قازىر قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءار اۋماعىنان جەرگە تالاسقان شارۋالاردىڭ جانايقايى ءجيى ەستىلەدى. وسىعان دەيىن قارماقشى, سىرداريا اۋداندارىنداعى اعايىننىڭ ارىزى وبلىسقا دەيىن جەتىپ ەدى. ەندى وبلىستىڭ وڭتۇستىگىندەگى جاڭاقورعاننىڭ ماناپ اۋىلىندا وسىنداي كيكىلجىڭ بايقالىپ تۇر.
اتاقتى ايتىس اقتانگەرىنىڭ اتىن يەلەنگەن شاعىن اۋىلدى شۋلاتىپ وتىرعان ماسەلە – جايىلىمنىڭ «جىرى». ال اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, اۋىلدا 2004 جىلى «اق باتا» شارۋا قوجالىعى قۇرىلىپ, اۋداندىق جەر ءبولۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە اۋدان اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن شارۋاشىلىققا 2725,7 گەكتار جايىلىمدىق جەر 49 جىل مەرزىمگە ۋاقىتشا وتەۋلى پايدالانۋ قۇقىعىمەن تابىستالادى. بىراق جۇرتتىڭ جۇمىلىپ باستاعان ءىسى جۇرە قويماي, ارادا ءبىراز جىل وتكەندە جەر سالىعىن تولەۋدىڭ ءوزى سالماق سالا باستاعان سوڭ اۋىلداعىلار اقىلداسىپ, ۇلەستەرىن «كوبەلدەس» شارۋا قوجالىعىن باسقارىپ وتىرعان, وسى اۋىلدان شىققان ازامات نىشانبەك مولداشەۆقا تابىستايدى. ودان بەرى دە تالاي اي اۋناپ, جىل جىلجىدى.
اۋىلدىڭ تۇرمىسى تۇزەلىپ, ءار ءۇيدىڭ قوراسىندا مال قاراسى كوبەيە باستادى, «كوبەلدەس» شارۋاشىلىعى دا جىل سايىن قاناتىن كەڭگە جايا ءتۇستى. اۋىل ىرگەسىندەگى جايىلىمدىق جەر كاسىپكەردىڭ مالىنا دا, اۋىلدان ورگەن ت ۇلىككە دە جەتىپ جاتتى. بىراق سوڭعى جىلدارى شارۋا قوجالىعىنىڭ مالى كۇرت كوبەيىپ, جايىلىم تارلىق ەتە باستاپتى. كاسىپكەر اۋىلداعىلار سۋىن ىشۋگە جانە ەسىك الدىنداعى باۋ-باقشاسىن سۋارۋعا پايدالانىپ وتىرعان توعان باسىنا قۇرىلىس سالا باستاعاندا تۇرعىنداردىڭ شىدامى شەگىنە جەتتى. سول ساتتەن باستاپ اۋىلداعىلار ىزدەنىپ, كاسىپكەرگە تاپسىرىلعان جەر كولەمىنەن 400 گەكتارعا جۋىعىنىڭ ءىزى تابىلماي قالعانىن بىلەدى.
– كەزىندە بىلمەستىكپەن «ساقالدى قولدان بەرگەنىمىزدى» تۇسىندىك. توعان وسى اۋىلدىڭ اۋىز سۋىنا, ەسىگىنىڭ الدىن سۋارۋعا جاراپ وتىرعان جالعىز ايدىن. جوعارىداعى سۋ قويماسى كەنەرەسىنە تولعان كەزدە توعان دا ەرنەۋىنە جەتىپ, ءجۇز ءۇيلى اۋىل جىرعاپ قالادى. ال ونىڭ باسىنا مال بورداقىلايتىن الاڭ, قاساپحانا سالۋ اقىلعا سىيمايتىن نارسە. بۇل جونىندە اۋىل, اۋدان اكىمدىكتەرىنە ارىزداندىق. اۋدان اكىمى رۋسلان رۇستەموۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىق. اكىم ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرما دا بەرگەنىنەن حاباردارمىز. بىراق كاسىپكەردىڭ توقتاي قويار ءتۇرى كورىنبەيدى. قازىردىڭ وزىندە توعانعا مال ولەكسەسى تاستالىپ جاتىر,– دەيدى اۋىل تۇرعىنى اسقار كوكەنوۆ.
اۋىل اكىمى ەربول المەنوۆپەن تەلەفون ارقىلى تىلدەستىك. اكىم توعان باسىنا قۇرىلىس سالا باستاعاندا-اق كاسىپكەرگە ونى توقتاتۋدى ەسكەرتىپتى.
– ماسەلە اۋدان باسشىلىعىنىڭ دا نازارىندا تۇر. بۇل تەز ارادا بىتە قوياتىن شارۋا ەمەس. بىراق اۋىل تۇرعىندارىنا تيەسىلى جايىلىمدىق جەر زاڭ جۇزىندە كەرى قايتارىلادى. وعان ەشقانداي كۇمان بولماۋى كەرەك, – دەيدى اۋىل باسشىسى. اۋىلداعى قاۋىمداستىق تا وسى تالاستى تارازىعا سالىپ كورگەن. قاۋىمداستىق مۇشەسى بولات كوپەشوۆ ءىزسىز كەتكەن 400 گەكتار جەردەن بولەك تە ماسەلەلەر بار ەكەنىن ايتادى.
– مىسالى, ءبىزدىڭ اۋلەت كەزىندە 9 ادامنىڭ پاي ۇلەسىن وتكىزگەن. قازىر سودان تەك ءۇش-اق ادامدىكى قالىپ وتىر. قالعانىنىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق. ال كاسىپكەردىڭ جاقىندارىنىڭ ۇلەسى شىپ-شىرعاسى شىقپاستان تۇگەل تۇر. بۇل قالاي سوندا؟ ونىڭ سەبەبىن ىزدەسەڭ, بىتپەيتىن ءبىر قيىر-شيىرعا تاپ بولامىز. ودان بولەك, قاۋىمداستىق سوڭعى 1-2 جىلدىقتا اۋىل ماڭىنان باسى ارتىق قۇرىلىس سالدىرماۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى تالاپتى ورىنداۋ ءۇشىن تالاي اۋىلداستىڭ مەسەلىن قايتارعان دە كەزىمىز بولدى. سونى بىلە تۇرا توعاننىڭ باسىنان قورا تۇرعىزعان كاسىپكەردىڭ ءىسىن كوپكە جاسالعان قيانات دەمەسكە امالىمىز جوق, – دەيدى بولات كوپەشوۆ.
ءبىز سويلەسكەن اۋىل تۇرعىندارى التىنبەك المانوۆ, ماحامبەت سىزدىقوۆتار كاسىپكەر اماناتقا قيانات جاسادى دەگەن پىكىردە. اۋىلداعىلار كاسىپكەردى جينالىسقا 4-5 رەت شاقىرىپ ازەر كەلتىرگەندەرىن, وزدەرى سەنىپ تاپسىرعان جەر تەلىمىنىڭ جاعدايىنان حابارسىز بولىپ كەلگەندەرىن ايتادى. وسى داۋ باستالعالى بەرى تاعى بىرنەشە شارۋا قوجالىعى قۇرىلىپ, جايىلىمنىڭ اياسى تارىلا تۇسكەنىنە الاڭدايدى.
ساپار بارىسىندا «كوبەلدەس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى نىشانبەك مولداشەۆپەن دە سويلەستىك. كاسىپكەر جەر ۇلەسىن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋىل اقساقالدارى ءوز ەركىمەن تاپسىرعانىن ايتادى.
– جەر ۇلەسى يەلەرىنىڭ ءتىزىمىن كورگەن ەمەسپىن. اۋىل ادامدارىنىڭ جارتى پاراققا سىيعىزعان جالپى كەلىسىمى عانا قولىما تيگەن. ونداعى جايىلىم كولەمى قازىر جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي 2725 ەمەس, 2300 گەكتار. سول تۇستا شەكتەسىپ تۇرعان ەكى جەرگە ءبىر مەملەكەتتىك اكت شىقتى. ال اقساقالدارمەن بولاشاقتا جەر ۇلەسىن الام دەگەندەرگە جايىلىمنىڭ باتىسىنداعى قىزىلسەڭگىر تۇسىنان بەرىلەدى دەگەن بايلام جاساسقانبىز. سول بويىنشا كەيىن ۇلەسىن العاندار بولدى, ولارعا باستاپقى كەلىسىمگە سايكەس جەر بەرىلدى. ال توعان باسىنداعى قۇرىلىسقا كەلسەك, بۇل مال بورداقىلاۋ كەشەنى. قازىر باس-اياعى سەگىز جۇزدەي ۋاق مالدى ۋاقىتشا ۇستاپ وتىرمىز. ەرتەڭ كوك كوتەرىلگەسىن تاۋعا قاراي جىلجيمىز. مەنى جۇرت جيىلعان جيىنعا قاتىسپادى دەگەن ايىپتاۋلاردى دە ەستىپ جاتىرمىن. اۋىل اكىمى 2-3 مارتە حابارلاسقاندا دا شارۋالارمەن سىرتتا جۇرگەن ەدىم. الدىن الا حاباردار ەتسە كوپتەن قاشار جايىم جوق, قاتىسار ەدىم, – دەيدى كاسىپكەر.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە بولاشاقتا 1000 قوي, 200 جىلقى ۇستالاتىن مال بورداقىلاۋ كەشەنى مەن قاساپحانا بولادى. ول ءۇشىن ارنايى الاڭ ءنومىرى دە الىنىپ قويعان. شارۋاشىلىق باسشىسى سۋدىڭ قۇيارلىعىنا سالىنعان بۇل نىساننىڭ توعانداعى سۋعا زارەدەي زيان كەلتىرمەۋى دە ابدەن ويلاستىرىلعانىن ايتادى. مالدىڭ قان-جىنى ناۋا ارقىلى ءبىر جەرگە جينالىپ, ول تۇراقتى تازالانىپ تۇرادى. كاسىپكەر وسى ماسەلەگە بايلانىستى وزىنە ورىنسىز تالاپ قويىلسا, سوتقا جۇگىنەتىنىن دە ايتىپ قالدى. «ۇزاق جىلدار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا جۇمىس ىستەدىم, مەن دە وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن. زاڭدى قۇقىعىم قورعالادى دەپ سەنەمىن» دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى.
ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ەل وسىلايشا ەكىگە جارىلىپ وتىر. بۇل اۋىل بوزبالا كەزىندە توپقا ءتۇسىپ, نارتاي اقىننان باتا العان, ء«بىر ءوزى – ءبىر تەاتر» اتانعان ايتىس اقتاڭگەرى, سوڭىنان تالاي دارىندى ەرتكەن ماناپ كوكەنوۆ مەكەن ەتكەن, جامباسى جەرگە تيگەن جەر. «جاڭاقورعان – جانناتىم, ءوز مەكەنىم, بىلەمىن بار باقىتىم سەندە ەكەنىن» دەپ جىرلاپ وتكەن اقىن اۋىلىنداعى وسى احۋال وڭىنان شەشىلسە ەكەن.
قىزىلوردا