مۇنايلى ەل بولساق تا, بىزدەگى بەنزيننىڭ باعاسى – قىمبات, ديزەلدىڭ قۇنى – ۋداي. نەلىكتەن بۇلاي؟ جۋىردا بەنزين باعاسى تاعى دا كوتەرىلدى. بۇل جولى سۇيىق وتىننىڭ قىمباتتاۋىنا نە اسەر ەتتى؟ باعا تاعى دا ءوسۋى مۇمكىن بە؟
جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنداعى بەنزين باعاسى وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ كوتەرىلە باستادى. بۇل تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە ءجيى جازىلىپ, ءتاۋىر-اق تالقىلاندى. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىندا كولىگى بارلار ءجيى پايدالاناتىن اي-92 بەنزينىنىڭ 1 ءليترى 150 تەڭگەدەن 176 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى. FinReview.info ساراپشىلارى وسىعان تالداۋ جۇرگىزىپ كورگەن ەكەن.
ەڭ الدىمەن, بەنزين باعاسى-
نىڭ قالاي قالىپتاساتىنىنا نازار اۋدارايىق. ەلدەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قايتا جاڭعىرتىلعانى بەلگىلى. تەك وسىدان كەيىن عانا وتاندىق كاسىپورىندار ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىراتىن دەڭگەيگە جەتتى. 2018 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ زاۋىتتار نارىق قاجەتتىلىگىنەن 24 پايىزعا ارتىق بەنزين شىعارۋعا قابىلەتتى. وسىنى ەسكەرسەك, 2032 جىلعا دەيىن قازاقستاندا بەنزين تاپشىلىعىنا قاتىستى ماسەلە تۋىنداماۋى كەرەك. البەتتە, بۇل رەسپۋبليكانىڭ مۇناي-گاز سەكتورى ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى وسىنىڭ ناتيجەسىندە شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن قىمبات بەنزيننىڭ ۇلەسى 32 ەسە تومەندەدى.
دەمەك قاراپايىم قيسىنعا سالساق, قازاقستان ىشكى نارىقتاعى بەنزين باعاسىن ءوزى-اق قالىپتاستىرا الادى ءارى ەلدى ارزان وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى. الايدا ءىس جۇزىندە جاعداي ازىرشە ءبىز ويلاعانداي بولماي تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي وزگەردى. بىرەسە تومەندەيدى, بىرەسە وسەدى. ايتەۋىر, تۇراقتى بولعان جوق. تيىسىنشە, بەنزين باعاسى بىرتىندەپ وزگەرىسكە ۇشىرادى. بۇل دا زاڭدىلىق.
– مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار ىشكى نارىققا قارا التىننىڭ 30-50 پايىزىن وزىندىك قۇنى بويىنشا, ياعني ءبىر باررەلدى 25-30 دوللارعا جەتكىزەدى. ال بەنزيننىڭ بولشەك ساۋداداعى قۇنى ونىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى كوتەرمە باعاسىنا بايلانىستى قالىپتاسادى. بۇل جەردە زاۋىتتان جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانساسىنا جەتكىزۋگە دەيىنگى شىعىندار تولىق ەسكەرىلەدى. اتالعان شىعىندارعا ءونىمدى مۇناي بازاسىندا ساقتاۋ, وپەراتسيالىق شىعىستار, سالىقتار, بانكتىك قىزمەت كورسەتۋ, قوسىلعان قۇن سالىعى, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى, الىس-بەرىس مارجاسى جاتادى. بۇل رەتتە باعا بەلگىلەۋدەگى مۇنايدىڭ ۇلەسى بار-جوعى 11-14 پايىزدى عانا قۇرايدى. ال جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنىڭ مارجاسى نەمەسە تازا پايداسى ليترىنە نەبارى 1-3 تەڭگەگە زورعا جەتەدى. ياعني كاسىپورىندار ىشكى نارىقتىڭ بەنزينگە دەگەن جوعارى سۇرانىسىنان عانا تابىس تاۋىپ وتىر, – دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.
وسىلايشا, ساراپشىلار بەنزين باعاسىنا اسەر ەتكەن نەگىزگى ءتورت فاكتوردى انىقتاعان ەكەن.
بىرىنشىدەن, بەنزين تاۋار بيرجاسىندا ساتىلا باستادى. بۇل وتىن نارىعىن ۇيلەستىرۋگە جول اشادى. ETS تاۋار بيرجاسىندا بەنزين ساۋداسىن ىسكە قوسۋ ورتالىقتاندىرىلعان ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە وتىن-ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. باستاپقى كەزەڭدە ەلدە وندىرىلەتىن بەنزيننىڭ شامامەن 10 پايىزى بيرجا ارقىلى ساتىلاتىن بولادى. كەيىننەن ونىڭ كولەمى 15-20 پايىزعا دەيىن ۇلعايتىلماق. بيرجاداعى ءبىرىنشى سەسسيا باستالعاننان بەرى ساۋدا-ساتتىق نارىققا قاتىسۋشىلار تاراپىنان جوعارى سۇرانىستىڭ بارىن بايقاتتى.
ماسەلەن, العاشقى جەتى سەسسيادا اي-92 جانە اي-95 ماركالى بەنزيننىڭ 19 مىڭ تونناسى ساتىلعان. اتالعان وتىن بويىنشا جالپى اينالىم 4 ملرد تەڭگەدەن استى. وسىلايشا, بەنزينگە قاتىستى العاشقى باعا ينديكاتورلارى قالىپتاستى. ساۋدا-ساتتىق جالعاساتىن ءبىر اپتادا وتىن قۇنى 169 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى باستاپقى باعاسىنان 39 پايىزعا, ياعني تونناسى 234,9 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. دەمەك ءليترى 125 تەڭگەدەن 174 تەڭگەگە قىمباتتادى دەگەن ءسوز. 12 ساۋىردە وتكەن ساۋدا سەسسياسىندا اي-92 باعاسى ليترىنە 155 تەڭگەدەن 174 تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا قۇبىلدى. تيىسىنشە, جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنداعى بولشەك ساۋدا قۇنى دا كوتەرىلدى.
ەكىنشىدەن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ەلدە بەنزين تاپشىلىعى ورىن الۋى مۇمكىن. وسىنداي قاۋىپ تۋىندايتىنى راس. ماسەلەن, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋدەگى ىركىلىستەرگە بايلانىستى ۋاقىتىنان بۇرىن باستالدى. بۇل كەيبىر تەحنولوگيالىق قوندىرعىلاردىڭ اپاتتىق توقتاۋىنا الىپ كەلدى.
ءوندىرىستى جوسپاردان تىس ۋاقىتتا توقتاتۋ باتىس قازاقستان وبلىسىندا وتىن قورىنىڭ تاپشىلىعىن تۋدىردى. ال ودان تۋىنداعان دۇربەلەڭ بەنزين تاپشىلىعىن كۇشەيتىپ, وڭىردەگى بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلدى. ىشكى نارىقتى سۇيىق وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پاۆلودار جانە شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى جوسپارلى كۇردەلى جوندەۋلەر مەرزىمى شەگەرىلدى. دەسە دە بۇل جۇمىستار بيىل قالاي دا جۇرگىزىلەدى. دەمەك, جيناقتالعان قورداعى بەنزيننىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە قاتىستى ماسەلە تاعى دا تۋىنداۋى ىقتيمال, – دەلىنگەن FinReview.info شولۋىندا.
ۇشىنشىدەن, بەنزين باعاسى سۇرانىس/ۇسىنىس قاتىناسىنا بايلانىستى قالىپتاسادى. وتىن باعاسى 2015 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان رەتتەلىپ كەلدى. باستاپقىدا اكىمشىلىك باقىلاۋ شارالارى وتىننىڭ بوساتۋ قۇنىن تىكەلەي انىقتاۋدان عانا تۇردى. بىراق 2011 جىلدان باستاپ ولار بەنزيننىڭ ەڭ جوعارى قۇنىن بەلگىلەۋمەن شەكتەلدى. وتكەن ونجىلدىقتىڭ ورتاسىندا بۇل شارالار جويىلىپ, نارىق مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولا تۇرا, ەركىن اينالىمعا كوشتى. مىسالى, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا مۇناي جەتكىزۋ نارىقتىق باعامەن ەمەس, بۇرىنعىداي وزىندىك قۇن بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءوز كەزەگىندە, نارىقتىڭ ەركىن اينالىمى تۇپكىلىكتى باعا سۇرانىس پەن ۇسىنىس كولەمىنەن قالىپتاساتىنىن كورسەتتى. مەملەكەت بۇل پروتسەسكە ارالاسپايدى جانە بۇل سالاعا سۋبسيديا دا قاراستىرىلماعان.
تورتىنشىدەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ورتاق نارىعى 2025 جىلعا قاراي تابىس اكەلە باستاۋى ءتيىس. ورتاق نارىق قۇرۋ ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ءۇشىن ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, وداق كولەمىندەگى بەنزيننىڭ قۇنى تەڭەستىرىلەدى. دەمەك بۇل جاعدايدا قازاقستان باعانى تاعى دا كوتەرۋى كەرەك. ويتكەنى ەاەو ەلدەرى اراسىندا ەڭ تومەنگى باعا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا تيەسىلى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدە اي-92-ءنىڭ 1 ءليترى شامامەن 250 تەڭگە تۇرادى. تيىسىنشە, بىزدەگى بەنزيننىڭ قۇنى 50 پايىزعا ءوسۋى مۇمكىن. تەك سوندا عانا رەسەي مەن قازاقستانداعى باعا تەڭەسەدى, – دەيدى ساراپشىلار.
سوندىقتان مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ جانە باعانى تەجەۋ قازاقستان ءۇشىن وزەكتى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك. بۇل رەتتە جاعدايدى وڭالتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مۇناي وڭدەۋگە بارىنشا ينۆەستيتسيا تارتۋ. ويتكەنى بۇعان سالىنعان ينۆەستيتسيالار بەنزيننىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە وڭ اسەر ەتپەك.
بەنزين – الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ءونىم. ونىڭ باعاسى باسقا تاۋارلاردىڭ قۇنىنا بىردەن اسەر ەتەدى. ياعني باعانىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ تۇتىنۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. بۇل ەكونوميكا ءۇشىن ءتيىمسىز, البەتتە. سوندىقتان مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت. الايدا ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى ۇلعايتۋ ءۇشىن قاراجات قاجەت.
2021 جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا وندىرىستىك قۋاتتاردى ۇلعايتۋعا باعىتتالعان اينالىم قاراجاتىنىڭ 40 پايىزى بانك جانە بانكتىك ەمەس سەكتورلاردىڭ قارىزدارىنان تۇردى. بۇل دەگەنىمىز – نەسيە. دەمەك كاسىپورىنداردىڭ العان نەسيەسى بەنزيننىڭ وزىندىك قۇنىندا مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءبىزدىڭ نارىقتى كەز كەلگەن جەرگىلىكتى جانە سىرتقى فاكتورلارعا جىعىپ بەرمەك.
بۇل جاعدايدا قازاقستان كرەديتتىك جۇكتەمەنىڭ بەنزيننىڭ وزىندىك قۇنىنا قاتىستى اسەرىن ازايتۋى قاجەت. ول ءۇشىن وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى سىرتقى نارىقتارعا وتىن وتكىزۋ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ ارقىلى كاپيتالدى ۇلعايتۋى كەرەك. بۇدان بولەك, ءوندىرىس كولەمىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى بەنزيننىڭ الەمدەگى ەڭ تومەنگى باعاسى قازاقستانعا تيەسىلى. دەمەك بەنزين ەكسپورتى ينۆەستورلار ءۇشىن ايتارلىقتاي پايدالى.