ازەربايجان ەلشىسى: ءبىز – ءبىر اتانىڭ بالالارىمىز

– وسىدان وتىز جىل بۇرىن كەڭەس ودا­­عى­­نىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ كوبى ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. سونىڭ ىشىندە ازەر­بايجان مەملەكەتى دە وتاۋىن تىگىپ, ءوزىن 1918 جىلى قۇرىلعان, تاريحتىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋىندە» 23 اي عانا ءومىر سۇر­گەن ازەربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋب­ليكاسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى دەپ جا­ريالادى. ەگەمەندىك العان جاس مەم­لەكەتتەر ءوز ۇلتتىق رەسپۋبليكالارىن قۇرا باستادى. ۇلتتىق يدەياعا نەگىز­دەل­­گەن تاۋەلسىز ۇلتتىق ەكونوميكا­سىن, ىشكى جانە سىرتقى ساياسي بەت-بەي­نە­سىن قا­لىپتاستىردى. بۇگىن اسقان ماق­­­تا­نىش سەزىمىمەن ايتار ءبىر ءسوزىمىز – قازاق­­ستان مەن ازەربايجاننىڭ بىر­دەن ەڭسەسىن تىكتەپ, سەنىمدى تۇردە تاۋەل­سىز مەملەكەتتەرىن قۇرۋى. ءبىزدىڭ مەملە­كەت­تەرىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا ءساتتى مۇناي ستراتەگيا­سىن جۇر­گىزىپ, ون جىلدان كەيىن-اق سو­نىڭ جە­مىسىن كورە باستادى. الەم ءبىزدى بەيبىت ءارى باسەكەگە قابىلەتتى جاس مەملەكەت­تەر رە­تىندە تانىدى, حالىقارالىق ۇيىم­دار­عا تەڭ دارەجەلى مۇشە بول­دىق. ءبىز­دىڭ ەلدەرىمىز اسا اۋقىمدى ينفرا­قۇ­رى­لىم­دىق, ترانسۇلتتىق جوبالاردى جۇزە­گە اسىرۋعا كىرىستى, بۇل ءوز كەزەگىندە ەۋرا­زيا كەڭىستىگىندەگى ءترانزيتتى ەلدەرگە اينا­لۋ­عا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان مەن ازەر­باي­جان مەملەكەتتەرى ايماقتاعى عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ەلدەرمەن تەڭقۇقىلى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلدى.

– كەلەسى جىلى قازاقستان مەن ازەر­باي­جان مەملەكەتتەرى اراسىن­داعى ديپ­لو­ماتيالىق قارىم-قاتىناستار­دىڭ ورناۋىنا دا وتىز جىل تولادى. العاشقى قادامدار قالاي جاسالدى؟

– 1991 جىلدىڭ 18 قازانىندا ازەر­باي­جان رەسپۋبليكاسى, اراعا اي سالىپ 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوز تاۋەل­سىز­دىگىن جاريالادى. 1992 جىل­دىڭ 27 تامىزىنان باستالعان ءبىز­دىڭ مەم­لە­كەت­تەرىمىز اراسىنداعى ديپلوما­تيا­لىق قارىم-قاتىناس ۇلكەن دوستىق پەن باۋىرلاستىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالدى. مۇنىڭ التىن باستاۋىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق ليدەرلەرىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن گەيدار اليەۆتىڭ ۇلكەن دوستىعى تۇر. وسى تۇلعالاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى, كو­رە­گەندىگى مەن دانالىعى ءبىزدىڭ قا­رىم-قاتىناستارىمىزدىڭ كوكجيەگىن كە­ڭەي­ت­ىپ, بولاشاعىن ايقىنداپ بەردى. بۇ­گىن­گى تاڭدا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ازەربايجان پرە­زيدەنتى يلحام اليەۆ سول ۇلى داس­تۇر­لەردى نىق ۇستاپ, جاسامپازدىقپەن جالعاستىرىپ كەلەدى. ەلشىلىكتەرىمىز قۇرىلدى, قاجەتتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. ءبىز – ەكى باۋىرلاس مەملەكەتپىز, ءبىر اتانىڭ بالالارىمىز. ءبىزدىڭ داڭقتى ورتاق تاريحىمىز, ورتاق قۇندىلىقتارىمىز بار, قانى ءبىر, جانى ءبىر حالىقتارمىز. بۇل تۋىسقاندىق – مەملەكەتتەرىمىز اراسىندا بەرىك قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا سەنىمدى ىرگەتاس بولدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز – ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋشى ەكونوميكا, ونىڭ نەگىزىندە – شيكىزات ءوندىرىسى, ءوزارا تاۋار الماسۋى تۇر. ەكى ەل اراسىندا كەلىسىمدىك-قۇقىقتىق بازا بويىنشا ءتۇرلى سالاداعى 120-دان استام قۇجاتتارعا قول قويىلعان. وسى وتىز جىل ىشىندە وراسان زور جۇمىستار اتقارىلدى. ساۋدا-ساتتىق جانە ەكونوميكا ماسەلەلەرى بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا جەمىستى جۇمىس ىستەپ تۇر, قازاقستان تاراپىنان تەڭ توراعا رەتىندە نۇرلان اسقار ۇلى نوعاەۆ, ازەربايجان تاراپىنان پارۆيز شاحبازوۆ تاعايىندالعان. ساياسات پەن ەكونوميكا عانا ەمەس, رۋحانيات پەن مادەنيەت, عىلىم مەن ءبىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا دا ءتيىستى ۆەدومستۆولار تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس­تار ورناتا الدى. گۋمانيتاريا سالاسى, مادەني بايلانىستار, ورتاق تاريحتى تانۋ بو­يىنشا دا ماڭىزدى شارالار اتقارىلۋ­دا. ماسەلەن, قازاقستاندا ازەربايجان تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەيتىن گەي­دار اليەۆ اتىنداعى ءتورت ورتالىق بار, ولار ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بازاسىندا تۇر, وسى ورتاق مۇددەلەرگە قىزمەت ەتەتىن الاڭقايلار جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا ورتاق تاريحتى جاڭعىرتىپ, وتكەن مەن بولاشاق اراسىندا التىن كوپىر بولىپ وتىر. سايكەسىنشە ازەربايجاندا دا اباي ورتالىعى بار, ءبىزدىڭ وقۋ ورىن­دا­رىن­دا اباي ءسوزى وقىتىلادى, ور­­تا­لىق ۇلكەن كىتاپ قورى جانە قازاق ەلىن تا­نىتاتىن قاجەتتى ماتەريالدارمەن تو­لىق قامتىلعان. ەكى جاقتاعى ەلشى­لىك­تەر جىلىنا جۇزدەگەن مادەني ءىس-شارا وت­كىزەدى, بۇل ءىس-شارالار ءبىزدى ودان ءارى جا­قىن­داستىرا ءتۇسۋدى, تانىتا ءتۇسۋدى ماق­سات تۇتادى. ارينە, الەمدىك پاندەميا جاع­دايى ءبىزدىڭ جوسپارلارىمىزعا ەرىكسىز تۇردە ءوز تۇزەتۋلەرىن ەنگىزدى. سوعان قاراماستان, ونلاين رەجىمدە بولسا دا جۇ­مىستار ىستەلۋدە. ستۋدەنتتەرىمىز دە ءوز­ارا الماسىپ وقيدى, عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تا­لىقتارىندا ءىس-تاجىريبەدەن وتەدى, مۇ­نىڭ ءبارى ولكەتانۋ, ەلتانۋ, جەرتانۋ, ور­تاق تاريحىمىزدى تانۋدا تاپتىرماس مۇم­كىندىكتەر. قازاقستان – الەمدەگى ەڭ ۇل­كەن تۇركىتىلدەس مەملەكەت, ءبىز ونىڭ ۇلى­لىعى مەن بايتاقتىعىن ماقتان تۇتا­مىز, بۇگىنگى جەتىستىكتەرىن ۇلگى ەتەمىز, ول كوتەرگەن بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راق­تى­لىق, ۇزدىكسىز دامۋ مەن كەلىسىم باي­را­عى­نا قاراپ بوي تۇزەيمىز. وسىنىڭ ءبارى سۇڭعىلا ساياساتكەر, تۇتاس تۇركى الەمى­نىڭ اقساقالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتىڭ ارقاسى. ول جاس مەملەكەتتى جا­سام­پاز دامۋدىڭ جولىنا سالدى, ونىڭ ستراتەگيالىق دامۋىن ايقىنداپ بەر­دى, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەم­لەكەت­تەر اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ شەكاراسىن بەكى­تىپ بەردى, قازاق ەلىن الەمدىك قاۋىم­داس­تىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسىنە اينال­دىر­دى. قازاقستان ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, تۇگەل ايماقتاعى ماڭىزدى ءارى شەشۋ­شى مەم­لە­كەتكە اينالدى. قازاقستان ازەر­باي­جان­نىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەس, ۇلكەن دوسى, بۇل قۇندىلىقتار ءسوز جۇزىندە ەمەس, قۇجاتتارمەن تولىق بەكىتىلىپ, نە­گىز­دەلدى. مەن قازاقستان مەملەكەتىنە, قازاق باۋىرلارىما ءاردايىم ءبىزدىڭ ءبىر قا­بىر­عامىز بولىپ تۇرعانى ءۇشىن, قى­رىق ءتورت كۇندىك قاراباق سوعىسىندا قاسى­مىزدان تابىلعانى ءۇشىن, بارىنشا قول­داۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ەرەكشە ريزاشى­لىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. سول سوعىستىڭ تۇسىندا ەكى كۇن بويى ازەربايجان ەلىنىڭ بايراعىن باس قالادا ۇلكەن ەكرانىندا جەلبىرەتىپ, باعىمىزدى اسىرعانىن ەشقاشان دا ۇمىتپايمىز. بىلەسىز بە, ەلشىلىككە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاراپايىم ادامدار توپ-توبىمەن كەلىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتتى. مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر, ستۋدەنت جاستار, ينجەنەرلەر, اۋىل ادامدارى كەلدى, قانشاما حاتتار جازدى, اقىندار ولەڭ ارنادى. قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش حالقى باسقىنشىلىقتى قولدامايتىنىن, قاتىگەز سوعىسقا قارسى ەكەنىن وسىلايشا ءبىلدىردى. مۇنى ءاربىر ازەربايجان بالاسى سەزىندى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «پوستكەڭەس­تىك كەڭىستىكتەگى كەز كەلگەن قاقتىعىس سول ەلدەردىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساق­تاي وتىرىپ شەشىلۋى ءتيىس ەكەنى» جو­نىن­دەگى قولداۋ ءسوزىن بۇكىل ازەربايجان حال­قى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى. تاري­حي جەڭىس تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ ورناۋىن كورسەتىپ بەردى. ەكىنشى قاراباق سوعى­سىنىڭ اياقتالۋىنان كەيىن مەنىڭ پرە­زي­دەنتىم يلحام گەي­دار­ ۇلى اليەۆ قاي­تارىلعان ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ قايتا قال­پىنا كەلتىرىلۋىنە قول­داعان, قا­سى­مىز­­دان تابىلعان مەملەكەت­تەر اتسالى­­ساتى­نىن ايتتى. ءدال وسى تۇستا قازاق­ستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى توقاەۆتىڭ تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قازاق­ستاندىق كومپانيالار ارالاساتىنىن ايتۋى اسا ۇلكەن قولداۋ بولدى.

 – قازاق دالاسىنا, ءبىزدىڭ ۇلى بابالارىمىزدىڭ بايتاق مەكەنىنە العاش قادام باسقان ءسات ەسىڭىزدە مە؟ سول ساتتە قانداي كۇي كەشتىڭىز؟

– مەنىڭ ۇزاق جىلدارداعى ديپلوما­تيالىق ميسسيام, ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولۋىم – مەن ءۇشىن ۇلكەن مار­تەبە بولدى. سەبەبى مەن ءوزىمىزدىڭ تا­ريحي وتانىمىزعا, تۇگەل تۇركىنىڭ قارا­شا­ڭى­راعىنا كەلدىم. ءوزىمدى اتا-باباسىن ىزدەپ كەلگەن پەرزەنتتەي سەزىندىم. وسى قىركۇيەك ايىندا مەنىڭ قازاقستانعا ديپلوماتيالىق ميسسيامەن كەلۋىمە ون ءۇش جىل تولادى. جاقىن ارادا مەنىڭ ميسسيام اياقتالادى, ەلىمە ورالامىن. ءومىرىمنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى, ءبىر مۇشەل جاسىم قازاق ەلىندە وتكەنىنە, وسى دالانىڭ توپىراعىن باسىپ, سۋىن ىشكەنىمە ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن. وسى جىلدار ىشىندە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى, قانشا زاۋىت پەن كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى, ينفراقۇرىلىمدىق, ترانسلوگيستيكالىق جوبالار جۇزەگە استى. بۇل جوبالار تەك ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ قا­نا قويعان جوق, ايماقتاعى ەلدەردىڭ ساۋ­دا-ساتتىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىس جونىندەگى كوپ ماسەلەسىن شەشتى. ءبىز ءوز مەملەكەتتەرىمىزدى تەك ساياسي بەل­سەن­دى ەلگە عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جاع­­دايدا الەم­دىك قاۋىمداستىقتىڭ قىزىعۋ­شى­لىعىن تۋدىراتىن قۋاتتى مەملەكەتتەرگە اينال­دىرا بىلدىك.

– جۇزەگە اسقان جۇمىستاردىڭ بارلىعى قاتتالىپ, قاعازعا ءتۇسىپ, ەكى ەل حالىقتارىنىڭ يگىلىنە اينالىپ ۇلگەردى. الداعى جوبالار جونىندە از-كەم ايتىپ وتسەڭىز...

– اۋقىمدى جوبالار بار. ماسە­لەن, سونىڭ ءبىرى – ترانسكاسپيلىك فيب­رووپ­تيكالىق كابەلدىڭ جۇرگىزىلۋى, بۇل ءوز كەزەگىندە ەۋروپا مەن ازيانى جا­لعاي­تىن جوبا بولماق. قازاقستان نارىعى ازەربايجان ءۇشىن قانشالىقتى قىزىقتى ءارى ماڭىزدى ەكەنىن بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ايماقتارىندا, اتاپ ايتقاندا, باتىس, وڭتۇستىك وڭىرلەردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردان بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مامىر ايىنىڭ 25 كۇنى ءبىز ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى ساۋدا ءۇيىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اۋەلى اقتاۋدا اشىلادى, كەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا اشۋدى كوزدەيمىز. بۇل ازەربايجان تاراپىنان قازاقستاننىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىس ىستەيدى دەپ ويلايمىز. سايكەسىنشە, ازەربايجاندا قازاقستاننىڭ ساۋدا ۇيلەرى اشىلادى. قازاقستان وندىرۋشىلەرى ءۇشىن ون ميلليوننان استام تۇتىنۋشىسى بار نارىققا تىكەلەي كىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءبىز قازاقستاندىق كومپانيالاردى قاراباق سوعىسىنان كەيىنگى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرىپ وتىرمىز. بۇل دا ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن تارتىمدى جاعداي دەپ بىلەمىن. مۇنىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ باسشىلارى الدىمىزعا قويىپ وتىرعان مىندەتتەر.

– ءوزىڭىز ايتقانداي, ءبىر مۇشەل از ۋاقىت ەمەس. وسى جىلدار ىشىندە قازاق دالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادام رەتىندە قانداي رۋحاني قۇندىلىقتاردى ءسىڭىردىڭىز, وسى جىلدار ءسىزدىڭ ومىرىڭىزگە قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلدى؟

– ديپلوماتتىڭ ءومىرى – اسا جاۋاپتى, كۇردەلى ءارى سونىمەن بىرگە قىزىقتى ءومىر. كوپ جاعدايدا ادام سىڭىسە المايدى, اسىرەسە وتباسىڭدى وزگە مەملەكەتكە, وزگە قۇن­دىلىقتار الەمىنە الىپ كەلۋدىڭ قاي­شى­لىعى, بالالارىڭنىڭ الدىنان شىعاتىن قيىندىقتار از بولمايدى. بىراق بۇل قيىندىقتار ءبىزدى اينالىپ وت­كەن سەكىلدى. ءبىز ءوز باۋىرىمىزدىڭ ۇيى­نە كەلدىك. بالالارىم بىردەن باۋىر با­سىپ, ءسىڭىسىپ كەتتى. سەبەبى بوتەندىك, جات­تىق سەزىنگەن جوق. ول بىردەن ويلاۋ جۇيە­سى مەن داستۇرلەرى ورتاق ورتاعا كىردى. ءوزارا تۇسىنىستىك ماسەلەسىندە دە ءوز باسىم­دا ەشقانداي قيىندىق بولمادى. جو­عا­رى قىزمەتتە وتىرعان ارىپتەستەردەن بولەك, ەلدىڭ ىشىندە جۇرگەن قاراپايىم ادام­دارمەن, زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن, عالىم­دارمەن دوستاسىپ كەتتىم. ءبىر مۇددەگە, ورتاق ماقساتتارعا قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلىپ تۇراتىن ەلدە, ورتادا ءومىر ءسۇرۋ ءارى ەڭبەك ەتۋ ءاربىر ەلشىنىڭ ارمانى, باقىتى دەپ بىلەمىن. ءوزارا سەنىم مەن دوستىق دۇنيەسىندە باۋىرلاس ەكى مەملەكەتتىڭ بارلىق مانىندەگى بايلانىسىن نىعايتۋعا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق نە بار؟!. قۇشاعى اشىق حالىقتىڭ باۋىرىندا وتكەن جىلدارىم – باقىتتى جىلدارىم. مەنىڭ بالالارىم قازاق بالاباقشاسىنا باردى, قازاق مەكتەبىندە وقىدى. ولار ۇيدە جانە دالادا قازاق تىلىندە سويلەستى.

– وسىندا ومىرگە كەلگەن بالاڭىز بار ما؟

– ءيا, قىزىم وسى قازاق ەلىندە دۇنيە ەسىگىن اشتى. ولار قازاقشا ويلانادى, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇستانادى, ءوز بويلارىنا قازاق دالاسىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن ءسىڭىرىپ ءوستى. ولار قازاقستاندى ەكىنشى وتانىمىز دەپ بىلەدى.

– بالا جايلى ايتقاندا, بولا­شاق جاي­­لى اي­تامىز. ءبىزدىڭ, ءيا ورتاق تاري­حى­مىز, ورت­اق ءدىلىمىز, قۇندى­لىق­تارى­مىز بار. ءسىز ءبىز­دىڭ رۋحاني بايلانىستارى­مىز­دىڭ بولاشاعىن قاي دەڭگەيدە كورەسىز؟

– قايتالاپ ايتقىم كەلەدى, ءبىز – ءبىر اتانىڭ بالالارىمىز. ءبىز داڭقتى ءارى ۇلى ورتاق تاريحتى ارقالاپ كەلە جاتقان حالىقتارمىز, كونە مادەنيەت وكىلدەرىمىز, باي داستۇرلەرىمىز ءبىزدى ساقتاپ كەلەدى. وسى قۇندىلىقتار ءبىزدى قۋاتتى ەتەدى. بار­لىق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ ۇلتتىق يدەيالارعا نەگىزدەلگەن مەم­لەكەتتەر قۇرا الدىق. ءبىر اتانىڭ شا­پا­نىنىڭ استىنان وربىدىك. سوندىقتان ءبىزدىڭ ارماندارىمىز بەن ماقساتتارى­مىز, قۋانىشىمىز بەن جەتىستىكتەرى­مىز عانا ەمەس, قايعىمىز دا, دەرتىمىز دە, ءتىپتى الدىمىزدان شىققان, شىعاتىن قيىندىقتارىمىز دا ۇقساس. ءتىپتى ءبىزدىڭ قاۋىپتەرىمىز دە ۇقساس. ەكى مەملەكەت تە كوپۇلتتى, كوپدىندى. وسىنىڭ بارلىعىن كورىپ, ءبىلىپ, سەزىنىپ وتىرعاندىقتان ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قادىر تۇتامىز, ساقتاۋعا, قور­عاۋعا, ءبىر-ءبىرىمىزدى بايىتۋعا, تولىق­تىرۋ­عا ۇمتىلامىز. جۇرەگىمىز بىرگە سوعادى دەسەم جالعان ايتتى دەمەسسىز. ءبىز وسى قۇن­دىلىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن ورتاق ۇلكەن يدەيا­لارعا قىزمەت ەتەتىن الاڭقايلار جاسا­دىق: ول – تۇرىك كەڭەسى, تۇركسوي, حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇركى مادە­نيەتى مەن مۇراسى قورى, تۇركىتىلدەس ەلدەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى. ءبىز ەرەك­شە قامقورلىق تانىتاتىن, ماقتان تۇ­تا­تىن وسى حالىقارالىق ينستيتۋتتار ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحانيات پەن عى­­لىم ماسەلەسىندە ءوزارا يىقتاسىپ, ىق­­پال­­داسىپ جۇمىس ىستەيدى, ءبىز دە بۇل قۇ­رى­­لىم­دارمەن تىعىز بايلانىستامىز. بۇل سىرت­قا ايبار كورسەتەتىن ەمەس, ءوز ىشى­مىز­­دە قايرات قىلاتىن, ورتاق تاريح پەن تا­مى­رى­مىز­دى زەرتتەيتىن, بولاشاققا با­عىت­تا­رى­مىزدى ايقىندايتىن ينستيتۋت­تار. بۇل بىزگە كەرەك, بالالارىمىزعا كە­­رەك. قا­زاق­ستان ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىم­­دار­دىڭ مۇشەسى, ازەربايجان دا كوپ­تە­­گەن ۇيىم­عا مۇشە, ءبىرىمىز جوق ۇيىم­دا ءبىرى­مىزدى جوق­تاتپايمىز, ءبىر-ءبىرى­مىز­دىڭ مۇد­­دە­لەرىمىزدى قورعايمىز. ءبىر داس­تار­قان­­نىڭ باسىندا قاي باۋىرىڭ وتىرسا, سول با­ۋىر قالعان باۋىرلاردىڭ ءسوزىن ايتادى, مۇد­دەسىن كوزدەپ وتىرادى. سوندىقتان دا, ور­­تاق تاريح ورتاق بولاشاقتى تۋدىرادى دەپ سا­ناي­مىن. ءبىز ۇلى بولاشاققا, تۇركى حا­­لىق­­تارى­نىڭ بولاشاعىنا بەت تۇزەپ بارامىز.

– بىرەر جىل بۇرىن قىزىلوردا قالاسىندا حالىقارالىق پوەزيا فەستيۆالى ءوتتى. سوندا كەلگەن ازەر­بايجان, تۇرىك باۋىرلارىمىزعا «مىنە, قورقىت اتامىز ءبىزدىڭ دالادا جاتىر» دەپ كورسەتتىك. ازەربايجان اقىنى «قورقىت ءدادا بىزدە جاتىر» دەيدى, تۇرىك باۋىرىمىز «قورقىت بابا بىزدە جاتىر عوي» دەيدى. كىشىگىرىم داۋ بولدى. اقىر سوڭىندا قورقىت اتا جانە تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ۇلى تۇلعالاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە جاتىر دەگەن توقتامعا كەلدىك. وسى ۇلى تاريحي تۇلعالاردىڭ, بۇگىنگى كوزى ءتىرى مادەنيەت ادامدارىنىڭ, عالىمدار مەن اقىنداردىڭ ءبىزدى بىرىكتىرۋدەگى ءرولىن قالاي باعامدايسىز؟

– «تۇركى حالىقتارى تاريحتى جاسادى, بىراق ونى جازىپ قالدىرمادى» دەگەن ءسوز بار. كەڭەس وداعى بىزدەردى وداقتاس مەملەكەتتەر رەتىندە جاقىنداستىردى, بىراق قانى ءبىر باۋىرلاس حالىقتار رەتىندە الىستاتتى. جاسىراتىنى جوق, بۇر­مالانعان تاريحپەن ءومىر سۇردىك. تاۋەل­سىزدىك العان وتىز جىلدىڭ ىشىن­دە ءبىز بىردەن ءوز تامىرلارىمىزدى ىزدە­دىك. تامىردى ىزدەگەندە, تاريحقا بارعاند­ا, ءبىر-ءبىرىمىزدى تاپتىق. ءبىز ۇلى تۇلعالارى­مىز­دى تاپتىق. سولاردى تابۋ ارقى­لى ءوزى­مىزدى تاپتىق. سول تۇلعالار, ۇلى ەپوس­تار, عالىمدارىمىزدىڭ كىتاپتارى, اقىن-جازۋ­شىلارىمىزدىڭ ناسيحات ءسوزى ءبىزدى قايتا تاربيەلەدى. قورقىت اتا تۇر­كى دالاسىنىڭ ءار وڭىرىندە عانا ەمەس, تۇركى بالاسىنىڭ ساناسى مەن جۇرەگىندە ءومىر سۇرەتىنى راس. ول – بىزگە ورتاق اقساقالدىڭ وبرازى, ادىلەتتىلىك, تازالىق, ىزگىلىكتىڭ كۋلتى. بۇگىنگى زيالى قاۋىم سول مىندەتتى اتقارىپ جاتىر. ماسەلەن, ەرتەڭگى ۇرپاق «ولجاس سۇلەيمەنوۆ كىم؟» دەگەندە, قازاق بالاسى عانا ەمەس, تۇركىنىڭ قاي بالاسى دا ء«بىزدىڭ تاريحىمىزدى تۇگەندەۋشىلەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, تاعدىرىمىزعا اسەر ەتكەن تۇلعا» دەيدى. نەگە دەسەڭىز, توقسانىنشى جىلدارى ازەربايجان حالقىنىڭ باسىنان اۋىر كۇندەر وتكەنىن بىلەسىزدەر. سوندا ازەربايجان زيالىلارى بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ زيالىلارىنا ۇندەۋ تاستادى: «بىزگە كومەكتەسىڭدەر, مۇنداي باسقىنشىلىققا جول بەرمەڭدەر!» دەدى. سوندا ولجاس بەي باكۋگە ۇشىپ كەلدى, قىرىق گرادۋس ىستىعى كوتەرىلىپ, اۋىرىپ تۇرسا دا كەلدى. كسرو-نىڭ ىشكى ىستەر مينيسترىنە حات جازدى. جاۋاپ بەرۋىن سۇرادى. ول وزىمەن بىرگە گۋمانيتارلىق كومەك الا كەلدى. ءدارى-دارمەك, ازىق-ت ۇلىك دەگەندەي. مىنە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءار­بىر تۇلعامىز وسىلاي ارەكەت ەتۋى كەرەك, نەم­قۇرايلى بولماۋى كەرەك, باۋىردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراماۋى ءتيىس.

– ۋاقىت تاۋىپ, سۇحبات بەرىپ, كەلەلى اڭگىمە ايتقانىڭىزعا ريزاشىلىق بىلدىرەمىز. ءسوز سوڭىندا قازاق حالقىنا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟

– مەن قازاقستان حالقىنا, قازاق باۋىرلارىما شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىن. ديپلوماتيالىق قىزمەتىمدە قولداۋ كورسەتكەن, جانىمنان تابىلعان, بىلگەنىن ۇيرەتكەن, بىرگە ءبىر ماقساتقا جۇمىس ىستەسكەن بارلىق ارىپتەستەرىمە, دوستارىما, قاراپايىم ادامدارعا قارىزدارمىن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قانات­تاس قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرگە ريزاشىلى­عىم­دى بىلدىرگىم كەلەدى. مەن ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىم, رۋحاني بايىدىم, تامىرىمدى تاپتىم, ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتتارىمىزعا قىزمەت ەتۋ باقىتىنا يە بولدىم.

 – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.