاتسيا دەگەن ۇعىمدار بىزگە تاڭسىق ەمەس. «جاسىل» ەكونوميكا بۇۇ-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدار­لاماسىنىڭ (يۋنەپ) قۇجاتتارىندا ايقىندالعان. 2019 جىلى داۆوستاعى فورۋمدا وسى مودەل مەملەكەتتى, ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگى دەپ جاريالاندى. دۇنيەجۇزىلىك جاسىل وبليگاتسيالار نارىعى 2007-2008 جىلدارى پايدا بولدى.  بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ورتاق  كوزقاراس تا,  باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي مەحا­نيزمى دە الەمدە قالىپتاسقان جوق. 

ساراپشىلار وسىعان دەيىن دە قارجى سەكتورى ESG (ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە باسقارۋ) قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن,  جاسىل ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن تالاي ەسكەرتىپ كەلگەن بولاتىن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مادينا ابىلقاسىموۆا «جاسىل قارجىلاندىرۋ جانە قارىز كاپيتالى نارىعى» تاقى­رىبىندا وتكەن ونلاين-كونفەرەنتسياسى كەزىندە قازىرگى ۋاقىتتا جاسىل وبليگاتسيالار نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس تەپە-تەڭ تۇرعانىن ايتتى.  بۇل قارجى سەكتورىنىڭ جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ مۇمكىندىگىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتەتىن كورىنەدى.  سونداي-اق جاسىل وبليگاتسيالاردىڭ عالامدىق شىعارىلىمى 1,3 ترلن دوللارعا جەتكەنى دە وسى جيىندا بەلگىلى بولدى. اگەنتتىك  توراعاسىنىڭ وسى جيىندا ايتقان پىكىرىن ناقتىلاپ وتسەك,  قازاقستاندا قارجىلاندىرۋدىڭ جاسىل قۇرالدارىن شىعارۋ ءۇشىن قۇقىقتىق ورتا قالىپتاسقان. جىل باسىندا  ەكولوگيالىق كودەكس قابىلداندى, ول 1 شىلدەدەن باس­تاپ كۇشىنە ەندى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ شەڭبەرىندە العاش رەت جاسىل جوبالاردىڭ تاكسونومياسى ەنگىزىلدى,  قارجىلاندىرۋدىڭ زاڭنامالىق انىقتاماسى انىقتالدى.

«قازاقستاننىڭ قارجى نارىعى جاسىل ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن باس­تان كەشىپ جاتىر.  حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ  سىرتقى اسەرىن دە بايقاپ وتىرمىز.  قارجى ينستيتۋتتارى ESG قاعيداتتارىن قولدانباسا,  حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارىمەن بايلانىسى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەلىپ قالۋى مۇمكىن. ناقتىلاي ايتقاندا,  حالىقارالىق ۇيىمداردان قارجى تارتۋ ماسەلەسى قيىندايدى», دەيدى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى.

ونىڭ پىكىرىنشە, قارجى سەكتورى قاجەتتى ESG ستاندارتتارىنا كوشۋدى قاجەت­تى زاڭناما تەتىكتەرىمەن ىنتالان­دىرۋى ءتيىس.  ESG تاۋەكەلدەرى, وسى تاۋە­كەل­دەردى  قالاي انىقتاۋ جانە باسقارۋ كەرەك­تىگىنە ءجون سىلتەيتىن نۇسقاۋلىقتار ازىرلەۋ كەرەك. بۇعان قوسا, تاۋەكەلدەردى باس­قارۋ جۇيەلەرىن دايىنداعان كەزدە  حالىقارالىق قاعيدالار مەن ستاندارت­تاردى ەسكەرگەن ءجون. بۇل فاكتور   كور­پوراتيۆتى باسقارۋ سالاسىنىڭ ساپاسىنا دا اسەر ەتەتىنىن قاپەرگە سالىپ وتكەن ساراپشى بىرقاتار قارجى ينس­تيتۋتتارىنىڭ ESG تالاپتارىمەن ينتەگراتسيا­لانۋدى باستاپ كەتكەنىن جەتكىزدى. دەمەك, وسى باعىتتاعى وزگەرىستەردى نەمەسە سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىن  ءوز مۇمكىندىگىمىزگە بەيىمدەمەسەك, ەرتەڭ كەش بولۋى ابدەن مۇمكىن.

 وسى جيىندا ءسوز العان Halyk Bank باسشىسى ءۇمىت شاياحمەتوۆا قارجى سەك­تو­رىنىڭ الەمدىك ترەندتەرمەن ين­تە­گراتسيالانعانىن قولدايتىنىن ايتتى.  مۇنداي تاجىريبەنى بارلىق قارجىلىق ۇيىمعا ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتقان قارجى­گەر بۇل فاكتور  كومپانيالاردىڭ اشىق­تىعىنا باستار  قادام ەكەنىن دە ەسكەرتتى. 

KASE باسقارما توراعاسى الينا الدامبەرگەن بۇل تاقىرىپ الەمدە وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ورنالاستىرىلعان وبليگاتسيالاردىڭ كولەمى 118 ملرد دوللاردى قۇرادى. «بيزنەس پەن بانكتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيا بانك كليەنتتەرى تالابىنىڭ جاڭا كاپيتال نارىعىن جا­ڭارتتى. پورتفوليوسى 90 ترلن دوللاردى قۇرايتىن 2,5 مىڭنان استام ينۆەستيتسيالىق قور پايدا بولدى», دەدى ا.الدامبەرگەن.

بىراق كەيبىر ساراپشىلار بولسا, بۇل ماسەلەدە  اسىقپاعان ءجون دەيدى. ولار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر وسى كۇنگە دەيىن ىشكى نارىقتاعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ىقىلاس تانىتا قوي­ماعانىن العا تارتادى. ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ەلدەردىڭ كوپشىلىگى كومىرتەگى سالىعىن قول­دانىسقا ەنگىزىپ, كەيبىر ەۋروپا ەلدەرى جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋ مەرزىمىن الداعى بەس جىلعا بەلگىلەپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, كومىر سۋتەگى لوببيلەرىنىڭ تابەتى شەكتەلمەيىنشە جاسىل ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرتە المايمىز. ونىڭ تىنىسى اشىلماسا, جاسىل قارجىلاندىرۋ تۋرالى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ويدى ءىلىپ الىپ كەتكەن قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ بۇل باستاما بۇۇ شەڭبەرىندە ناقتىلانسا, ونىڭ ناتيجەسى ونشاقتى جىلداردان سوڭ بەلگىلى بولاتىنىن ايتادى.

جالپى جاسىل قارجى نارىعىن بارلىق مەملەكەت قولداپ وتىرعانى بەلگىلى.   2019 جىلى 100-گە جۋىق ەل 2050 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ەداۋىر ازايتۋعا ۋادە بەردى. ساراپشىلار بۇل فاكتور تەحنولوگيالارعا كوبىرەك قاراجات ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ جاتىر. حالىقارالىق باعالاۋ اگەنتتىكتەرى  جاسىل وبليگاتسيالارعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن مو­يىنداپ وتىر. كليماتتىڭ بەتالىسى ساعات سايىن قىرىق قۇبىلىپ جاتىر. ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋ مەن جاسىل قارجىلاندىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە  اكتيۆتەر باعاسىنىڭ  تومەندەپ كەتۋى وتىمدىلىكتى جانە قىسقا مەرزىمدى قارجى­لاندىرۋدى, ينۆەستيتسيا تارتۋدى قيىن­داتىپ جىبەرەتىنىن دە ساراپشىلار ەسكەرتىپ جاتىر. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى توقمەيىلسۋدىڭ قاقپانىنا ءتۇسىپ قالعانىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى بۇل باعىتتا «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋدىڭ» ارتىق بولمايتىنىن ايتادى. «جاسىل  ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىگى ارتاراپتاندىرىلعان سايىن بانكتەر قارجىلاندىرۋعا ءتيىس جوبالاردىڭ مۇم­كىندىگى ارتا تۇسەدى. باتىس ەلدەرى, ەو-عا مۇشە ەلدەر كومىردى قولدانۋدان باس تارتىپ, جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ مۇم­كىندىگىن وندىرىسكە ەنگىزە باستادى, دەيدى ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ. 

ساراپشى ناقتىلاپ وتكەندەي, وسىعان دەيىن الەمدەگى باس بانكتەردىڭ كليماتتىق كۇن تارتىبىنە ارالاسۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى توقتامدى پىكىر ايتىلعان جوق. ءدال قازىر جاسىل ەنەرگەتيكا ەمەس, بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرى ارزان تۇسەدى, تاۋەكەلى دە ۇيرەنشىكتى قۇبىلىس. جاسىل قارجىلاندىرۋعا كوشۋ ءۇشىن كومپانيالارعا جاناما پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تۇگەندەۋ, ءتيىستى ەسەپتەردى دايىنداۋ جانە ەڭ باس­تىسى, ءوز ونىمدەرىن ارزانداتۋ ءۇشىن پارنيكتىك گازدار شى­عارىندىلارىن ازايتۋ مۇمكىندىكتەرىن ىزدەستىرۋ قاجەت. «وسىدان كەيىن ينۆەستيتسيالاردان, ونىڭ ىشىندە جاسىل ەنەرگەتيكادان پايدا ءتۇسىپ,  جاسىل قارجىلاندىرۋ داميدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىن ارتاراپتان­دىرىلماعانىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى جاسىل جوبا باستاماشىلارى, ينۆەستورلار مەن رەتتەۋشىلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن دايەكتىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن پلاتفورما بولۋى قاجەت  ەكەنىن دە ايتتى. سونداي-اق نورماتيۆتىك قۇجاتتارمەن قوسا,  جاسىل قارجى قۇرالدارى ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى ازىرلەۋگە باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت.  قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتتارىن دا جاسىل جوبالارعا تارتۋ ماڭىزدى. شەتەلدىك جاسىل قورلارعا قول جەتىمدىلىكتى اشۋ جانە ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماڭىزدى. بۇل حالىقارالىق ەكولوگيالىق كريتەريلەرگە نەگىزدەلگەن ءتيىمدى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق باس­تى تالاپ – قازاقستاندىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىگىنشە اشىق بولۋى. ال قارجى قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتار شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك.  «ورتالىق بانكتەردىڭ جۇمىسى جالپىعا بىردەي بەلگىلى تارتىپتەرگە نەگىزدەلگەن: بانكتەردىڭ ساياساتى بەل­گىلى ءبىر سالالاردىڭ, فيرمالاردىڭ, ايماق­تاردىڭ نەمەسە الەۋمەتتىك توپ­تاردىڭ مۇددەلەرىنەن جوعارى تۇرۋ كەرەك. سودان كەيىنگى نازار اۋداراتىن ەكىنشى فاكتور ۇكىمەتتىڭ  بانكتەر جۇمىسىنا ارالاسۋى زاڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

2019 جىلى فرج باسشىسى دجەروم پاۋەللدىڭ  اقش كونگرەسىنىڭ بىرلەسكەن ەكونوميكالىق كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا «كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭىزدى ماسەلە بولسا دا فرج ءۇشىن پروبلەما ەمەس» دەگەن ءسوزىن ەسكە تۇسىرگەن قارجىگەر  جاسىل ەكونوميكا, جاسىل قارجى ماسەلە­لەرىنىڭ تاۋەكەلى جوعارى ەكەنىن ايتتى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ەڭ الدىمەن ىشكى فاكتورلارعا, ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر  حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتۋ دەڭ­گەيىنە, شوب-تىڭ الەۋەتىنە, بيزنەس-جوسپارلاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنا نازار اۋدارۋى كەرەك. ورتالىق بانك­ت­ەردىڭ قۇدىرەتىن مەم­­­لەكەتتىڭ ەكونوميكاسىمەن عانا باي­لانىستىرۋعا بولاتىنىن ايتقان ساراپشى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بانكتەردى قولدان كەلمەيتىن شارۋالارعا ارالاستىرا بەرۋدىڭ قاجەتى جوقتىعىن ەسكەرتتى.

ب.زيابەكوۆ ناقتىلاپ وتكەندەي, ەۋروپا ورتالىق بانكتىڭ  جاسىل ساياساتىن قولداۋشىلار دا ونىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن ايتىپ وتىر. اقشا-نەسيە  ساياساتى كومىرتەگى باعاسىن ارتتىرۋ, جاسىل يننوۆاتسيانى سۋبسيديالاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. سودان كەيىن عانا بۇل باعىتتى ىلگەرىلەتۋگە بولاتىن كورىنەدى. جالپى جاسىل ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ تۋرالى ايتار بولساق, قازاقستان ءۇشىن بۇل وزەكتى تاقىرىپ ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ءدال قازىر قارجىلاندىرۋ ەمەس, قارجىلاندىرىلۋعا ۇسىنىلعان بيزنەس جوبالاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنا ءمان بەرگەن, زەردەلەگەن ماڭىزدى. بۇل ساراپشىنىڭ ايۋىنشا, وتكەننىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋ ءۇشىن كەرەك. ەگەر وبليگاتسيالار شىعارۋعا لايىقتى جوبالار بولسا, ينۆەستورلار تابىلاتىنىن ايتقان ساراپشى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ءبىراز كەدەرگىلەردىڭ بار ەكەنىن دە ەسكەرتتى. «قازاقستانداعى كومىر سۋتەگى  كومپانيالارى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ يەلەگىندە. ءتىپتى باعانى رەتتەۋ مۇمكىندىگى دە ورتالىقتاندىرىلعان. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك باعا ساياساتىنا تاۋەلدى فاكتورلار. ەگەر كومانيالار وبليگاتسيالارىن «جاسىلداندىرۋعا» جانە ونى قارجى ورتالىعىندا اينالىمعا جىبەرۋگە مۇددەلى بولسا عانا ءىس العا جۇرەدى», دەيدى  ب.زيابەكوۆ.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسىل ەكونوميكاعا سونشالىقتى ءمان بەرمەي كەلگەن ۇكىمەتتىڭ جاسىل قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى ۇستانىمى ازىرگە ەكىۇشتىلاۋ. ادەتتەگىدەي, الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ الىپ كەتۋگە جاسىل جوبالاردىڭ تاپشىلىعى جانە شيكىزات كوزدەرى كومپانيالارىنىڭ شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسىندە ەكەنى جانە وتاندىق جوبالارعا مويىن بۇرعىسى كەلمەي كەلگەن ەدب-ءدىڭ ەنجارلىعى قول بايلاۋ بولىپ تۇر. بىراق جان-جاعىمىزداعى وزگەرىستەردى ءوز جاعدايىمىزعا بەيىمدەپ ۇلگەرمەسەك, ءبىزدى وزگەرتكىسى كەلەتىندەردىڭ جەتەگىندە قالىپ قوياتىنىمىز وتكەن جىلداردىڭ تاجىريبەسىنەن بەلگىلى.

الماتى