جاڭا جىلداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – اۋعانستان اۋماعىنان حالىقارالىق كواليتسيا اسكەري كۇشتەرىنىڭ شىعارىلۋى بولعالى تۇر. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىر اۋعانستانداعى كواليتسيا اسكەرىنىڭ قۇرامى 100 مىڭ ادامعا جۋىق, سونىڭ 70 مىڭدايى – اقش اسكەريلەرى. وسى اسكەر تۇگەلىمەن اۋعانستان اۋماعىنان اكەتىلسە, تاليبتەر قايتادان كۇش الىپ, ايماقتاعى ەلدەرگە قاتتى قاۋىپ تونەدى دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلادى.
ءبىز وسى جانە باسقا ماسەلەلەر جونىندە پارلامەنت ءماجىلىسى حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆپەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
جاڭا جىلداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى – اۋعانستان اۋماعىنان حالىقارالىق كواليتسيا اسكەري كۇشتەرىنىڭ شىعارىلۋى بولعالى تۇر. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىر اۋعانستانداعى كواليتسيا اسكەرىنىڭ قۇرامى 100 مىڭ ادامعا جۋىق, سونىڭ 70 مىڭدايى – اقش اسكەريلەرى. وسى اسكەر تۇگەلىمەن اۋعانستان اۋماعىنان اكەتىلسە, تاليبتەر قايتادان كۇش الىپ, ايماقتاعى ەلدەرگە قاتتى قاۋىپ تونەدى دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلادى.
ءبىز وسى جانە باسقا ماسەلەلەر جونىندە پارلامەنت ءماجىلىسى حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆپەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ونىڭىز راس, كواليتسيا كۇشتەرى اكەتىلسە ايماقتاعى ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە بىزگە دە ءبىرشاما الاڭداۋشىلىق تۋادى. ويتكەنى, اۋعانستان اۋماعىنان ەسىرتكى تارالىمى ەسەلەپ ارتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. ال ەسىرتكى جۇرگەن جەردە قىلمىستىڭ ءورشيتىنى ءسوزسىز. بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, اۋعانستانعا كواليتسيا كۇشتەرى ەنگىزىلگەننەن كەيىن دە ەسىرتكى ءوندىرىسى توقتاماعان. دەمەك, كواليتسيا كۇشتەرىنىڭ دە ونى قۇرىقتاۋداعى تيىمدىلىگى ءالسىز بولىپ وتىر. قازىر الەمدەگى بارلىق اپيىننىڭ 90 پايىزى اۋعانستاندا وندىرىلەتىن كورىنەدى. 2007 جىلى 8 مىڭ توننا اپيىن كوكنارى جينالىپ, رەكوردتى كولەمگە جەتكەن. ال ەلدى تاليبتەر باسقارعان ۋاقىتتا بۇل سان بىرنەشە ەسە از بولعان, ويتكەنى, ولار حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قىسىمىمەن كوكنار ءوسىرۋدى ءبىرشاما ازايتقان ەدى.
– تاليبتەر دەمەكشى, كەڭەس اسكەرى شىعارىلعاننان كەيىن ەلدە ورناعان ءبىرشاما تىنىشتىقتى بۇزىپ, بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن ەنگىزۋگە جول اشقان وسى قوزعالىس تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەڭەس اسكەرى شىعارىلعاننان كەيىن دە بۇل ەلدە تىنىشتىق دىتتەگەن مەجەدە ورناي قويعان جوق, كەرىسىنشە, ازامات سوعىسى قايتادان ورىستەدى. ەلدىڭ سولتۇستىگىندە, وزبەكستانمەن جانە تاجىكستانمەن شەكتەسەتىن ايماقتا كەڭەس اسكەرىنە قارسى ارەكەت ەتكەن دالا كومانديرلەرى كوبىنەسە وزبەك پەن تاجىك ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرى بولعان ەدى. ولار مودجاحەدتەر دەپ اتالاتىن بارلىق جيحادشىلاردى توپتاستىرىپ, كەڭەس اسكەرىنە قارسى سوعىستارىن ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىپ كەلگەن.
وسى مودجاحەدتەر 1992 جىلى بىرىگىپ, «سولتۇستىك اليانستى» قۇرعان. سودان كابۋلدى باسىپ الىپ, كەڭەس وكىمەتى وتىرعىزىپ كەتكەن كوممۋنيستىك باعىتتاعى نادجيبۋللانى قۇلاتىپ, ورتالىق بيلىكتى قولدارىنا الدى. بىراق ءوزارا الاۋىزدىق بۇلاردىڭ بيلىگىن تۇراقتى ەتە المادى. احماد شاح پەن حەكماتيار اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن كۇرەس اليانس كۇشتەرىن ابدەن السىرەتتى. وسى كەزدە ەلدىڭ ورتالىعى مەن وڭتۇستىگىندەگى ۇلكەن القاپتا نەگىزىنەن جەرگىلىكتى پۋشتۋنداردىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن تاليبتەر قوزعالىسى بۇل بيلىكتى مويىنداماي, اۋعانستاندا يسلام مەملەكەتىن قۇرامىز دەگەن ۇرانمەن سوعىس جۇرگىزە باستادى. 1996 جىلى ولار كابۋلدى باسىپ الىپ, «سولتۇستىك اليانس» كۇشتەرىن شەكارالىق ايماققا تىقسىرىپ تاستادى.
مىنە, وسى تاليبتەر بارىنشا راديكالدى ءدىني-ەكسترەميستىك ۇستانىمدارىمەن دۇنيەجۇزى قوعامداستىعىنىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋداردى. ءوزى دە ۇزاق جىلعى سوعىستان ىڭىرشاعى اينالعان اۋعانستاندى بۇل قوزعالىس ءتىپتى سورلاتىپ تاستادى. سانالارى سوقىر فاناتيزمگە تۇمشالانعان ولار زاماناۋي تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ بارىنە قارسى بولدى. ماسەلەن, تەلەۆيزور كورۋگە رۇقسات بەرمەدى, ينتەرنەتتى, كومپيۋتەردى قولدانۋعا, ءتىپتى شاحمات ويناۋعا دا تىيىم سالدى. ايەلدەرگە بالا تۋ جانە ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ مىندەتىن عانا قالدىرىپ, مەكتەپتە وقۋىن بارىنشا شەكتەدى. ەڭ قىزىعى 2001 جىلعى وقيعا بولدى. تاليبتەردىڭ باسشىسى ومار مولدا ەلدەگى يسلام قۇندىلىعىنا جاتپايتىن بارلىق ەسكەرتكىش, بالبال تاس, مۇسىندەردى جويۋ تۋرالى بۇيرىق بەردى. ءسويتىپ, باميان تاۋىنىڭ ءبىر شىڭىنا ءىىى-عاسىردا سالىنعان بۋددانىڭ الىپ ەسكەرتكىشى جويىلدى. بۇل الەمدىك ماڭىزى بار زور ەسكەرتكىش بولعاندىقتان, وعان بارلىق پروگرەسسيۆتى ادامزات قارسىلىق ءبىلدىردى.
– الايدا, كواليتسيا كۇشتەرى تاليبتەردىڭ وسىنداي ۇردا-جىق قىلىقتارىن تىيۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن جوق قوي؟
– البەتتە. تاليبتەر اقش-تاعى 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بولعان تەررورلىق اكتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە ايىپتالعان اتىشۋلى لاڭكەسشى ۋساما بەن لادەندى جاسىرعانى ءۇشىن ايىپتالدى. «لاڭكەسشىنى ۇستاپ بەرىڭدەر» دەگەن تالاپتى ورىنداماعان سوڭ, اقش ءوزىنىڭ وداقتاستارىمەن بىرىگىپ, بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رۇقساتىمەن اۋعانستان اۋماعىنا اسكەري كۇشپەن باسىپ كىرگەنىن بىلەسىزدەر. بىراق, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, اقش تۇركىمەنستاننان شىعارىلىپ, اۋعانستان, پاكستان ارقىلى ۇندىستانعا جەتكىزىلۋگە ءتيىستى گاز قۇبىرىن تاليبتەردىڭ ءوز اۋماعىنان وتكىزۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن لاڭكەستىك اكتسيانى سىلتاۋراتىپ باسىپ كىردى دەگەندى ايتادى. بىراق ونىڭ ناقتى دالەلى جوق.
قازىر اۋعانستان اۋماعىندا 49 ەلدەن جينالعان كواليتسيا كۇشتەرى تۇر. سونىڭ ىشىندە پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىنان گرۋزيا, ارمەنيا, ازەربايجان, بالتىق رەسپۋبليكالارى, ۋكراينا وكىلدەرى بار. اقش باستاعان وسى كۇشتەر 2001 جىلدىڭ قازان ايىندا اۋعانستانعا «مىزعىمايتىن بوستاندىق» دەگەن ۇرانمەن لاپ قويعان. ءبىز سياقتى ەلدەر «قاۋىپسىزدىكتى قولداۋدىڭ حالىقارالىق كۇشتەرى» دەگەن بۇل اسكەرگە اۋە جولدارىن پايدالانۋعا رۇقسات بەردى. سودان بەرگى 12 جىلدا كواليتسيا كۇشتەرى تاليبتەردى تولىق قۇرتا الماي-اق قويدى. قازىرگى اۋعانستان وكىمەتى بۇرىنعى «سولتۇستىك اليانستىڭ» نەگىزىندە قۇرىلعان. وسى وكىمەت حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرىنە سۇيەنىپ, اۋعانستان مەن پاكستان شەكاراسىنداعى لاگەرلەردە ەستەرىن جيناپ العان تاليبتەرمەن ءالى كۇنگە سوعىسىپ كەلەدى. قازىرگى سوعىس پارتيزاندىق جانە لاڭكەسشىل سيپات العان, الايدا, تاليبتەر تەز ارادا كۇش جيناپ, تۇراقتى اسكەر قۇرا الادى دەگەن قاۋىپ بار. ويتكەنى, باسقىنشىلاردان جەرىمىزدى ازات ەتەيىك دەگەن جانە راديكالدى ءدىني-ەكسترەميستىك ۇرانداردى جەلدەتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى وڭاي كوتەرۋگە بولادى. قازىر اۋعانستان حالقىنىڭ 35 پايىزى ساۋاتسىز ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر. قاي كۇندە ساۋاتسىز, ءبىلىمسىز حالىق ايعايشى ۇرانداردىڭ ق ۇلى عوي. سوندىقتان ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋعانستان حالقىن ساۋاتتاندىرۋ جانە ولارعا كاسىبي ماماندار دايىنداۋ كەرەك دەگەن باستاماسى وتە دۇرىس دەپ سانايمىن.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن سوعىستى جالعاستىرا الۋىنا قاراعاندا, تاليبتەردى دە قولدايتىن كۇشتەر بار-اۋ, ءسىرا؟
– اقش-تىڭ اسكەري بارلاۋ قىزمەتى تاليبتەردى قولدايدى دەپ پاكستان وكىمەتىن ايىپتاعانى بار. الايدا, ناقتى دالەل بولماعان سوڭ, ول ءسوز جۇزىندە قالدى. بىراق تاليبتەر قاتارىندا ءتۇرلى ەلدەردەن جينالعان جانكەشتىلەردىڭ, جيھاد دەگەن ۇرانعا ەرۋشى ءدىني-ەكسترەميستەردىڭ قاتارى سيرەمەي وتىرعانى انىقتالعان. وزبەكستانداعى تەرروريستىك يسلام قوزعالىسى وكىلدەرىنىڭ تاليبتەر جاعىندا سوعىسىپ جۇرگەنى تۋرالى دا حابارلار كوپ. اۋعانستاننىڭ قورعانىس ءمينيسترى ابدۋل راحيم ۆارداكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 2009 جىلى تاليبتەر قاتارىندا 4 مىڭداي شەتەلدىكتەردىڭ جۇرگەنى انىقتالعان.
– قالاي دەسەك تە, كواليتسيا كۇشتەرى شىعارىلعان سوڭ اۋعانستانداعى سوعىس وتى ءورشي بەرەتىن سياقتى ما, قالاي؟
– ونداي قاۋىپ بار, بىراق سول قاۋىپتى تىم جالاۋلاتىپ, ۇركىتە بەرۋشىلىك تە جوق ەمەس. بۇل دا بىرەۋلەردىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن سەكىلدى. مەن 2013 جىلدىڭ مامىر ايىندا ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاعان قازاقستاننىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا اۋعانستاندا بولىپ قايتتىم. قانشا جىل سوعىس بولىپ جاتسا دا كابۋل ءبىرشاما وسى زامانعى قالا ەكەن. ماعان, اسىرەسە, اۋعان حالقىنىڭ ءوسىم قارقىنى ۇنادى. قازىر اۋعانستاندىقتار 30 ملن.-عا جەتىپ قالىپتى. بالا كوتەرۋ جاسىنداعى ءاربىر ايەل كەمىندە 6 بالا تۋىپ, ءوسىرىپ وتىر.
ءبىز اۋعان ەلىنىڭ بىرقاتار لاۋازىمدى ادامدارىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. ءبارىنىڭ دە قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىققا قۇشتار ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. بىرقاتار قايراتكەرلەر, سونىڭ ىشىندە اۋعانستان ۋولەسي جيرگاسىنىڭ (پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى) توراعاسى ابدۋل راۋف يبراگيم كواليتسيا كۇشتەرى شىعارىلسا دا اۋعانستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى وزدەرىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىنىن سەنىمدى تۇردە ايتتى. قورعانىس مينيسترلىگىندەگى, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى كەزدەسۋلەردە دە وسىنداي سەنىمدى ەستىدىك.
ونىڭ ۇستىنە اۋعانستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامى قازىر 300 مىڭنىڭ ۇستىنە شىعىپ قالعان ەكەن. تاليبتەر قانشا كۇشەيسە دە مۇنداي كۇش بىرىكتىرە المايدى. ال ناتو نەگىزگى كۇشتەرىن اكەتكەنىمەن, 10-12 مىڭدىق كۇشتى قالدىراتىنىن وتكەن جازدا ۇيىمنىڭ باس حاتشىسى ا.ف.راسمۋسسەن جاريالاعان. ەندەشە, وسىنشا كۇش اتتوبەلىندەي تاليبتەرگە قارسى تۇرا الماي ما؟ سوندىقتان, كواليتسيا كۇشتەرىنىڭ اكەتىلۋىنەن اناۋ ايتقانداي قاۋىپ جوق. تەك ەسىرتكى ترافيگىن شەكتەۋگە ۇلكەن كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەر ەدىم جانە ونىڭ ايماقتا تارالماۋى ءۇشىن شىۇ-نىڭ «تەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ ايماقتىق قۇرىلىمى» مەن ۇقشۇ باتالوندارىنىڭ بەلسەندى ارەكەتى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».