دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ: «ىلەكەڭ ءوزى شىناشاقتاي كىسى بولعانىمەن, الىپتىڭ ءىسىن تىندىرعان ازامات», – دەپ ايتقانىنداي, ءىلياس ەسەنبەرلين تاريحي ادەبيەتكە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان جازۋشى.
وسىدان قىرىق جىل بۇرىن اۆتوردىڭ «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىنىڭ العاشقى ءبولىمى «الماس قىلىش» جارىق كورگەن ەدى. جانە تريلوگيا «جانتالاس», «قاھار» دەگەن بولىمدەردەن تۇرادى. بىراق ءۇشىنشى كىتاپ «قاھار» ءبىرىنشى جارىق كورگەن. 1969 جىلى «حان كەنە» دەگەن اتپەن جاريالاندى. جازۋشى بۇل تۋرالى ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «مۇنىڭ ءمانىسى بار. و, باستا, تاريحي دەرەكتەردى جيناۋ كەزىندە, رومانعا كىرىسپەس بۇرىن, ىشتەي جوسپار جاساعان ەدىم. ياعني كوڭىلىمدە, ءىس جوسپارىمدا حالقىمىزدىڭ 500 جىلدىق تاريحىن قامتيتىن تريلوگيا بولىپ قالىپتاستى. بىراق تريلوگيانى سوڭىنان باستاۋىما سەبەپ كوپ بولدى... ەڭ الدىمەن تىرشىلىكتىڭ كەيبىر تاۋقىمەتىن تارتقاندىقتان با, ۇشەۋىن بىردەن قامتىپ جازۋعا ءومىرىم جەتە مە, جەتپەي مە دەپ تە قاۋىپتەندىم. سودان بولار حالىققا, بولاشاق ءۇرىم-بۇتاققا ايتپاق بولعان ويىمنىڭ تاريحي وقيعالارعا دەگەن جازۋشىلىق تەندەنتسيام مەن پوزيتسيامنىڭ ايقىن كورىنىسى بولعان باستى تەمىرقازىعىم – «قاھار» ەدى. ەگەر الدىڭعىلارىن ايتىپ كەلىپ, كوكسەگەن نەگىزگى ويىما قول جەتپەي قالسا, ومىرباقي ارماندا, ورنى تولماس وكىنىشتە ءوتۋىم مۇمكىن عوي. ويعا العان, كوڭىلگە تۇيگەن تريلوگيانىڭ ەڭ اۋەلى سوڭىنان باستاپ جازىلۋ سىرى وسى».
ءىلياس ەسەنبەرلين وسىنداي ءمان-ماڭىزى زور تاقىرىپقا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن. جازۋشى وسى ءبىر تاريحي تۋىندىعا كىرىسپەك نيەتىن «مۇحيتتان وتكەن قايىق» تۋىندىسىندا ايبولدىڭ كۇندەلىك داپتەرىندە جازادى: «ال بۇل كىتابىم جايىندا مەن كوپتەن بەرى ۇلكەن ويدا بولاتىنمىن. ويلانۋ دا كەرەك ەدى, ويتكەنى قازاق ەلىنىڭ تاريحى جونىندە ءبىر كىتاپ ەمەس, ءۇش كىتاپ, ياعني تۇگەلدەي ەپوپەيا جازباق ەدىم. مەنىڭ بۇل ەپوپەيام جەكە عانا ءومىردى, ءبىر عانا تاريحي ءداۋىردى ەمەس, بار نەگىزگى, بىلايشا ايتقاندا ورتا عاسىرلاردان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى قازاق ەلىنىڭ تاريحىنىڭ تۆورچەستۆولىق باستى مەزگىل, تالاس تارتىسىن قامتۋعا ءتيىستى ەدى. تاريح ەجەلدەن قوسالقى فاكتىلەردەن قۇرالمايدى, دەپ ويلايتىنمىن مەن, ول ءوزىنىڭ دامۋ زاڭدارى بار, تۇتاس قۇبىلىس, كوبىنە بۇل تۇتاس زاڭدىلىقتا كەيدە سول جەكە فاكتىلەر», ەرەكشە وقيعالار ۇلكەن ورىن الادى... مەن دە ءوز كىتابىمدى وسى تاسقىنداردى تاسقىندار بۇزىپ, قايتا قۇرعان تاماشا دۇنيەلەردى جازباق بولدىم. سول عاجايىپ پروتسەستەردى سۋرەتتەۋدى ويلادىم». جازۋشىنىڭ اسقاق ارمانى ورىندالىپ, عاجاپ تۋىندىسى جازىلدى. بۇل تۋىندىنىڭ جارىق كورۋى دە تاريحي وقيعا.
ايتولعان ءجۇنىسحان,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى