الاش يدەياسى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا

سولاردىڭ ءبىرى «جەردىڭ استىن­داعى, ۇستىندەگى, اسپانىنداعى بار­لىق يگىلىك قازاق مەملەكەتىنە قىز­مەت ەتۋى كەرەك» دەگەن ۇرانمەن استاسىپ جاتتى. سول سياقتى «شا­رۋا­شىلىق بابىنداعى قۇلدىق – ەشبىر ەمى تابىلمايتىن قۇلدىق», دەگەن ەكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى مۇحامەدجان سەرالين. بۇل جەردە شارۋاشىلىق دەپ وتىرعانى – ەكونوميكا. دەمەك ەكونوميكا ازات بولماي, تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە. بۇل يدەيا قازىردىڭ وزىندە وتە وزەكتى.

ەلىمىز ەگەمەندىك العان 30 جىل­دا ۇلتتىق ەكونوميكامىز جوعا­رىدا الاشتىقتار ايتقان ۇستىن ماسەلەلەردىڭ ءبارىن باستان وتكەرىپ كەلەدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تۇڭ­عىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەل­سىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» دەگەن ۇستانىمى عاسىر با­سىنداعى الاشتىقتاردىڭ ەكونو­ميكالىق كوزقاراسىمەن ۇشتاسىپ جاتتى. ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇ­عى­رى الاشتىقتار ايتقانداي, «ەكو­نو­ميكالىق قۇلدىقتان» قۇ­تىلماي, كەمەلدەنۋ بولمايتىنى تۇسىنىكتى.

سول سياقتى الاش قايراتكەرى ءا.بوكەيحانوۆ ءوندىرىس پەن ونەر­كاسىپ ءىسىنىڭ ۇلت بولاشاعىنا قاجەت ەكەندىگى جايلى تەرەڭ تولعاپ: «زاۆود ءىسى جۇرتتىڭ جالپى شەبەر, كونبىس, ۇستا بولۋىنا بايلاۋلى» دەگەن ەكەن. مۇنداعى «كونبىس» ۇعىمى ماماندىق يگەرۋدەگى تا­باندىلىق پەن تالماي ىزدەنىس جو­لىنداعى جانكەشتىلىك جايلى ايتىلىپ وتىر. بۇل يدەيا, بۇل باعىت – قازىردىڭ وزىندە جاستار, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە قۇندى.

تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدا ەلىمىز­دەگى جاستاردىڭ تەحنيكالىق مامان­دىقتارعا دەن قويماۋى انىق بايقالدى. شەتەلدەن جۇ­مىس كۇ­شىنىڭ كوپتەپ تارتىلۋى, ولارعا جەرگىلىكتى ماماندارعا قارا­عاندا ەڭبەكاقىنىڭ كوبىرەك تولەنۋى – ۇلتتىق مامان-كادر ما­سەلەسىندە ويلانارلىق جاعداي. ءبىز ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ, ۇلتتىق بىر­تەكتى ەكونوميكالىق جۇيە قالىپ­تاستىرعىمىز كەلسە, ۇلت مۇددەسىن ويلايتىن, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتەتىن ۇلتتىق ساناداعى كادر­لار دايارلاۋىمىز قاجەت. Allur Group كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى وسى ماق­ساتتا ۇلتتىق كادرلار دايارلاۋ­دى قولعا الىپ, قازاقستانداعى ەڭ ءىرى اۆتوموبيل جاساۋ كاسىپورنى «سارىارقااۆتوپروم» جشس ديس­­تريبيۋتورى رەتىندە وسى «سارىارقااۆتوپرومداعى» ەكى مىڭعا جۋىق قاراپايىم جۇمىس­شىنى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا وقىتتى. زاماناۋي ماماندىقتى يگەرىپ, تەحنيكانىڭ ءتىلىن تاپقان­داردىڭ 1400-گە جۋىعى – ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر.

دەسەك تە, سانعا قاراپ مارقاي­عانىمىزبەن, ساپالى, باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ءونىم دايىندالۋى ءۇشىن ءوز ىسىندە بىلىكتى مامان دايارلانۋى ءار كەزدە قاجەت-اق. قوستاناي اۆ­توموبيل زاۋىتى ماماندارىن وقىپ, ۇيرەنۋگە, تاجىريبە ال­ما­سۋعا شەتەلگە شىعارىپ تۇرادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ۇلتتىق كادر جاساقتاۋ ءۇشىن Allur Group كومپانياسى قوستاناي اۆتوموبيل كولىگى كوللەدجىمەن دۋال­­دى ءبىلىم بەرۋ اياسىندا ءوزارا كەلىسىم جاساپ, سۇرانىسقا يە ما­ماندىقتار بويىنشا قازاق تو­بىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بول­دى. كوللەدجدە بيىلدان باس­تاپ «تەحنيك-مەحانيك», «اۆتو­موبيلدەردى جوندەۋ جونىن­دەگى سلەسار», «اۆتوموبيل ەلەكتر جاب­دىقتارىن جوندەيتىن ەلەكتريك» بىلىكتىلىكتەرى بويىنشا قازاق توبىنا ۇمىتكەرلەردى قا­بىل­داۋ باس­تالدى.

وقۋ ورنىندا تەحنيكالىق ما­ماندىقتار بويىنشا وقىتىلاتىن قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار تاپشى بولعاندىقتان, زاۋىت باسشىلىعى قاجەتتى وقۋلىقتارمەن قامتۋدى دا ءوز موينىنا العان. ازىرگە «بارىمەن بازار» دەگەندەي, اۆتوموبيل سالاسىنا قاتىستى وقۋلىقتاردى قازاقشاعا اۋدارتىپ, ۇسىنىپ وتىر.

باستالعان ءىستىڭ بابى تايماسا, ىلگەرى باسقان سايىن كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلە شىعىپ تۇ­رارى ءسوزسىز. «ول – تەحنيكالىق سا­لالارعا بەيىمدەلگەن قازاقتىلدى وقۋ­لىقتاردىڭ جوقتىعى. قازىرگى قارىشتاپ دامىعان زاماندا, تەح­نولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا تەرەڭ جانە قارقىندى وزگەرىستەر, تسيفرلاندىرۋ كەزەڭىندە دەندەپ ەنگەن تەرمين سوزدەردى اۋىل بالاسىنىڭ اۋزىنا قالاي سالىپ بەرەمىز», دەيدى زاۋىت ديرەكتورى سىرىم سەمەيباەۆ.

ايتسا ايتقانداي, ۇلتتىق كادر ماسەلەسىن شەشۋ بارىسىندا ءتول تىلى­مىزدەگى تەحنيكالىق تەرمين ءىسىن جۇيەلەگەن دۇرىس. ويتكەنى ءتىل – قوعامدىق قاتىناس قۇرالى. ءتىل تۇزەلمەي, ءىس تۇزەلمەيدى. دەمەك قا­زىرگى قوعام الدىندا شەشىمىن كۇ­­­تىپ تۇرعان ءبىر ماسەلە وسى. بۇيىر­­سا, بۇل دا وڭ شەشىلەر دەگەن ۇمىتتەمىز.

ماشينا جاساۋ سالاسىندا وڭدى قادامعا بەت بۇرعان بيزنەستىڭ وسى باستاماسى باسقا سالالاردا دا جالعاسىن تاپسا دەيمىز.

ايگۇل احمەتوۆا,

«اتامەكەن» ۇكپ تورالقا توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى