جىلى ءوڭىردىڭ جىلۋ ماسەلەسى قاشان شەشىلەدى؟

اكىمدىك №3 اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلسە, مەگاپوليستىڭ وتىن ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلەدى دەپ سەندىرگەن ەدى. الايدا قۇرىلىسى تاسباقا اياڭنان اينى­ماعان جاڭا ستانسا انە-مىنە پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەنىنە جىلدان استى.

«وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا قۇرى­لىسى اياقتالادى», دەگەن ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقار­ماسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى جولشىبەك شايح­سلاموۆتىڭ ۋادەسى تاعى دا حالىقتان «اۆانس» مەرزىم سۇراۋعا كوشتى.

انىعىندا, ەلدىڭ قۇلاعىن ەلەڭدەتكەن بۇل جاڭالىق شىمكەنت وبلىس ورتالىعى كەزىندە ايتىلعان. شاھاردىڭ ەكس-اكىمى عابيدوللا ءابدىراحىموۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جانە قۇرىلىسىنىڭ كەشەندى جوسپارىن تانىستىرعاندا اگرەس-3-ءتىڭ جوباسىن تىلگە تيەك ەتكەن-تۇعىن. ءيا, ودان بەرى جاڭا گاز تاراتۋ ستانساسى قۇرىلىسىمەن قاتار شىمقالا ءتورت بىردەي اكىم اۋىستىرىپ ۇلگەردى. ال اگرەس-3-ءتىڭ اياعى ءالى اقساپ تۇر...

«شىمكەنت سيتيلىكتەر» الاڭداۋلى

«قىستىڭ قامىن جاز ويلا», دەمەكشى «شىمكەنت سيتي» قالاشىعى, ىرگەلەس جاتقان «تۇران» شاعىن اۋدانىنداعى تۇرعىندار «قىستا قاتىپ قالماساق ەدى», دەپ الاڭداۋلى. مەگاپوليستە جاڭادان پايدالانۋعا بەرىلگەن كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەرگە الىگە دەيىن گاز تارتىلماعان.

وسىندايدا ىرگەمىزدەن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى ءوتىپ جات­قاندا نەگە كوگىلدىر وتىننىڭ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپايدى دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى انىق.

نەگىزىندە بۇل ماسەلە شاھاردىڭ رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالا مار­تەبەسىنە يە بولعاننان كەيىن پايدا بولعان. سەبەبى, ىرگەلەس جاتقان تۇر­كىستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان شىم­كەنتكە 40-تان استام ەلدى مەكەن قو­سىلدى. ابونەنتتەر سانى كوبەيگەن سوڭ قول­دانىستاعى گاز تاراتۋ بەكەتتەرىنىڭ قۋات­­­تىلىعى بارىنە جەتكىلىكسىز بولدى. سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا مەگاپوليستە شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قانا ەمەس, قارا­­پايىم تۇرعىندار ءۇشىن دە گاز قۇبى­رىن تارتىپ, ونى قوسۋعا ۋاقىتشا شەكتەۋ قويىلعان.

كوپشىلىكتى تولعاندىرعان تۇيتكىلدى ءتۇيىن جونىندە قالالىق ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقار­ماسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى «قوسال­قى ستانسا سالىنسا, بۇل ماسەلە وڭتايلى شەشىلەتىن بولادى», دەگەن ءۋاج ايتقان ەدى. الايدا جاڭا گاز تاراتۋ ستانساسى سالى­نىپ, ول پايدالانۋعا بەرىلگەنشە شىم­كەنتتە مەملەكەتتىك باعدارلامامەن سالىن­عان كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىن مەن جىلۋدىڭ ازابىن تارتاتىن ءتۇرى بار.

جۋىردا شىمشاھارداعى «شىمكەنت سيتي», «تۇران» شاعىن اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىنان ارىز-شاعىم كەلىپ ءتۇستى. نەگىزىندە تۇرعىندارعا بەرىلمەس بۇرىن جاڭا پاتەرلەردەگى ينفراقۇرىلىم, كوم­مۋ­نالدىق ماسەلەلەر تولىعىمەن شە­شىلۋى ءتيىس بولعان. جەرگىلىكتى بيلىك سولاي سەن­دىرگەن. ءتىپتى, قالانىڭ شەتكى ەلدى مەكەن­دەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە ءبىر كەزدەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا بىرەگەي جوبا رەتىندە تانىستىرىلعان «شىم­كەنت سيتي» شاعىن اۋدانىنداعى تۇرعىن­دار كوگىلدىر وتىندى ەكى كوزى ءتورت بولىپ كۇتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.

جۇرتتىڭ جاڭا باسپاناعا كىرگەنىنە دە جارتى جىلدان اسقان. «سودان بەرى اس-سۋىمىزدى ازىرلەۋگە جارىماي كەلەمىز», دەيدى ءبىر توپ تۇرعىن. كوگىلدىر وتىننان تارىعىپ وتىرعان تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى ۋايىمى – قىستىڭ قامى.

«شىمكەنت سيتيگە» قونىستانعانى­مىزعا 7 ايدان استى. ءالى كۇنگە دەيىن گاز قوسىلعان جوق. مۇندا نەگىزىنەن جاس­­تار باعدارلاماسىمەن ءۇي العاندار جانە كوپ بالالى انالار تۇرادى. تاپقان تابى­سىنىڭ جارتىسىنان كوبى ەلەكتر قۋاتىنىڭ قارىزىنا كەتىپ جاتىر. گاز بولماعان سوڭ بارلىعى ءبىر جارىققا قاراپ وتىر. ول جارىق تا ءجيى ءسونىپ قالا بەرەدى. جەل تۇر­عان كەزدە شىم سيتيدە جارىق جانىپ تۇرعان ءۇي تاپپايسىز. جالپ ەتىپ ءسونىپ قالادى. جاز ايىندا قاتارىنان 2 كۇن جارىقسىز وتىرعان كەزىمىز بولعان. ەسىك الدىنا جەر وشاق ىستەپ, دالاعا تاماق ىستەگەن كەزىمىز بولدى. تۋرا كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ الدىنا, كىرپىشتەن وشاق قالاپ, كۇيە-كۇيە بولىپ تاماق ىستەدى ايەلدەر. قايتا جاز ايى بولعانىنا قۋاندىق. الداعى قىستا نە بولارىن بىلمەيمىز. جىلۋ ماسەلەسى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ءوزىم تومەنگى قاباتتا بولعان سوڭ بىلىنبەيدى. جوعارى قاباتتاعى كورشىلەرىمە بارسام قابات- قابات كورپە جامىلىپ وتىرادى. جىلۋ جوعارى قاباتتارعا جەتپەيدى. قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلگەندە نە بولماق؟!», دەيدى «شىمكەنت سيتي» تۇرعىنى ەربولات اينابەكوۆ.

شاھار تۇرعىندارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, شىمشاھارداعى وتىن تاپشى­لىعى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىن جاعدايدى ەسكە تۇسىرگەندەي. قان­شاما جىل كەزەك كۇتىپ, قولى ازەر جەت­­كەن پاتەر­لەرىندە «جەتى جوقتىڭ» جىرىن ايتىپ جات­قان تۇرعىندار «جاناي­قايىمىزدى جو­عارعى جاق ەستىسە», دەپ ۇمىتتەنەدى.

ال ءۇي ىرگەسىنەن ءوتىپ جاتقان تابيعي گازدى قوستىرماققا قانشاما رەت ارە­كەتتەنگەن شاھار تۇرعىنى ەلەنا با­كاە­ۆا­نىڭ تالپىنىسى دا ۇنەمى ءساتسىز بولعان. سەبەبى, وسى ماڭعا تابيعي گازدى تاراتاتىن ستانسا شامادان تىس جۇك­تەمەمەن جۇمىس ىستەۋدە. سوندىقتان ەندى جاڭا گاز تاراتاتىن ستانسا قوسىل­عانشا كۇتۋگە تۋرا كەلەدى.

تۇرمىستىق باللونداردى پايدالانادى

قازىرگى تاڭدا قالادا جىلۋعا ءزارۋ 250 مىڭ ابونەنت گازدى تۇتىنعىسى كەلگەنىمەن وعان مۇمكىنشىلىك جوق. 2019 جىلدان بەرى قالادا گازعا جاڭا ابونەنتتەردى قوسۋعا موراتوري جاريالانعان. ال بۇعان سەبەپ, شىمكەنتتە تابيعي گازدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. قالا تۇرعىندارى گاز تاپشىلىعىن ىرگەلەس اۋدانداردىڭ اۋماقتارى شىمكەنتكە قوسىلعان كەزدە باستالعان دەيدى. سالدارى­نان قولدانىستاعى ەكى گاز تاراتۋ ستانساسى جۇكتەمەنى كوتەرە الماعان.

«شىمكەنتتە گازدىڭ كۇش-قۋاتى ماردىمسىز. مەگاپوليس بولساق تا كوگىلدىر وتىنعا جارىماي وتىرمىز. بۇل ماسەلە مەنى قاتتى مازالايدى. ەگەر ۇيدە جىلۋ بولماسا, قابىرعالارى قۇلايدى. جەكە تۇرعىن ۇيدەگى جىلۋدىڭ ءوزى گازعا تاۋەلدى», دەيدى قالا تۇرعىنى ەلەنا باكاەۆا.

بۇگىندە امالى تاۋسىلعان جۇرت تۇر­مىستىق باللونداردى پايدالانۋعا ءماج­بۇر. ەرەجە بويىنشا عيماراتتاردا تۇر­مىستىق باللونداردى قولدانۋعا بولمايدى. الايدا تۇرعىندار اس ازىرلەۋ, ءۇي جىلىتۋ ءۇشىن اتالعان تالاپقا ەنجار قاراپ كەلەدى. بۇل جونىندە توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى ءورت قاۋپىن ەلە­مەي وتىرعان ازاماتتاردى جاۋاپقا تارتۋعا زاڭ تۇرعىسىنان قۇقىعىمىز جوق دەگەندى العا تارتادى. سوندىقتان تەك داۋىس زورايتقىشتىڭ كومەگىمەن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ەسكە سالۋدان باسقا امال جوق.

«كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىن­دارى گاز باللونىنىڭ ءبارىن جەكە گاز تولتىرۋ اۆتو ستانسالارىنان تولتىرادى. اقاۋ بولۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان قايعىلى وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. وتكەن جىلى وقىس وقيعا بولىپ, وندا ءۇش ادام جاراقات العان بولاتىن», دەيدى اباي اۋداندىق تج باسقارماسىنىڭ باسشىسى عالىمجان مۇراتوۆ.

شىندىعىندا, جىل سايىن شاھاردا گازدان ۋلانۋ, جارىلىس سەكىلدى وقيعالار كوپتەپ ورىن الادى. شاھارداعى ءبىر قابات­تى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوبىسى دەرلىك گاز پەشتەرمەن ءۇيدى جىلىتادى. ال جاعدايى ورتاشالارى يراندىق پەشتى ورناتىپ الادى. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل قوندىرعىلاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتار ەس­كەرىل­مەي, سوڭى قايعىلى وقيعالارعا ۇلا­سىپ جاتادى. جىل باسىندا تۇركىستان قا­لا­سىنداعى گازدان ۋلانىپ قايتىس بول­عان ءبىر ءۇيلى جاننىڭ قايعىلى وقيعاسى وسىنىڭ دالەلى.

«شىمقالادا كوگىلدىر وتىن تاپشى­لىعى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن وتكىزۋ قابى­لەتى 250 000 م3/ساع بولاتىن اۆتومات­تاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى نىسا­نىنىڭ قۇرىلىسى بيىل پايدالانۋعا بەرىلەدى. 9 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەت قار­جىسى جۇمسالعان گاز تاراتۋ ستانساسى قالاعا جاڭادان قوسىلعان ەلدى مەكەندەر­دىڭ گازدان كورگەن تەپەرىشىنىڭ ورنىن تولتىر­ماق», دەيدى اكىمدىك وكىلدەرى.

ءيا, №3 اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن قالا­لىق­تار اسىعا كۇتىپ وتىر. انىعىندا, اۆ­تومات­تاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستان­ساسىنىڭ قۇرى­لىسى قالانىڭ ءارى قاراي دامۋىنا زور جاعداي تۋدىرىپ, جاڭا تۇتىنۋشىلاردى ءوندىرىس ورىندارىن قوسۋعا ۇلكەن مۇم­كىندىك بەرمەك.

«شىمكەنتتى كوركەيتۋ ءۇشىن ينفرا­قۇرى­لىم­داردى دامىتۋعا قوماقتى قارجى ءبولىندى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ شاھاردىڭ كەلەشەكتە ءۇش ونجىلدىققا العا دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى جوبا جۇزەگە اسقاندا, شالعايداعى شاعىن اۋدان­دار تولىق تابيعي گازبەن قامتىلادى. ازىرگە ەكى اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستان­سالارىنىڭ قۋاتى جەتكىلىكسىز. وسى­عان بايلانىستى تۇرعىندار مەن كاسىپكەر­لەرگە گازعا قوسىلۋعا رۇقسات بەرە الماي وتىرمىز. سوندىقتان دا نىساندى تەزدە­تىپ پايدالانۋعا تاپسىرۋ ماڭىزدى. بۇل ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىسان. شىمكەنت ءۇشىن وتە قاجەت گاز تاراتۋ ستانساسى. سون­­دىقتان جۇمىستى قارقىندى جۇر­گىزۋ كەرەك», دەگەن ەدى اتالعان جاڭا ستانسا­سىنىڭ قۇرى­لىسىمەن تانىسقان قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ.

جاڭا گاز ستانساسىنىڭ جوعارى جانە تومەنگى قىسىمداعى گاز قۇبىرلارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 58 شاقىرىمدى قۇ­رايتىن بولادى. ونىڭ 20 شاقىرىمى قالانى ءبىر جاعىنان بەينەۋ – بوزاي – شىم­كەنت گاز ماگيسترالىمەن قوسسا, ەندى ءبىر بولىگى قالا توڭىرەگىندەگى بارلىق ەلدى مەكەندەردى كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋعا مۇم­كىندىك تۋعىزباق. بۇدان بولەك, اتال­عان ستان­سا گازبەن جۇمىس ىستەيتىن قوعام­دىق كولىكتەرگە ارنالعان گاز قۇيۋ ستان­ساسىنىڭ جۇمىسىنا دا جول اشپاق.

بۇگىندە ميلليوندى قالانىڭ تۇرعىن­دارى اكىمدىك ماقتاۋىن كەلتىرگەن ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن كوگىلدىر وتىندى قابىلداۋ جانە ونى اۆتوماتتى تۇردە تاراتۋ ورتالى­عىنىڭ تەزىرەك پايدالانۋعا بەرىلۋىن اسىعا كۇتۋدە.

شىمكەنت