ءىلىم وتە قۇندى دۇنيە. شىنايى ءىلىم ادامعا ءوز السىزدىگىن, كەمشىلىگىن جانە راببىنىڭ ۇستەمدىگىن, ۇلىلىعىن كورسەتەدى. جاراتۋشىسىنا بولعان قورقىنىشىن جانە قۇلدارعا بولعان قاراپايىمدىلىعىن ارتتىرادى. قۇلداردىڭ اقىلارىنا ءمان بەرەتىن بولادى. وسىنداي ءىلىمدى ۇيرەتۋ جانە ۇيرەنۋ پارىز. بۇل پايدالى ءىلىم. ءىلىم ىقىلاسپەن عيبادات جاساۋعا سەبەپ بولادى. ءىلىمنىڭ ەمى ەكى نارسەنى بىلۋمەن ىسكە اسادى. ءبىرىنشىسى, ءىلىمنىڭ قۇندى, ابىرويلى بولۋى, ساليح نيەتكە بايلانىستى. ءىلىمدى ناداندىقتان جانە ءناپسىنىڭ قالاۋىنان قۇتىلۋ ءۇشىن ۇيرەنۋ كەرەك.
ەكىنشىسى, ىلىمىمەن امال ەتۋ كەرەك جانە وزگەلەرگە ۇيرەتۋ كەرەك, بۇل ەكى نارسەنى ىقىلاسپەن جاساۋ كەرەك. امال جانە ىقىلاسپەن بولماعان ءىلىم زياندى بولادى. حاديس شاريفتە: «اللا ءۇشىن بولماعان ءىلىم يەسى جاھاننامدا وتتىڭ ۇستىنە وتىرعىزىلادى» دەگەن. مال-م ۇلىك, اتاق-ابىروي ءۇشىن ءىلىم يەسى بولۋ وسىعان جاتادى. دۇنيەلىك نارسەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءىلىم ۇيرەنۋ, ياعني ءدىندى دۇنيەلىك نارسەگە قۇرال ەتۋ, التىن قاسىقپەن ءناجىس جەۋگە ۇقسايدى. ءدىندى دۇنيەلىك تابىسقا قۇرال ەتكەندەر ءدىن ۇرىلارى بولىپ تابىلادى.
حاديس شاريفتە: ء«دىن ىلىمدەرىن دۇنيە تابۋ ءۇشىن قولدانعاندار, جانناتتىڭ ءيىسىن دە يىسكەي المايدى» دەيدى. ەكىنشى ءبىر حاديس شاريفتە: «بۇل ۇممەتتىڭ عالىمدارى ەكى ءتۇرلى بولادى: بىرىنشىلەرى, ىلىمدەرىمەن ادامدارعا پايدالى بولادى. ولار ادامداردان ەشنارسە كۇتپەيدى. مۇنداي ادامعا تەڭىزدەگى بالىقتار مەن جەر بەتىندەگى جانۋارلار جانە اسپانداعى قۇستار دا دۇعا ەتەدى. ءىلىمىنىڭ وزگەلەرگە پايداسى بولماعان, ءىلىمىن دۇنيە تابۋ ءۇشىن قولدانعانداردىڭ باستارىنا قيامەتتە جاھاننامداعى وتتان جاسالعان جۇگەن سالىنادى» دەلىندى.
«عۇلامالار پايعامبارلاردىڭ مۇراگەرلەرى» دەپ ايتىلعان حاديس شاريفتە. يسلامعا مويىنسۇنعان عۇلاما اينالاسىنا نۇر شاشقان جارىق كوزى سياقتى بولادى. «قيامەت كۇنى ءبىر ءدىندار ادامدى الىپ كەلىنىپ جاھاننامعا تاستايدى. جاھاننامداعى تانىستارى ونىڭ قاسىنا جينالىپ, سەن دۇنيەدە اللانىڭ امىرلەرىن ايتاتىن ەدىڭ. نەگە بۇل ازاپقا دۋشار بولدىڭ, دەيدى. ءيا, مەن — كۇنا ىستەمەڭدەر, دەيتىن ەدىم, بىراق ءوزىم ىستەيتىن ەدىم. سونىڭ جازاسىن تارتۋدامىن» دەيدى». پايعامبار (س.ع.س): «ميعراج ءتۇنى كوككە كوتەرىلىپ بارا جاتقانىمدا ادامداردى كوردىم. ولار وتتان جاسالعان قايشىلارمەن ەرىندەرىن كەسىپ جاتىر ەدى. بۇل ادامداردىڭ كىمدەر ەكەنىن جابىرەيىلدەن سۇرادىم. ۇممەتىڭنىڭ حاتيبتەرى, ۋاعىزشىلارى, وزدەرىنىڭ ورىنداماعان نارسەلەرىن ەلگە ورىنداڭدار دەگەندەر, ەدى» دەيدى.
حاديس شاريفتە: «قيامەت كۇنى ازاپتاردىڭ ەڭ اۋىرى, ءىلىمى وزىنە پايداسى بولماعان دىندارلارعا بولادى» دەپ بۇيىرعان. سوندىقتان مۋنافىقتار, ياعني مۇسىلمان بولىپ كورىنەتىن كاپىرلەر, جاھاننامنىڭ تۇبىنە كەتەدى. ويتكەنى ولار ەستىپ, ءبىلىپ تۇرىپ, قاسارىسىپ, كاپىر بولعاندار. حاديس شاريفتە: «جاھاننامدا ازاپ تارتىپ جاتقانداردىڭ كەيبىرەۋلەرى جامان ءيىس شىعارادى. بۇل ءيىس وزگەلەرگە وتتان دا اۋىر ازاپ بەرەدى. سەن مۇنشا ساسيتىنداي قانداي كۇنا ىستەدىڭ دەپ سۇرالعاندا, مەن ءدىن ادامى ەدىم. بىلگەندەرىمدى ورىندامايتىن ەدىم» دەيدى.
ءابۋدداردا “رادياللاھۋ تا’الا انھ” بىلاي دەيدى: «ىلىمىمەن امال جاسامايتىن ءدىن ادامىنا عۇلاما دەلىنبەيدى». ءىبىلىس بارلىق دىندەردى بىلەتىن ەدى. بىراق ىلىمىنە امال جاسامادى. شولدە قالىپ قويعان ادامنىڭ قاسىندا ون ءتۇرلى قىلىش جانە ءار ءتۇرلى قارۋلار بولسا, بۇلاردى قولدانۋدى جاقسى بىلسە جانە ەر جۇرەك بولسا, وزىنە شابۋىل جاساعان ارىستانعا قارسى قولدانباسا, بۇل قارۋلاردىڭ پايداسى بولا ما؟ ارينە بولمايدى. وسى سياقتى, ءدىن ىلىمدەرىنەن ءجۇز مىڭ ماسەلە ۇيرەنسە, بۇلاردى قولدانباعاسىن پايداسىن كورمەيدى. اۋرۋ بولعان ادام دەرتىنە ەڭ پايدالى ءدارىنى تاپسا, بىراق, ونى قولدانباسا, پايداسىن كورمەيدى.
سۋفياني ءساۋري ء“راحيما ھۋللاھۋ تا’الا” بىلاي دەيدى: «جاھاننامدا وتتان ءبىر شۇڭقىر بار. بۇل شۇڭقىردا رياگەر قاريلەر ازاپ تارتادى». تاعى دا سۋفيان بىلاي دەيدى: «ىلىمدە جوعارىلاعانىم سونشالىق, ءبىر اياتقا وتىز ءۇش ءتۇرلى ماعىنا بەرەتىن ەدىم. سۇلتاننىڭ شاقىرۋىنا باردىم. جەگەن تاعامدارىمنىڭ اسەرىنەن بىلگەندەرىمنىڭ بارلىعىن ۇمىتتىم». مۇحاممەد بين ءسالاما ء“راحيماھۋللاھي تا’الا” بىلاي دەيدى: «دۇنيە پايداسى ءۇشىن ۇكىمەت ادامدارىنىڭ ەسىگىندە كۇتكەن ءبىر قاريدىڭ ء(دىن ادامىنىڭ) ءحالى, لاس نارسەنىڭ ء(ناجىستىڭ) ۇستىنە قونعان شىبىننىڭ حالىنەن دە جامان» دەگەن ەكەن.