يكرام ادىربەكوۆ: باستى ماقسات – تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋ

– يكرام ادىربەك ۇلى, تاۋەلسىزدىك العان ءسات ەسىڭىزدە مە؟ بۇل تاريحي وقي­عانى قالاي قابىلدادىڭىز؟ تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قانداي قيىندىقتار بولدى؟

– قازاقستان الەمدەگى تاۋەلسىز ەلدەر قاتارىنا قوسىلىپ, قۇقىعى ءبىر, ازات, دەربەس مەملەكەت بولعانىنا جاقىندا وتىز جىل تولادى. وسى ءبىر تاريح ولشەمىندەگى قىس­قا ۋاقىتتا قازاق ۇلتى عالامات جەتىس­تىك­­كە جەتتى, تۇعىرى بيىك, شەكاراسى شە­گەن­دەلگەن ەگەمەندى ەل اتاندى, ءوز تاع­دى­رىن ءوزى ايقىندايتىن دارەجەگە يە بول­دى, حالىقارالىق قوعامداستىقتا ابى­روي, بەدەلى ارتتى. يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ازياداعى ورتاق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتەتىن ۇيىم قۇرىپ, الەمدە, وڭىر­دە بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا سەنىمنىڭ ور­نىعا تۇسۋىنە زور ۇلەس قوستى. وتكەن زا­مان­دى ەسكە ءتۇسىرىپ, قازىرگى ەلىڭىزدىڭ جەت­كەن دارەجەسىن ويلاساڭىز, قۋانىشقا بولە­نەسىز, تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل – شىندىق.

مىنە, سول ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا ءبىز ورتا جاسقا كەلىپ قالعان بولاتىنبىز. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ سالعان جولى­مەن, ءتارتىپ-تالابىمەن وستىك, ءبىلىم ال­دىق, قىز­مەت ەتتىك. بىزگە ول قوعام ەشقا­شان وز­گەر­مەيتىندەي كورىنەتىن. بىراق 80-جىل­دار­دىڭ اياعى مەن 90-جىلداردىڭ باسىندا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, جالپى كەڭەس وداعىنىڭ كەڭىستىگىندە جۇيەگە قارسى نارازىلىقتار, قوزعالىس­تار پايدا بولىپ, جاپپاي جەتىسپەۋشى­لىك, كەدەيشى­لىك ورىن الدى, كوممۋنيس­تىك يدەولوگيا­عا نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ بولاشاعى­نا كوپشىلىك كۇمانمەن قاراي باستادى. اقىرى كەڭەس وداعى ىدىراپ, تاراپ ءبىتتى. قازاقستان ورتالىقپەن تىعىز قارجى-ەكونوميكالىق بايلانىسىن ۇزبەي, ىدىراۋ پروتسەسىن سوڭىنا دەيىن سابىرلىقپەن كۇتتى. اسىقپاعان سەبەبى – بۇل پروتسەستىڭ قالاي دا بولاتىنى بەلگىلى ەدى. ءبىزدىڭ بي­لىك كوپەتنوستى ەلدەگى تىنىشتىقتى, تۇ­راق­تىلىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, اسىقپاي, اقىلمەن, بايىپپەن ارەكەت جاسادى.

تاۋەلسىزدىك الۋ قاي ۇلتقا بولسىن – زور باقىت, باسقا قونعان باق. قازاق حالقى ءۇشىن بۇل – عاسىرلار بويى جاۋ­گەرشىلىكپەن وتكەن اتا-بابا­لارى­مىزدىڭ ارمانى. ارينە, ءبىز ونى تەرەڭ سەزىندىك, قۋاندىق, باقىتقا بولەن­دىك. ونىڭ ارتىندا قانشا قيىن­دىق بار ەكەنىن دە ىلە اڭعارا باستادىق. قازاق­ستانعا بۇرىنعى ورتالىقتان كەلەتىن قار­جى مەن كومەك ساپ تىيىلدى. ونىڭ ۇس­تىنە, سول قيىن كەزەڭدە ەلىمىزدە تۇرىپ جات­قان وزگە ەتنوس وكىلدەرى ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا كوشە باستادى. ولاردىڭ كوبى ەلىمىزدەگى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, جۇمىسشىلارى, ماماندارى بولاتىن. ال قازاق ۇلتىنىڭ ىشىنەن اۋىر ونەركاسىپتە ءبىرىنشى باسشى نەمەسە ورتا دەڭگەيدە باسشى بولىپ قىزمەت اتقارعاندار سانى ازداۋ بولدى. سونداي بىلىكتى مامانداردىڭ كەتىپ قالۋى كوپ قيىندىق تۋعىزدى. اسىرەسە, ماسكەۋدەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ شە­شى­مىمەن تاعايىندالعان ءىرى كاسىپورىن باس­شىلارى ەلدىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارادى, جەرگىلىكتى بيلىككە اسا قولداۋ بىلدىرە قويمادى. وسىنداي جاعدايدا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىسشىلارى ۇكىمەتتەن, مەملەكەت باسشىسىنان تەزىرەك جاعدايدى تۇزەپ, جالاقى مەن زەينەتاقىنى ۋاقتى­لى بەرۋدى تالاپ ەتۋمەن بولدى. بيلىك تاراپىنان تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كوپەتنوستى حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, شۇعىل قيمىلدار, ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سول تۇستا ۇكى­مەت جەكەشەلەندىرۋ پروتسەسىن جەدەل جۇر­گىزۋگە ءماجبۇر بولدى دەپ ويلايمىن. قازاق ۇلتىنان حالىقارالىق قارجى­­لىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەيتىن, شەتتەن قا­راجات تارتا الاتىن, نارىقتىق جۇيەنى جەتىك بىلەتىن ازاماتتار از بولدى. سول كۇردەلى كەزەڭدى سىرتتان كەلگەن بيزنەس وكىلدەرى ۇتىمدى پايدالاندى. ءبىر­شا­ما ءىرى كاسىپورىن حالىقارالىق ساۋدادا تاجىريبەسى بار, شەتەلدىك بانكتەردەن قار­جى تارتا الاتىن, كۇردەلى ماسەلەلەردى شۇ­عىل شەشە الاتىن ازاماتتاردىڭ قولى­­نا ءوتىپ كەتتى. نەگىزگى ماقسات – تاۋەلسىزدىكتى ساق­­تاۋ بولدى دا, سول اسىعىس قابىلدانعان شەشىمدەر تاۋەلسىزدىككە تولەگەن قۇنىمىز سەكىلدى كورىنەدى ماعان بۇگىندە. دەگەن­مەن قازاق­تىڭ جەرى باي, استى مەن ءۇستى پاي­دالى قاز­باعا ءالى دە تولى. ونى يگەرۋ بو­لاشاق ۇر­پاقتىڭ ەنشىسىندە دەپ ويلايمىن. ەلى­مىزدە زامان تالابىنا ساي تەرەڭ ءبىلىمدى, پاتريوت, ۇلتجاندى جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر, سول سەبەپتى بۇل ماسەلەگە وپتيميستىك تۇر­عى­دا قارايمىن.

– سوڭعى 30 جىلداعى ەلدىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالا كەتسەڭىز. ءالى دە اقساپ تۇرعان سالالار قايسى؟

– قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى مەم­لەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ موينىنا وتە اۋىر جۇك تۇسكەنى بارشاعا بەلگىلى. بىرىنشى­دەن, جاڭادان پايدا بولعان تاۋەلسىز مەم­لە­كەتتى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تانىستىرۋ, مويىنداتۋ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, باسقا دا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋ, ىقپالدى مەملەكەتتەردە ەلشىلىكتەر اشۋ, ولارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ سەكىلدى جاڭا اسا وزەكتى ماسەلەلەر تۋىندادى. ىشتەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قانشالىقتى قيىن بولعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ودان بولەك, شەكارامىز ءالى رەسمي بەلگىلەنبەگەن ەدى, كەڭەس داۋىرىندە كەلىسىلگەن شەكارادان باسقا ارنايى شەشىم, قۇجات بولمادى. مەم­لەكەتتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعدىرىن اي­قىن­دايتىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – وسى شەكارا ماسەلەسى. بۇرىن كەڭەس داۋىرىندە دامانسك ارالىندا شەكاراعا بايلانىس­تى كەڭەس وداعى مەن قىتاي اراسىنداعى قاقتىعىستا قانشا اسكەردىڭ مەرت بولعانى بەلگىلى. جالاڭاشكول تۇسىندا دا سونداي قاقتىعىس بولدى. بۇل سول كەزگە دەيىن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنىڭ تولىق شەشىلمەگەنىن كورسەتەدى. بۇرىن شەكارا ماسەلەسى بويىنشا قىتايمەن تەك كەڭەس وداعى كەلىسسوز جۇرگىزەتىن بولسا, ەندى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى جەكە-جەكە وسى كۇردەلى ماسەلەمەن اينالىسۋى كەرەك بولدى. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرە­زي­دەنتى ب.ەلتسينمەن ن.نازارباەۆتىڭ جاق­سى قارىم-قاتىناستا, سىيلاستىقتا, دوس­تىقتا بولعانى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بىزگە قىتايمەن جاسالعان بۇرىنعى قۇجاتتار­دى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونى­مەن قاتار ولار ءبىزدىڭ شەكاراعا بايلانىستى ۇستانىمداردى قولداپ وتىردى. وسىلايشا, بىزدە قۇقىقتىق نەگىز بولدى. ەكىنشى جاعىنان, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايدىڭ سول كەزدەگى تور­اعاسى تسزيان تسزەمينمەن تىعىز قارىم-قاتى­ناس, سىيلاستىق, تۇسىنىستىك, سەنىم ورناتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شەكارا ماسەلەسى ۇزاققا سوزىلماي وڭتايلى شەشىلە باستادى. ءبىرىنشى شەكارانىڭ سىزىعىن انىقتاۋ – دەليميتاتسيا پروتسەسى ءجۇردى, ودان كەيىن دەماركاتسيا جاسالدى. وسىلارعا جول اشقان سوڭعى قۇجاتقا 1996 جىلى تسزيان تسزەميننىڭ قازاقستانعا كەلگەن مەملەكەتتىك ساپارىندا قول قويىلدى. وسىلايشا قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپتى. جالپى, قىتايدىڭ تاريحىندا ءبىر ەلمەن شەكارا ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ تاستاعانى سيرەك. جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, فيليپپين, ۆەتنام, نەپال, ءۇندىستان كورشى قىتاي ەلىمەن شەكارا ماسەلەسىن وسى كۇنگە دەيىن تولىق شەشە الماي كەلەدى. سوندىقتان قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارانىڭ زاڭدى تۇردە تۇپكىلىكتى شەشىلگەنىن باعالاۋىمىز كەرەك. بۇل – تاۋەلسىزدىگىمىزدە جەتكەن نەگىزگى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنى داۋ­سىز. سونداي-اق جەتى مىڭ شاقىرىمنان استامعا سوزىلعان رەسەيمەن شەكارا ماسە­لەسىن شەشۋ, كەلىسىمگە كەلۋ, راسىمدەۋ دە اسا وزەكتى, ماڭىزدى بولدى. تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىز وسى باعىتتا دا ناتيجەلى جۇ­مىس اتقاردى. ودان بولەك, ورتا ازيا­داعى كورشىلەرىمىزبەن دە شەكارا ماسە­لەسىندە تولىقتاي كەلىسىمگە كەلدىك.

وسىعان قاراپ جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇيەلى جۇرگىزىلگەن, اسا ءتيىمدى بول­­عان ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىن سارالاي كەلە, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا ەلباسى ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايسىز. 1992 جىلى قازان ايىندا بۇۇ 47-ءشى باس اسسامبلەياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇڭعىش رەت تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە ءسوز سويلەدى. سول مىنبەردە كوپتەگەن ستراتەگيالىق ما­ڭىزى بار ۇسىنىستار جاسادى. شىن­دى­عىندا, كەشە عانا پايدا بولعان ەگەمەن ەلدىڭ باسشىسىنىڭ بيىك مىنبەردەن جا­ھاندىق, وڭىرلىك, پوستكەڭەستىك اۋماق ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرۋى – ۇلكەن تاۋەكەل. سەبەبى سونداي دەڭگەي­دە ايتىلعان ۇسىنىستار ۇمىتىلمايدى, ءارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ, ىسكە اسۋى كەرەك. سول سەسسيادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇڭعىش رەت ازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن (اوسشك) قۇرۋدى ۇسىندى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ول قازىر حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا اينالدى, بۇگىنگى كۇنى ازياداعى 28 مەملەكەت ۇيىمعا مۇشە. 1992 جىلى ايتىلعان ۇسىنىستىڭ بۇگىندە وسىنداي دارەجەدە ىسكە اسۋى ەلباسىنىڭ تالاپشىلدىعىن, تاباندىلىعىن, وزەكتىلىك پەن سۇرانىستى بولجاي ءبىلۋىن كورسەتەدى. سونىمەن قا­تار تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە بىرەگەي قاۋىپسىزدىك پەن ىنتى­ماق­تاستىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز قوزعادى. سول باعىتتاعى ناتيجەلى جۇ­مىستىڭ ارقاسىندا 2010 جىلى ەلوردادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءوتىپ, استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ول اتالعان بەدەلدى ۇيىمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نەگىزگى قۇجاتىنا اينالدى.

بۇۇ سەسسياسىندا ەلباسى كەڭەس ودا­عىنان ىدىراعان مەملەكەتتەردىڭ ارا­سىندا كەدەندىك ىنتىماقتاستىق قۇرۋ تۋرا­لى دا اڭگىمە قوزعادى. جوعالعان ەكو­نو­ميكالىق ينتەگراتسيا مەن بايلانىس­تى قالپىنا كەلتىرىپ, ءاربىر ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ول كەزدە ەندى عانا كەڭەس وداعىنان تاراعان, تاۋەل­سىزدىك العان مەملەكەتتەردە اسا قىزى­عۋ­شىلىق بولمادى. بىراق ۋاقىت بارلىعىن ءوز ورنىنا قويىپ بەردى. باسىندا كەدەندىك وداق قۇرىلسا, قازىر ول ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ۇلاسىپ وتىر.

ەلباسى سول بۇۇ سەسسياسىندا شەكارا بويىندا قاۋىپتى, قىسىمدى ازايتىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماسەلەلەرىن دە كوتەردى. بۇل كەيىن قىتاي باسشىسى تسزيان تسزەميننەن قولداۋ تاۋىپ, شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرى­لۋىنا الىپ كەلدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل – شەك­ارا­لاس ەلدەر اراسىنداعى سەنىمدى, ىن­تى­ماقتاستىقتى, دوستىقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم.

جالپى, ءبىر قوعامنان ەكىنشى قوعامعا ءوتۋ – وتە كۇردەلى پروتسەسس ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. بارلىعىن تۇبەگەيلى بۇزىپ, قايتا قۇراستىرۋ دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە قاراماستان, پروب­لەمالار ءالى دە جەتكىلىكتى. مىسالى, تەر­ري­توريامىزدىڭ ۇلكەندىگىنە, الەمدىك نا­رىققا جەتكىزەتىن كولىك جولدارىنىڭ قىم­باتتىعىنا بايلانىستى بىزدە شى­عار­عان ونىمدەردىڭ قۇنى جوعارى, الەمدەگى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋى قيىن. وسىعان بايلانىستى قازىر پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنا بەتبۇرىس جاساۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار بىزدە وندىرىلەتىن نەگىزگى شيكىزات – مۇناي, گاز, مەتالل بولسىن, تە­رەڭ وڭدەۋدى قولعا الۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. مىنە, وسى باعىتتا ۇكىمەت ناقتى جۇ­مىس جۇر­گىزىپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان.

– ەلىمىزدەگى بيلىك ترانسفەرى, قازاق­ستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى سايا­سات­تاعى ساباقتاستىعى تۋرالى ويىڭىز قانداي؟

– بىزدەگى بيلىك ءترانزيتى ءتيىستى دايىن­دىقپەن, بايىپپەن, بايسالدى ءوتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى, ەلباسىنىڭ تاڭ­داۋى ەلدەگى ىشكى جاعدايدى, بارلىق سالانى جاقسى بىلەتىن, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن, حالىق سەنەتىن, قۇرمەتتەيتىن ازاماتقا ءتۇستى. ول – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ. ول پرەمەر-مينيستر بولدى, ەلدەگى پروبلەمالاردى تەرەڭ بىلەدى. بۇرىنعى بۇۇ-ى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بۇگىنگى جاعدايىنان تولىق حاباردار, سول ورتادا بەدەلدى ساياساتكەر. ترانزيتتىك كەزەڭدە وسىنداي تۇلعانىڭ ەلدىڭ باسشىسى بولۋى – ۇلكەن جەتىستىك, ماڭىزدى تاريحي شەشىم. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ العاشقى قادامدارىنان وسى مارتەبەلى قىزمەتىنە ءتيىستى دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايسىز. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسى ەكى جىلدا بيلىك تە, حالىق تا وزگەرگەن سەكىلدى. حالىقتىڭ ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت دەگەن ۇعىم, تالاپ پايدا بولدى. شىنىندا سولاي. قازىر بيلىك باسىنداعى ازاماتتار حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيانى كەڭ پايدالانۋعا كوشتى, جاريالىلىق كۇشەيدى. ارىز-شاعىمدار اياقسىز قالمايتىن بولدى. بۇل – قوعامداعى جاقسى وزگەرىس. ءبىلىم, مەديتسينا سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. مۇعالىمدەردىڭ دارەجەسى ارتىپ, جالاقىلارى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيدى. كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مەديتسينا سالاسىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعىتىنداعى باستامالارى, تالابى بۇگىندە جەمىسىن بەرىپ وتىر. وعان قوسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرىن دە جولعا قويدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش رەت COVID-19 ىندەتىنە قارسى ۆاكتسينا شىعارۋى – ۇلكەن عىلىمي جەتىستىك. ونى حالىقارالىق قو­عامداستىق تا جوعارى باعالاپ وتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتىندە العاشقى كۇننەن باسشىلىققا العان ساباقتاستىققا كەلەر بولساق, ەلى­مىزدە تۇراقتىلىق, تىنىشتىق, سىي­لاس­تىق, بەيبىت ءومىر ساقتالىپ قالدى. مەم­لەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا ايتىپ وتكەنىندەي, ءبىزدىڭ بارلىق سالا بو­يىنشا جەتىستىگىمىز بار, جاستارىمىز ءبىلىمدى, تەحنولوگيا مەن تەحنيكا­نى جەتىك مەڭگەرگەن, الەمنىڭ وزىق جو­عارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, دۇنيە ءجۇزىن ارالاپ كورىپ ءجۇر. الايدا ءالى دە بولسا, ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىمىز, ىشكى دۇنيەمىز كوپ وزگەرە قويعان جوق. باياعى سول نەمقۇرايدىلىق, كوپ نارسەگە شۇكىرشىلىك ەتىپ, ىزدەنبەۋ, العا جىلجىماۋ, كوزبوياۋشىلىق تا بار, جەمقورلىق تا ءورشىپ تۇر. سول سەبەپتەن پرەزيدەنت جول­داۋىندا ۇلتتىڭ ساپاسى دەگەن ۇعىم ايتىلدى. شىنىندا جەر قويناۋىنداعى بايلىق قانشا كوپ بولعانىمەن, سونى دۇرىس پايدالانىپ, يگىلىككە جاراتۋ ءۇشىن – تەرەڭ ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ءدىن, ءتىل, تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەت كەرەك-اق. مىسالعا, قازىر ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. نەگىزىندە, ونىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشىسى, بارىنشا ىشتەگى مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ, ەل ازاماتتارىن مەملەكەتتىڭ, جەردىڭ بايلىعىنا يە ەتۋ, ولاردى ءوسىرۋ, قولداۋ, باسەكەلەستىك قابىلەتىن جوعارى دەڭگەيگە جەت­كىزۋ. ويتكەنى, وزىمىزدەن شىققان ين­ۆەس­تورلاردىڭ ءجونى بولەك. ءوزىنىڭ كىن­دىگى بايلانعان, تامىرىن تەرەڭ جايعان جەر­دىڭ, ەلدىڭ ءداستۇرىن, تاريحىن, ءتىلىن, ءدىنىن قادىرلەيتىن ازامات ءوز وتباسىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن وسى ەلمەن بايلانىستىرادى. ول تاپقان دۇنيەسىن وتباسىمەن قاتار, ءوز ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراتادى. ال ەندى سىرتتان كەلگەن ينۆەستوردىڭ ماقساتى – بارىنشا بايلىق تابۋ, سول بايلىقتى ەلدەن ەركىن شىعارىپ, قاي جەردە پايدالى بولسا, افريكا ما, الدە لاتىن امەريكاسى ما, سول ەلگە بارىپ سالۋ, ودان تاعى پايدا تابۋ. بىلايشا ايتقاندا, ول – عالامدىق سفەرادا جۇرگەن ادام. ال بىزگە كەرەگى – وتاندىق ينۆەستور. ءبىزدىڭ ەلدە دە باي-باقۋاتتى ادامدار كوپ بولۋى كەرەك. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, ەگەر ەلدە ۇلتتىق ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك بولماسا, ساياسي تاۋەلسىزدىك تە بولمايدى. بارلىعىنىڭ نەگىزى ەكونوميكا, قارجى بولعاندىقتان, بايلىققا كىم يە بولسا, سول ادام ساياسي شەشىمدەرگە دە اسەر ەتە الادى. مەنىڭشە, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسى باعىتتا كوپ ويلارى بار ەكەندىگى انىق. ءبىر سوزىندە پرەزيدەنت ءىرى كاسىپ­ورىن­داردىڭ ۆاليۋتالىق قارجىلارى ءبىز­دىڭ ەلدىڭ بانكتەرىندە ەمەس, شەتەلدە ساق­تالاتىنىن ايتىپ ءوتتى. سەنىمسىزدىك بار. قاي سەكتوردى الساڭىز دا بەتونداپ تاس­تاعان مونوپوليا دەگەن پىكىر ايتىلدى. سونىڭ بارلىعىن رەتتەۋ, ءبىر جۇيەگە كەل­تىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ارنايى ورگان قۇرىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدادى. وسى پروبلەمالاردىڭ ءبارى بولاشاقتا پرەزيدەنتتىڭ تاباندىلىعىمەن, تالابىمەن شەشىلەتىن بولار دەگەن ۇمىتتەمىن.

– قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جەمقورلىق دەدىڭىز. وعان قارسى كۇرەس تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– الەمدە بۇل باعىتتا جەتىستىككە جەتكەن مەملەكەتتەر بار. مەملەكەتتىك قىزمەت دەگەنىمىز – ءومىر بويى مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ, بار سانالى عۇمىرىن سوعان ارناۋ دەگەن ءسوز. ولاي بولسا, مەملەكەت ءوز قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەك ەتكەن كەزى مەن زەينەتكە شىققانداعى ومىرى­نە جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ەكىجاقتى جا­ۋاپ­كەرشىلىك: ءسىز مەملەكەتتىڭ الدىن­دا جاۋاپتىسىز, ال مەملەكەت سىزگە تۇرمىستا مۇقتاج بولماۋىڭىزعا, بالا-شاعاڭىزدىڭ جەتكىلىكتى جاعدايدا ءومىر سۇرۋىنە جانە زەينەتكە شىققاندا قامسىز بولۋىڭىز­عا جاۋاپتى. ال ەندى بۇگىندە جاس مامان كەلىپ قىزمەتكە ورنالاسادى, جالاقى­سى تومەن, باسپاناسى جوق, وتباسىمەن بىرگە جالدامالى پاتەردە تۇرادى. ول قالاي كۇن كورەدى؟ وسى جونىندە وزىق مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى بار. مى­سالى, جالداعان پاتەرىنىڭ اقىسىن تولەۋ, قىزمەتتىك پاتەر بەرۋ, بالالارىنا قو­سىمشا قاراجات ءبولۋ. وسىنداي قام­قور­لىق بارىن بىلگەن قىزمەتكەر مەملەكەت, حالىق ءۇشىن ايانباي, الاڭداماي قىزمەت ەتۋگە دايار بولاتىنى ءسوزسىز. ال ەگەر ونىڭ تاپقان ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي جاتسا, بالالارى جەتىسپەۋشىلىكتەن كوز­دەرى مولدىرەپ قاراپ وتىرسا, مۇنداي جاع­داي ونى جەمقورلىققا يتەرمەلەيدى. الايدا جوعارى لاۋازىمداعى قىزمەت­كەر­دىڭ تابىسى جەتكىلىكتى بولا تۇرا, جەم­­قورلىق قىلمىسقا باراتىن بولسا, ونى اقتاۋ مۇمكىن ەمەس, ول ءتيىستى جازا­سىن الۋى كەرەك. دەگەنمەن, ءار ادام­نىڭ قاسىنا كۇزەتشى قويا المايمىز. نەگى­­زىندە قوعامنىڭ ءوزى جەمقورلىققا توز­بەۋى كەرەك, جەمقورلىقپەن كۇرەس – تەك مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى عانا ەمەس, ءار ازاماتتىڭ پارىزى, جاۋاپكەرشىلىگى. الەم­دىك تاجىريبەگە قاراساڭىز, ساياسي پارتيا­لار دەربەس, تاباندى, حالىققا جاناشىر, ۇستانىمى بەرىك, وليگارح توپ­تارمەن بايلانىسى جوق بولعان كەزدە, ءبىر-ءبىرىن اڭدىپ-اق جەمقورلىققا جول بەرمەيدى. ولار ءبىر جاعداي بولا قال­سا, دابىل قاعىپ, جەمقوردى حالىققا اش­كە­رەلەپ, ونىڭ بولاشاعىنا بالتا شا­ۋىپ تاستايدى. بۇل ەندى قوعامنىڭ دامۋ دا­رەجەسىنە بايلانىستى. ءبىز قازىر وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ باسىندامىز.

– قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسى بارىسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قالاي ساقتايمىز؟

– جاھاندانۋ ۇردىسىندە ۇلكەن وزگەرىس­تەر بولىپ جاتىر. ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاۋعا كوشتى. سوعان سايكەس دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتتى, ول بۇرىنعىداي ءبارىن رەتتەپ وتىراتىن فۋنكتسياسىنان ايى­رىلۋعا جاقىن. بۇل – ءبىر جاعداي. ەكىنشى جاعداي, جالپى حالىقارالىق قاتىناستار دا ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان حالىقارالىق قۇقىق بۇزىلدى. 1994 جىلى جەلتوقسان ايىندا بۋداپەشتتە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە كىرەتىن مەملەكەت­تەر يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارت­قان مەملەكەتتەرگە تەرريتورياسىنىڭ, شەكاراسىنىڭ مىزعىماستىعىنا كەپىلدىك بەرگەن بولاتىن. ەندى قازىر سول دەكلاراتسيا ساقتالماي وتىر. الىسقا بارماي-اق ونى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بۇگىنگى جاع­دايىنان كورۋگە بولادى. ءىرى, الپاۋىت مەملەكەتتەر باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىسى­نە تىكەلەي ارالاساتىن زامان تۋدى. مىنە, وسىن­داي جاعدايدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدى­گىن, ەگەمەندىگىن, دەربەس ساياساتىن ساقتاپ قالۋ – ەل مەن ەل باسشىلىعى ءۇشىن اسا زور جاۋاپ­­كەرشىلىك, ەرەكشە كۇردەلى مىندەت.

ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا كەلسەك, ۇلتتىق تىلدە, بولمىستا, ورتادا تاربيە العان, تاريحىنا, اتا-اناسىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ۇلتقا ءتان داستۇرلەردى ساقتاپ وسكەن بالا باتىستىڭ بۇگىنگى جاعىمسىز ۇردىستەرىنە توتەپ بەرە الادى. ال ونداي تاربيە كورمەگەن بالا ەلىكتەپ, سولاردىڭ ىقپالىنا, قارماعىنا ءتۇسىپ قالادى. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋ, ۇلتتىق ساپانى ارتتىرۋ كەرەك دەگەن ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى تالابى وسىدان شىعادى. تاريحىمىز, ءداستۇرىمىز, ءدىنىمىز بەن ءتىلىمىزدى تەرەڭ ءبىلىپ, قۇرمەتتەسەك قانا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ساقتالىپ, دامىپ, جاپوندار سياقتى سىرتتان كەلەتىن كەلەڭسىز دۇنيەلەرگە, اعىمدارعا توتەپ بەرە الاتىن يممۋنيتەتى بار ۇلتقا اينالامىز.

– ءسىز كوپ جىلدار بويى ەلشىلىك قىزمەتتە بولىپ, ەلىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق ارەناداعى ءيميدجىن قالىپ­تاستىرۋعا ەڭبەك ەتتىڭىز. وسى جونىندە نە ايتاسىز؟

– تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كە­يىن ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتا دا كەڭ اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋىنا تۋرا كەلدى. الەمدىك, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, دامىتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن باستا­مالار كوتەرىپ, ەل استاناسىندا حالىق­ارالىق دەڭگەي­دەگى فورۋمدار وتكىزۋ­دى قولعا الدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە قىسقا ۋاقىتتا قازاقستان, ەل استاناسى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا كەڭىنەن تانىلدى, مارتەبەسى ارتتى, ۇلكەن سەنىمگە, ابىرويعا يە بولدى.

ەندىگى باستى ماقسات – تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋ, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ, سىرتقى ساياساتتى بايسالدىقپەن, بەرىك ۇستانىممەن جۇرگىزە وتىرىپ, ەلدەگى ىشكى تۇراقتىلىقتى, بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ, دامىتۋ, جاسامپاز ەڭبەكتى قامتاماسىز ەتۋ. ول – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ كەپىلى. وسى باعىتتا بارشامىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا بەرەيىك. تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

مەرۋەرت بۇركىتباي,

«Egemen Qazaqstan»