كۇلتوبەدەن تابىلعان التىن سىرعالار قورىق-مۋزەي قورىنا تاپسىرىلدى

قازىرگى كۇنگە دەيىنگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تابىلعان زاتتاردىڭ ىشىنەن حVII-حIح عاسىرلارعا ءتان 193 دانا كەراميكالىق, 77 دانا مىس بۇيىمدار 298 دانا حVIII-حIح عاسىرلارعا ءتان مونەتالار, 17 فارفور ىدىستاردىڭ فراگمەنتتەرى, II عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى-IV عاسىرلارعا ءتان 6 دانا التىن اشەكەي مەن حIII- حIV عاسىرلارعا ءتان 2 التىن سىرعا, 7 دانا التىن اشەكەي بولشەكتەرى سونداي-اق 9 دانا كۇمىس تيىندار مەن 2 دانا كۇمىس اشەكەيلەر جالپى سانى 600-گە جۋىق زات «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ قورىنا قابىلداندى.

تاريحي جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا, كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ ەڭ كونە قۇرىلىس قاباتتارىنان تابىلعان التىننان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدار: سىرعالار, كيىمگە تاعاتىن بۇيىمدار بار. ولار ب.ز. II – IV ع مەرزىمدەلەدى.

التىن سىرعالار جۇقا التىن فولگادان, اشەكەي بەتى انار ءتارىزدى بەزەندىرىلگەن, بۇراتىلىپ جاسالعان. كۇلتوبە قالاشىعىنان تابىلعان قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ ەجەلگىسى جانە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بۇيىم پوليحرومدى ستيلدە جاسالعان, ارحەولوگيادا «كالاچيك ءتارىزدى» دەپ اتالاتىن سىرعالار.

وڭتۇستىك وڭىردە وسىعان ۇقساس ءبىر سىرعا, ورداباسى اۋدانىندا ورنالاسقان كۇلتوبە قورىمىنىڭ كاتاكومبا دەپ اتالاتىن جەرلەۋ قۇرىلىسىندا تابىلعان بولاتىن.

«ادەتتە التىننان جاسالعان جادىگەرلەر قالانىڭ ىشىندە ەمەس سىرتتاعى وبالاردان تابىلادى. كۇلتوبەدەن تابىلعان سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەردىڭ دە ەرەكشەلىگى وسىندا. مۇنىڭ جاسالۋ ۇلگىسى ساق داۋىرىندە باسقاشا بولعان, قوسىمشا تاستاردى اشەكەيلەپ بەتىنە جاپسىرۋ بولماعان. بۇل عۇن, سارمات كەزەڭدەرىنە ءتان, II-III عاسىرلارعا ءتان التىن قاتارىن تولىقتىرىپ تۇر. ءاربىر جادىگەر اتا-تەگىمىز بەن سالت-ءداستۇر, عۇرپىمىزدان حابار بەرەدى», دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارحەولوگ مۇحتار قوجا.

سونىمەن قاتار XII-XIII  عاسىرلاردا سانگە اينالعان - سۇراق بەلگىسىندە جاسالعان, ءىنجۋ تاستارمەن بەزەندىرىلگەن التىن سىرعا دا بار.

«مۇنداي سىرعالار 2000 جىلى ساۋران قالاشىعىنىڭ قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلىپ قورعا قابىلدانعان بولاتىن. عىلىمدا مۇنداي سىرعالار «قىپشاق» ۇلگىسىندەگى التىن سىرعالار دەپ اتالعان جانە ولاردى بيلىك وكىلدەرى ەمەس, قاراپايىم حالىق تۇتىنعان دەپ اتاعان. ەكىنشى اشەكەي  سەگىز سانى ءپىشىندى ەتىپ جۇقا دوڭگەلەك سىمنان جاسالعان. ەكىنشى جاعىندا جۇقا سىمعا 4 كىشكەنتاي ءىنجۋ بايلانعان.

II-III عاسىرلارعا ءتان التىندار سان الۋان مەتالل كەندەرىنە باي قازاق جەرى ەڭ العاشقى مەتاللۋرگيا پايدا بولعان ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعانىن جانە ولاردان ءتۇرلى اشەكەيلەر جاساۋ شەبەرلىكتەرىن مەڭگەرگەندىگىن دالەلدەيدى», دەيدى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ قور ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ن. اشىرباەۆا.

ايتا كەتسەك, تۇركىستان اۋماعىنداعى العاشقى قالالىق قونىستاردىڭ ءبىرى - كۇلتوبە قالاشىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق عىلىمي - زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى 2018 جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قوقان جانە قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ۇيلەردىڭ ورىندارى, ءحVىى-حىحعع. ءتان قىش-قۇمىرالار, باسقا دا ءتۇرلى قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان.

2019–2021 جىلدارعا جوسپارلانعان ارحەولوگيا جانە رەستاۆراتسيا جۇمىستارى اياسىندا كونە قالاشىق اۋماعىندا تابىلعان تاريحي ورىنداردى باستاپقى كەلبەتىنە ساي قابىرعاسىن قالاۋ, سونداي-اق تۋريستەردىڭ ارالاپ, تانىسۋىنا ىڭعايلى گالەرەيالىق جولدار سالۋ سياقتى بىرقاتار ءىس-شارالار اتقارىلدى.

مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان جوبا اياسىندا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە قاراستى كۇلتوبە قالاجۇرتىنا كەشەندى تۇردە ارحەولوگيالىق قازبا, كونسەرۆاتسيا جانە رەستاۆراتسيا, جارتىلاي قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

كۇلتوبە قالاجۇرتىندا ءالى دە اشىلماعان تاريحي سىرلاردى زەرتتەپ, انىقتاۋ, يۋنەسكو جانە يكوموس حالىقارالىق ساراپتامالىق قوعامداستىعى ۇسىنعان كۇلتوبە قالاجۇرتىنداعى ماڭىزدى تاريحي ورىنداردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, ارحەولوگيالىق پاركتىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جانە ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك باعىتتارعا ارنالعان – عيباداتحانالار, ۇيلەر, قولونەر شەبەرحانالارى جانە وزگە دە تاريحي ارحەولوگيالىق نىسانداردىڭ 3D ۇلگىسىن جاساۋ, تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, مادەنيەتتانۋ جانە ونەرتانۋ تۇرعىسىنان كۇلتوبە قالاجۇرتىن زەرتتەۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە ارنالعان مونوگرافيا, عىلىمي جيناق, يلليۋستراتسيالىق البوم جانە بىرقاتار عىلىمي ماقالالار فورماتىندا جاريالانىمدار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان. جوبانىڭ دەمەۋشىسى - ERG كومپانياسى.

ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىردان باستاۋ الاتىن قازاقستانداعى العاشقى ساۋلەت قۇرىلىستارى بار كۇلتوبە قالاشىعى بىرقاتار دەرەكتە كۇلتوبە ياسى (اسون) دەپ اتالادى. العاش رەت ياسى اتاۋى موڭعولداردىڭ ۇلى حانى مەنگۋدىڭ ورداسىنا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعى ارقىلى ساپار شەككەن ارميان پاتشاسى ءى گەتۋمنىڭ جولجازباسىندا كەزدەسەدى.