ەل تاريحىنا ەنگەن تۇلعالار جانە ولاردىڭ داتالارى

نىلدىدەگى ورىس-قازاق, اقمولاداعى باس­تاۋىش پريحود مەكتەبىندە, ومبىداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعان. «وتكەن كۇندەر» اتتى تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعىن 1914 جىلى قازان قالاسىندا باس­تىرىپ شىعارعان. ومبىداعى قازاق جاس­تارى ۇيىمداستىرعان «بىرلىك» قاۋىمى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. 1920-1936 جىلدارى اقمولا اتقارۋ كوميتەتى توراعا­­سىنىڭ ورىنباسارى جانە اكىمشىلىك ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاق كەڭەس اۆتو­نوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كو­ميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, «ەڭ­بەكشى قازاق» (قازىرگى رەسپۋبليكالىق «ەگە­مەن قازاقستان») گازەتىنىڭ رەداكتورى, حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, قا­­زاقستان پرولەتار جازۋشىلارى اسسو­تسيا­­تسياسىنىڭ باسشىسى, ت.ب قىزمەتتەر اتقارعان.

پوەزيالىق تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە «كەل, جىگىتتەر», «جاس قازاق مارسەلەزاسى», «جۇمىسكەرلەرگە», «جولداستار» سياقتى ساياسي ليريكالارى مەن «كوكشەتاۋ», «الباتروس», «سوتسياليستان», «قىزىل ات» پوەمالارى ساكەن قولتاڭباسىن انىق كورسەتەدى. ول پروزا سالاسىندا دا ەڭبەك ەتكەن. «جەر قازعاندار», «ايشا», ء«بىزدىڭ تۇرمىس», «سول جىلداردا», «جەمىستەر» پوۆەستەرى مەن «تار جول, تايعاق كەشۋ» اتتى مەمۋارلىق رومان جازعان.

س.سەيفۋللين قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرىلۋىن ويلاپ, 1923 جىلى 9 ماۋسىمدا «كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن ماقالاسىن جاريا­لايدى. 1923 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى دەكرەت قا­بىلداپ, سول بويىنشا كەڭسە ىستەرى 1924 جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قازاق تىلىندە جۇر­گىزىلەتىن بولعان.

ءىلياس جانسۇگىروۆ – 120

ءىلياس جانسۇگىروۆ – اقىن, قوعام قايراتكەرى. 1894 جىلى الماتى وبلى­سىنىڭ اقسۋ اۋدا­نىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا ءوز اكە­­­سى­نەن, اۋىل مولدالارىنان ساۋات اشقان. 1919 جىلى تاشكەنتتەگى ەكى جىل­دىق مۇعالىمدىك كۋرس­قا تۇسەدى. ونى بىتىر­گەن سوڭ ءوز اۋىلىندا مۇعا­لىم بولىپ, كەيىن ء«تىلشى» گازەتىندە قىزمەت اتقارادى. 1922 جىلى ۆەر­نىيداعى (الماتىداعى) قازاق اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالادى.

1925 جىلى ماسكەۋدەگى جۋرنا­ليس­­تيكا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1928 جىلى ءبىتىرىپ شىققان سوڭ, «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قا­زاقستان») گازەتىنە قىزمەتكە جىبەرى­­­لەدى. جانسۇگىروۆ شىعارماشىلىق جۇمىسپەن قاتار قازاقستان جازۋشىلار وداعىن ۇيىمداستىرۋ ىسىنە دە بەلسەنە قاتىسقان. جازۋشىلار وداعىنىڭ العاشقى توراعاسى بولىپ سايلانعان. 1934-1937 جىلدارى قازاق ساياسي باس­پاسىنىڭ رەداكتورى, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە; 1933-1936 جىلدارى قازاق اكسر-ءى واك-ءنىڭ مۇشەسى بولدى.

جانسۇگىروۆتىڭ باسپا بەتىن كورگەن العاشقى تۋىندىلارى «سارىارقاعا», «تىلەك» دەگەن ولەڭدەرى. العاشقى جيناعى 1928 جىلى 34 جاسىندا جارىق كورگەن.

ونىڭ شىعارمالارى سان سالالى, كوپ قىرلى. جانسۇگىروۆ حالىقتىڭ باي فولكلورىن جيناسۋعا, ونىڭ وزىق ۇلگىلەرىن حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋعا, باسىلىپ كىتاپ بولىپ شىعۋى­نا ۇلكەن ۇلەس قوسقان. ءى.جان­سۇگى­روۆ ادەبيەت سىنىنا دا ارالاسىپ, ادەبي كور­كەم سىن جانرىنىڭ دامۋىنا اتسالىستى. ول ا.س.پۋشكيننىڭ, م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ, ن.ا.نەكراسوۆتىڭ, م.گوركيدىڭ, گ.گەينە مەن ۆ.گيۋگونىڭ, توقايدىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ الەم ادەبيەتىمەن بايلا­نىسىن كەڭەيتتى.

بەيىمبەت مايلين – 120

بەيىمبەت مايلين – قازاقتىڭ كورنەك­تى جازۋشىسى, قازاق ادەبيەتىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى.

ول قوستاناي وبلىسىنىڭ تاران اۋدانىندا 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ترويتسك قالاسىنداعى ءۋازيفا مەدرەسەسىندە, قوستانايداعى ورىس­شا-قازاقشا مەكتەپتە, ۋفاداعى عاليا مەد­رەسەسىندە وقىپ ءبىلىم العان.

1916-1919 جىلدارى مۇعالىم بولادى, جازۋشىلىقپەن شۇعىلدانا باستايدى. «قازاق», «اۋىل» گازەتتەرى مەن «ايقاپ», «ساداق» جۋرنالدارىنا جازىپ تۇرادى. بەيىمبەت مايلين «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن. (1922 ج.). قوستانايداعى گۋبەرنيالىق «اۋىل» گازەتىن شىعارعان. (1925). 30-شى جىلداردا «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, «اۋىل ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمدارىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەگەن.

قازاق پروزاسىندا اڭگىمە جانرى بەيىمبەت شىعارمالارى ارقىلى كەمەلدەنە ءتۇستى.

ب.مايلين ون بەسكە تارتا پوۆەست, «ازامات ازاماتوۆيچ» اتتى رومان جازعان. ونىڭ «قىزىل جالاۋ», «قوڭسىلار» اتتى روماندارى اياقتالماي قالعان. مۇنىڭ سىرتىندا ول ءىرىلى-ۇساقتى 25 پەسا, ليبرەتتو, ستسەناريلەردىڭ اۆتورى.

تۇرار رىسقۇلوۆ – 120

بيىل 1937-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەرىپ, تاعدىر تالايىن كەشكەن الاش ارىستارىنىڭ بىرقاتارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, 120 جىلدىق مەرەيتويلارى اتاپ وتىلەدى. تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ, سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ, بەيىم­بەت مايلين, ساكەن سەيفۋللين جانە ءىلياس جانسۇگىروۆ.

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا, 1917 جىلعى توڭكەرىسكە قا­­­تى­سۋشى تۇلعا. ول الماتى وبلىسىنىڭ تال­عار اۋدانىندا 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن.

1907-1910 جىلدارى مەركىدەگى ورىس-قازاق باستاۋىش مەكتەبىندە, ال 1910-1914 جىلدارى پىشپەكتەگى (قازىرگى بىشكەك) اۋىل شارۋاشىلىق ۋچيليششەسىندە وقيدى, بىتىرگەننەن كەيىن باۋ-باقشاشى ماماندىعىن الادى. 1914-1916 جىلدارى ت.رىسقۇلوۆ مەركىدە جانە تاشكەنت تۇبىندەگى دالادا جۇمىس ىستەيدى.

1916 جىلدىڭ جازىندا ول اۋليەاتا ويازىندا وتارشىلدىققا قارسى قارۋلى كوتەرىلىستى ۇيىمداستىرادى, سونىسى ءۇشىن قاماۋعا الىنادى. 1916 جىلى كۇزدە ت.رىسقۇلوۆ تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينس­تيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى.

1917 جىلعى رەۆوليۋتسيا كەزىندە پاتشانىڭ تاقتان قۇلاعانى جونىندە حابار العان ساتتەن باستاپ, ت. رىسقۇلوۆ تاشكەنتتەگى وقۋىن تاستاپ, ەلگە ورالادى. 1917 جىلدىڭ باسىندا اۋليەاتادا تۇرار «قازاق جاستارىنىڭ رەۆوليۋتسيالىق وداعىن» ۇيىمداستىردى, 1918 جىلى ول اۋليەاتا ويازى سوۆدەپى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى.

1918 جىلعى قازاندا كەڭەستەردىڭ VI سەزىندە ت.رىسقۇلوۆ تۇرك-واك قۇرا­مىنا كىرەدى, ونان كەيىن ول تۇر­كىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ حالكومى بولىپ تاعايىندالادى. كەيى­­نىرەك تۇركىستان رەسپۋبليكاسى واك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالادى. 1919 جىلى تۇرار رىس­­قۇلوۆ تۇركىستان واك جانىنداعى اشتىق­پەن كۇرەسۋ جونىندەگى تك ورتالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, فەرعاناداعى باسماشىلارمەن كۇرەسۋ جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى بولدى. ول تۇركىستاندى مەكەن ەتكەن تۇركىتىلدەس حالىقتىڭ بىرەگەي باسشىسى بولادى. 1920 جىلى تۇركىستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ مۇشەسى جانە تۇر­كىس­تان اكسر واك توراعاسى بولىپ سايلانادى.

ونىڭ قالامىنان ونداعان كىتاپ, كىتاپشا, 100-دەن اسا ماقالالار شىقتى.

سۇلتانبەك قوجانوۆ – 120

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ۇستاز, عالىم, پۋبليتسيست سۇلتانبەك قوجانوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا قاراستى اقسۇمبە اۋىلىندا 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. تۇركىستانداعى 4 سىنىپتىق ورىس تۇزەم باستاۋىش مەكتەبىن (1910), 3 سىنىپتىق قالالىق مەكتەپتى (1913), تاشكەنت مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تامامداعان. ماسكەۋدە بك(ب)پ وك ماركسيزم-لەنينيزم كۋرسىن (1927) بىتىرگەن.

ساياسي قىزمەتىن تاشكەنت قالاسىندا سەميناريا وقۋشىلارىنان قۇرالعان «كەڭەس» اتتى استىرتىن جاستار ۇيىمىن قۇرۋدان باستاعان. 1917 جىلى كوكتەمدە تاشكەنتتە مۇستافا شوقاي, ق.قوجىقوۆ, ق.بولعانباەۆ, س.اقاەۆپەن بىرگە “بىرلىك تۋى” گازەتىن شىعاردى. اشتىقپەن كۇرەسەتىن ورتالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە 1918 جىلعى قاراشادان باستاپ تۇركىستان, سوزاق, جاڭاقورعان, قىزىلقۇم, شيەلى وڭىرلەرىندە اشىققان ادامداردى تاماقتاندىراتىن ارنايى ورىندار اشۋدى ۇيىمداستىردى.

1920 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى, 1921 جىلى قازاندا حالىق اعارتۋ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالدى. وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا ءبىلىم بەرۋدى جەر­گىلىكتى حالىقتار تىلىندە جۇرگىزۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتتى.

تۇركىستاندا ءباسپاسوزدىڭ جانە ۇلتتىق تەاتردىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. “اق جول” گازەتىن شىعارۋدى ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ العاشقى رەداكتورى بولدى. 1922 – 1924 جىلى تۇركىستان كپ كەنتىنىڭ حاتشىسى, اتقارۋ كەنتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, رك(ب)پ وك ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1924 جىلى قاراشادا رك(ب)پ قازاق وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلدى.

1925 جىلى قاراشادا بك(ب)پ ور­­تالىق كەنتىنە شاقى­­رىلىپ, ۇلت رەسپۋبليكالارى بويىنشا جاۋاپتى نۇسقاۋشى لاۋازىمىمەن كاۆكازدا, 1928 جىلى تاشكەنتتە, ورتا ازيا بيۋروسىندا قىزمەتتەر ىستەگەن. قوجانوۆ نەگىزگى مىندەتتەرىن قوعامدىق, عىلىمي-شىعارماشىلىق جۇمىستارمەن ۇشتاستىرىپ وتىردى. مەكتەپكە ارنالعان “ەسەپتانۋ قۇرالى” اتتى وقۋلىعى (1924), “تۇركىستاننىڭ كەڭەستىك اۆتونومياسىنىڭ ون جىلدىعىنا” اتتى ورىس تىلىندەگى زەرتتەۋى (1928) جەكە كىتاپ بولىپ شىققان.