يسلانديانىڭ تورتكۇندىك جۇمىس اپتاسىنا كوشكەنى تۋرالى حابار سۇيىنشىلەپ بارلىق جەردەن تارالىپ جاتقانىنا قاراپ, بۇكىل الەم «جالقاۋ» ما دەپ قالاسىڭ. كوبىمىز سول جاڭالىقتى كۇتىپ, جانايقايىمىزدى شىعارا الماي جۇرگەندەيمىز. «پالەنشە اپتاسىنا ءتورت-اق كۇن جۇمىس ىستەيدى ەكەن, ال ءبىز شە؟» دەپ ەڭبەكميننىڭ جاعاسىنان الدىق. بۇكىل الەمدى شۋلاتقان تورتكۇندىك جۇمىس اپتاسىنىڭ ارتىندا نە جاتىر؟
الەمدەگى بەدەلدى باسىلىمدار جارىسا جازعان بۇل جاڭالىقتى ءبىز دە اينالىپ وتە المادىق. ەڭ ءىرى اقپاراتتىق اگەنتتىكتەر يسلانديا وتكىزگەن تاجىريبەنىڭ ناتيجەلەرىن «تاڭعالارلىق جەتىستىك» دەپ باعالاپ وتىر. جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتىپ, تۋرا سول بۇرىنعى جالاقىنى الۋعا كىم كەلىسپەيدى؟ كەز كەلگەن ەرەسەك ادامنىڭ جاسىنا, جىنىسىنا, ۇلتىنا, دىنىنە قاراماستان, ورتاق ماقساتى ءبىر. ول – جەكە ءومىر مەن جۇمىستى قاتار الىپ ءجۇرىپ, باقىتتى عۇمىر كەشۋ. ودان بولەك, وسى ءبىر عانا سەبەپتەن قوعامدا قانشاما الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلە تۋىندايتىنىن اڭعارا بەرمەيمىز. ونىڭ ىشىندە دەموگرافيا, وتباسى, جاستار ساياساتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرازى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. ءتىپتى لوندوندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى قىسقا جۇمىس اپتاسىنىڭ ەكولوگياعا, قورشاعان ورتاعا پايدالى ەكەنىن انىقتاپتى.
جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋ – تەك دەمالىس نە جالقاۋلىقپەن بايلانىستى ەمەس ەكەنى بەلگىلى, ماسەلەنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە. بۇل دەگەنىمىز – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قوعامدىق ءتارتىپتىڭ وزگەرۋى, ال ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنى بەلگىسىز. ءبىر جاعىنان, زامان ءبىر ورنىندا تۇرعان جوق. كەيبىر ماماندار تەحنولوگيا مەن عىلىم دامىپ, ادامنىڭ مۇمكىندىگى ارتىپ جاتقان ورتادا جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قىسقارۋى دا قيسىندى دەگەن پىكىردە. بۇل ويدىڭ دا جانى بار. بۇرىن ادام بالاسى اتقارعان قانشاما جۇمىس قازىر اۆتوماتتاندىرىلعان, ەڭبەك ونىمدىلىگى دە بىرنەشە ەسە ارتتى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاعانىمىزبەن, ەندى يسلانديا جۇرگىزگەن تاجىريبەگە ورالايىق. تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن زەرتتەۋدىڭ وزىنە توقتالساق. 2015-2019 جىلدارى يسلانديا جالاقىنى تومەندەتپەستەن, 40 ساعاتتىق جۇمىس اپتاسىن 35-36 ساعاتقا دەيىن قىسقارتىپ, ەكى اۋقىمدى تاجىريبە جۇرگىزگەن. جوبا ناتيجەسىن العاش رەت ۇلىبريتانيانىڭ Autonomy عىلىمي ورتالىعى مەن يسلاندياداعى تۇراقتى دامۋ جانە دەموكراتيا قاۋىمداستىعى (Alda) بىرلەسە تالداپ, بايانداما جاريالادى. زەرتتەۋشىلەر ەلدەگى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 1 پايىزدان استامى, ياعني 2500 قىزمەتكەر قاتىسقان سىناقتىڭ ناتيجەسى مەملەكەتتىك قىزمەت پەن جەكە سەكتورعا دا پايدالى ەكەنىن العا تارتادى. باياندامادا كورسەتىلگەندەي, بۇل تاجىريبەلەردىڭ ءساتتى بولعانى سونشالىق, ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ 86 پايىزى جۇمىس ۋاقىتى قىسقارتىلعان ءھام زاڭدى تۇردە قىسقارتىلىپ جاتقان كورىنەدى.
بايقاپ وتىرساق, باستى نازار جۇمىس اپتاسىن ءتورت كۇنگە قىسقارتۋدا ەمەس, جالپى ءبىر اپتاداعى جۇمىس ۋاقىتىن 4-5 ساعاتقا ازايتۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن جەلىدە جاريالانعان 80 بەتتىك «Going public: Iceland’s journey to a shorter working week», ياعني يسلانديانىڭ قىسقا جۇمىس اپتاسىنا ءوتۋ جولىنا ارنالعان باياندامانى شولىپ شىعۋ جەتكىلىكتى.
رەيكياۆيك قالاسىنىڭ كەڭەسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ ءبىرىنشى بولىگىنە قالاداعى قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى, بالالاردى قورعاۋ قىزمەتى, كەيىننەن بالاباقشالار, قالالىق جوندەۋ مەكەمەلەرى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار جاندارعا ارنالعان ينتەرنات ۇيلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسقان. ءتىپتى رەيكياۆيك قالاسىنىڭ مەرياسى دا قوسىلعان. 2017 جىلى تاجىريبەگە يسلانديا ۇكىمەتى قىزىعۋشىلىق تانىتقان. 17 مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ ىشىنەن ەلدىڭ ىشكى كىرىستەر باسقارماسى, يسلانديانىڭ كوشى-قون قىزمەتى, ۇلتتىق تىركەۋ ورتالىعى مەن ۆەستفوردتاعى پوليتسيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قىسقارعان جۇمىس ۋاقىتىنىڭ اسەرىن زەرتتەۋگە كىرىستى. زەرتتەۋشىلەر تاجىريبە سوڭىندا ەكى ناتيجەگە كەلدى. بىرىنشىدەن, قىزمەت كورسەتۋ مەن ونىمدىلىك دەڭگەيى بىرقالىپتى ساقتالعان جانە وسكەن, ال ەكىنشىدەن, جۇمىسشىلاردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارىپ, جۇمىس پەن جەكە ءومىردى قاتار الىپ جۇرگەن ەكەن.
ال تورتكۇندىك جۇمىس اپتاسى دەگەن تىركەستى 80 بەتتىك باياندامادا ەكى جەردەن عانا كەزدەستىرۋگە بولادى. وندا دا كىرىسپەدە قىسقارعان جۇمىس اپتاسىن ەۋروپادا باسقاشا «تورتكۇندىك جۇمىس اپتاسى» دەپ تە اتاپ جۇرگەنى ايتىلعان. سونىمەن ءبارىمىز ەلەڭ ەتكەن قىسقا جۇمىس اپتاسى ءبىز ويلاعانداي «قىسقا» بولماي شىقتى. بىلاي قاراساق, جۇمىس اپتاسى ءبىر كۇنگە قىسقارسا, زەرتتەۋدە ايتىلعان 4-5 ساعاتتىڭ ورنىنا قىزمەتكەرلەر 8 ساعات ەڭبەكتەن بوساتىلار ەدى. سوندىقتان بۇل حاباردىڭ «ايقايلاعان» تاقىرىبىنا ەمەس, تۇپكى ماقساتىنا كوڭىل بولگەن ءجون. ەڭبەك نارىعىنا ارنالعان كولەمدى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى جالاڭ ءسوز بەن بوسپە اڭگىمەنىڭ تاساسىندا قالىپ كەتپەسە دەيمىز. تالقىلاپ قانا قويماي, جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋدىڭ پايداسى ەلىمىزدەگى جاۋاپتى ورگاندار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ نازارىنا ىلىنۋىنە جاعداي جاسايىق. ويتكەنى بۇل ءبىر ەلدىڭ تاجىريبەسى بولعانىمەن, حالىقارالىق قوعامداستىققا وي سالعان ماسەلە ەكەنى انىق. قازىر الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ءوز ازاماتتارىنىڭ جۇمىستا شامادان تىس ۋاقىت وتكىزەتىنىن ايتىپ, سول ۋاقىتتى قىسقارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا ۇلىبريتانيا, يسپانيا, جاپونيا جانە وزگە دە مەملەكەتتەر بار.
جالپى, نەگە بۇل جاڭالىق ءدال قازىر بۇرىن-سوڭدى بولماعان ماڭىزعا يە بولىپ وتىر؟ اينالىپ كەلىپ تاعى سول پاندەميانى ءسوز قىلۋعا تۋرا كەلەدى. بىلتىر ادامزاتتىڭ قۇندىلىقتارى تۇبەگەيلى وزگەردى دەۋگە بولادى. جۇرت ءوزىن, وتباسىن, جاقىندارىن, دەنساۋلىعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, باعالاي باستادى. قاشىقتان جۇمىس ىستەپ, قوعامدا جىلدار بويى قالىپتاسقان ءتارتىپتى وزگەرتتى. بارلىعى ءباز باياعىداي بولماۋى دا مۇمكىن. ودان بولەك يسلاندياداعىداي تورتكۇندىك جۇمىس اپتاسىن ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولماسى انىق. شامامەن 350 مىڭ حالقى بار ەلدىڭ تاجىريبەسىن 330 ملن تۇرعىنى بار اقش-تا, نە حالىق سانى 19 ملن-نان جاڭا اسقان قازاقستاندا جۇزەگە اسىرۋ قيىننىڭ قيىنى.
قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىستان تىس كوبىرەك ۋاقىت وتكىزىپ, جاقىندارىمەن بىرگە بولىپ, قىزمەتىنىڭ قىسىمىنان ايىرىلۋىنىڭ پايداسىن استە جوققا شىعارمايمىز. مۇنى دالەلدەيتىن زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەر دە كوپ. ماسەلەن, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (OECD) ءارتۇرلى ەلدەردەگى ءبىر ساعاتتاعى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ورتاشا جىلدىق جۇمىس ۋاقىتىن سالىستىرا كەلە, باي ەلدەردە جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قىسقارۋى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار ەكەنىن انىقتاعان. بالكىم, بۇل تۇجىرىم قازاقستان سەكىلدى دامۋشى ەلدەرگە دە قاتىستى بولار.
ەلىمىزدىڭ ەڭبەك نارىعىندا قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعىنا قاتىستى تەرىس پىكىرلەردىڭ بارى جاسىرىن ەمەس. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلعى جولداۋىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جۇمىستا زاڭمەن بەكىتىلگەن ۋاقىتتان ارتىق وتىراتىنىن ايتىپ, سىناعان ەدى. سونداي-اق ەلباسى ۇزاققا سوزىلاتىن جيىنداردىڭ كوبەيگەنىن دە تىلگە تيەك ەتكەن. ارتىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى جۇمىس ۋاقىتى اياقتالعاندا مەمورگانداردىڭ قىزمەتتىك كومپيۋتەرىن ءوشىرۋ سەكىلدى شارالار ۇسىنعان-دى. الايدا شامادان تىس تالاپشىل باسشىلار قول استىنداعى مامانعا ەركىندىك بەرۋگە قينالاتىنداي. وكىنىشكە قاراي, تۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەۋ كوپ جەردە قالىپتى جاعداي بولىپ كەتكەن. بۇل ماسەلەنى قۇقىقتىق دەڭگەيدە ەمەس, ارىپتەستەر اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق بار, باسشىسى قىزمەتكەردىڭ ەڭبەگىن ءادىل باعالايتىن قاراپايىم جۇمىس مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى-اق شەشۋگە بولار. تورتكۇندىك جۇمىس كۇنى دەپ اۋزىمىزدى ايعا بىلەپ, قۇر دابىراعا سالماي, دامىعان ەلدەر دەڭگەيىندەگى ەركىن ءارى ادىلەتتى ەڭبەك ورتاسىن قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىپ, ودان كەيىن جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتۋدى قاراستىرۋعا بولاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى.