ورۋەللدىق وبرازدار نەمەسە ارعىماقتاردىڭ اقىرى

ءتوتاليتاريزمنىڭ ناق ۇلگىلەرىن ءبىز بودان بولعان كسرو-داعى, قىتايداعى, سولتۇستىك كورەياداعى, بۇگىننىڭ وزىندە بار ءتۇرلى رەجىمنەن كورە الامىز.

ەڭ سوراقىسى, وسى قانقۇيلى جۇيەنىڭ بارلىعى ادامعا, ونىڭ ساناسىنا, بولمىسىنا ازاتتىق الىپ بەرەمىز دەگەن جالعان جالاۋدى جامىلا ۇرانداپ باستالعان. الايدا اناۋ ايتقان قۇرعاق ۋادەلەر مەن قيتۇرقى ساياساتتىڭ بارلىعىنىڭ ار جاعىندا جەكە باسقا تابىندىرۋدىڭ جەتى قابات جۇيەلى جوسپارلارى جاسىرىنىپ جاتادى.

ارينە, ءتوتاليتاريزمنىڭ تەپكىسى تۋرالى جان-جاقتى ايتا بەرۋگە بولادى. الايدا بۇل ءدوپ باسىپ دياگنوزىن تابا قويۋىڭ ەكىتالاي قاتەرلى دەرت سياقتى اۋىر تاقىرىپ. ادام وسى جۇيە تۋرالى ايت­قاندا ءوز-ءوزىن دار الدىندا تۇرعان جازالانۋشىداي سەزىنەدى. ازابى سول, توتا­ليتارلىق جۇيە جونىندە ايتىلعاندا ءسىز تاعى دا دار الدىندا تۇراسىز, بىراق جازالانۋشى ەمەس, جەندەتتىڭ كەيپىندە قولى­ڭىزدا جالت-جۇلت ەتكەن وتكىر ايبال­تاڭىز بولادى. ءار ادام نەبىر اۋىر تاع­دىر­لار مەن كوز جاستاردان ىرگەتاس كو­تەرگەن وسى جۇتىقى جۇيەنى ءالى كەلگەنشە اشكەرەلەي بەرۋى كەرەك. ادامداردىڭ باس سۇيەكتەرىنەن تۇرعىزىلعان ءساندى مۇنا­رالاردىڭ قابىرعالارىندا جازىقسىز جان­داردىڭ ناقاق قانى بارى ۇزدىكسىز جازىلىپ جاتقانى ءجون.

بۇل رەتتە ءبىز اتاقتى جازۋشى دجوردج ورۋەلل شىعارماشىلىعىن ءبىرىنشى ەسكە الامىز. «حايۋاندار فەرماسى» دەپ اتالاتىن ايگىلى شىعارماسىن وقىپ وتىرعان ادام توتاليتارلىق جۇيەگە تاس توبەسىنەن ءتونىپ قارايدى. 

وزىڭە تانىس تاقىرىپتى وقىعان اري­نە, جەڭىل. ءبىز ورۋەللدى وپ-وڭاي وقىپ شىق­تىق. ءتىپتى جانىڭا جاقىن كەيىپكەرلەر سە­نى­مەن بىرگە ماڭگى ءومىر ءسۇرىپ وتەتىندەي ولار­مەن قوشتاسۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىن ۇعا­سىڭ...

ادەبيەت سونىسىمەن ادەبيەت ەمەس پە؟ ايتپەسە, سىزگە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن, ءتىپتى ادام ساناتىندا دا جوق بريتاندىق مال قورادان قيماس دوس, تاع­دىرى ورتاق قانداي تۇلعا تاۋىپ الۋىڭىز مۇمكىن؟ 

جازۋشى دجوردجدىڭ «حايۋاندار فەرماسىن» پاراقتاعان پاقىر, اسىرەسە پوست كەڭەستىك ەلدەردىڭ ۇرەيلى وقىرماندارى اتالعان شىعارما جەلىسىنىڭ 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيادان باستاۋ الاتىنىن دەرەۋ تۇيسىنە قويادى. تۇيىق جۇيەنىڭ قاسىرەتى سول, ونىڭ ادام ساناسىنا سالعان تىرتىعى تەك سول ازاپتى باسىنان وتكەرگەن ۇرپاقتىڭ عانا ەمەس, ودان تۋاتىن تاعى بىرنەشە ۇر­پاق­تىڭ ۇرەيىنە اينالادى.

كەڭەستىك كوممۋنيزمدى كەلەكەلەگەن بۇل شىعارما وسىسىمەن بىزگە وتە «جاقىن» جازبا... ويدان قۇرالعان وقيعا جەلىسى دەپ ايتىلعانىمەن ونىڭ تازا كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمدى اشكەرەلەگەن الەمدىك بەستسەللەر ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى.

دجونس ەسىمدى اراققۇمار شارۋانىڭ مال قوراسىنان تۇتانعان رەۆوليۋتسيا ءورتى حايۋانداردىڭ, اسىرەسە دوڭىزداردىڭ نارازىلىق جاپپاي شەرۋلەرىنە ارقاۋ بولادى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ءولىم اۋى­زىندا جاتقان كارى قابان ماڭايىنداعى بارلىق جانۋاردى جيناپ, ماڭىزدى ءتۇس كورگەندىگىن ايتىپ شاقىرادى. ءتۇسىن بايان­داي كەلىپ ولاردىڭ باس بوستاندىعى تۋرالى ۇگىت جۇرگىزەدى. بۇل وبراز بىزگە پات­شالىق رەسەيدىڭ تاعىن شايقاعان ماركستىك, لەنيندىك, ەنگلستىك يدەيالاردى ەسىمىزگە سا­لادى.

نە كەرەك, بۇكىل بريتاندىق حايۋان­داردىڭ بوستاندىق اڭساعان ۇلى دۇمپۋىنە وسى كارى قابان وزەك بولادى. ءوزى ولگەنىمەن ونىڭ كوتەرگەن يدەياسى ۇلكەن قۇرالعا اينالىپ, «انگليا حايۋاندارى» دەگەن ءانۇران استىندا جالپىحايۋاندىق كوتەرىلىس باس­تالادى دا كەتەدى. مايور نىسپىلى الگى الجىعان قابان ولگەنىمەن ونىڭ ءسوزىن امانات قىلىپ الىپ قالعان ەكى دوڭىز ناپولەون جانە تسيتسەرون الدا بولاتىن ۇلكەن رەۆوليۋتسيانى قولعا الادى. جەم-ءشوپ بەرۋدى ۇمىتىپ, ۇيىندە ماس بوپ جاتقان دجونستىڭ قوراسىندا كەلەسى كۇنى كوتەرىلىس جاسالىپ, اقىلداسقان جانۋارلار يەلەرىن قۋ دالاعا ايداپ شىعادى.

حايۋانداردىڭ ويىنشا ادامنىڭ ەزگىسى مەن تەپەرىشىنەن قۇتىلسا ولاردىڭ الدىن جۇ­ماق ءداۋىر كۇتىپ دەپ سەنەدى. بىراق كوپ­شىلىك حايۋان كۇتكەن كارتينا ءتىپتى باسقا ەدى.

«حايۋاندار فەرماسى» – بۇل رومان-مىسال دەسەك بولادى. جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى وقيعالاردى استارلاپ وتىرىپ اجۋالاعان الەمدىك شىعارمادان  كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەسىر-كەساپاتىن اڭ­عار­ماۋ مۇمكىن ەمەس. كارى قاباننان قا­بىل­دانىپ الىنعان ۇران كەلەسى كۇنى-اق ناپولەون جانە تسيتسەرون ەسىمدى ءابجىل قابانداردىڭ قولىنداعى قارۋعا اينالادى. ءۇي يەسى دجونستى قۋىپ شىققان كۇنى سەگىز ۇيالاس كۇشىكتىڭ ەنەسى وققا ۇشىپ جەتىم قالادى. ولاردى بايقاپ قالعان ناپولەون دەرەۋ وڭاشا قوراعا تىعىپ, جۋىندىمەن تاماقتاندىرىپ, قۇپيا اسىراي باستايدى. ناپولەوننىڭ وسى ارەكەتىنەن باستاپ-اق ونىڭ قانقۇيلى مۇرتتى كوسەم – ستالين ەكەنىن جورامالداي قوياسىز. جۋىندىعا تويىنعان توبەتتەر كەيىن ناپولەوننىڭ بيلىگىن اتىپ-اسىپ, قىرىپ-جويىپ  ورناتۋشى نكۆد جەندەتتەرى سياقتى وزدەرى قۇرعان يمپەريانىڭ ىشىندە نەبىر جان توزگىسىز قاتىگەزدىكتەرگە بارادى.

جالپى, وسى شىعارماداعى سيمۆولدىق استارعا ۇڭىلەر بولساق, بۇكىل قوعامدىق تەڭدىكتى تۋ ەتىپ باستاعان قاتاڭ ديكتاتۋ­را ال­دەبىر كەيىپكەرلەردىڭ كەيىن ءوزى ور­نات­­­قان مەملەكەتتىڭ ءوزى قالاي جاۋى­نا اي­نالعانىن اشىق كورسەتەدى. ولار­دىڭ بىرەۋى – اقىلدى ءارى ءبىلىمدى ەتىپ كور­سەتىلەتىن قابان – تسيتسەرون ەدى.  الاي­دا ونىڭ بولاشاق جوسپارلارىنىڭ اۋقىم­دى ەكەنىن, ونىڭ وسى جۇمىستارى ارقى­لى جالپى حايۋانداردىڭ ىقىلاسىنا كوبىرەك بولەنىپ كەتەتىندىگىن ىشتارلىقپەن قابىلداي الماعان ناپولەون ايارلىقپەن ونى ەلدەن بەزدىرەدى. ءيا, تسيتسەرون بىزگە تروتسكيدى ەسىمىزگە سالعانداي بولدى. بى­راق جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى دە سول, ولار­دى ءبىز نە دەسەك تە حايۋاندار ەكەنىن ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

شىعارمانىڭ جالپى يدەياسى بيلىكتىڭ ادامداردى جاتسىنۋى دەسەك بولادى. تو­تاليتارلىق جۇيە دەگەندى باسىندا دا ايتتىق, جالپى كوپشىلىككە قىزمەت ەتۋ مەحانيزمى كىلت توقتاپ, جالعان ۇراندار جالعىز عانا تۇلعاعا تاعزىم جاساپ شىعا كەلەدى. ەگەر كەڭىنەن الىپ قاراستىراتىن بولساق, ورۋەللدىڭ بۇل شىعارماسى تەك كەڭەس وكىمەتىن كەلەكەلەگەن رومان دەۋگە دە كەلمەس ەدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, وزىمەن بىرگە مەملەكەت قۇرۋشى توپتىڭ وكىلدەرىن تاق ءۇشىن تالاپايعا تاستايتىن كەيىپكەر قاي قوعامنان بولماسىن تابىلاتىنى ءسوزسىز عوي. اريستوتەل ايتقانداي, ادام – ساياسي جانۋار جانە ول ءوزىنىڭ دامۋىن مەملەكەتكە كەلىپ توقتاتادى. ورۋەللدىڭ جانۋارلارىن ءبىز بىردەن ادام رەتىندە قابىلداي كەتۋىمىزدىڭ دە ءمانى وسىدان بولسا كەرەك.

حايۋاندار فەرماسى جەتى تارماقتان تۇراتىن زاڭ جوباسىن جاساۋعا شەشىم قابىلدايدى. جارعىلارىنا قاراساڭىز قىزىق. 

ەكى اياقتى ادامدار حايۋاندارعا جاۋ. ال ءتورت اياقتىلار دوس. قاناتى بارلار دا ەكى اياقتى بولعانىمەن دوس ساناتىنا قوسىلادى دەلىنەدى. حايۋاندار كيىم كيمەيدى. ت ۇلىكتەر توسەككە جاتپايدى. الاي­دا بۇل جارعىلار ناپولەون تيران­نىڭ نۇسقاۋلىقتارىمەن بىرنەشە مارتە وزگەر­تىلەدى. جالپى, زاڭدى بەلدەن باسىپ بي­لىكتىڭ وزىنە ىڭعايلى ەتىپ وزگەرتىپ وتىرۋى سوناۋ پايعامبارلار زامانىنان بەرى قاراي ۇنەمى قولدانىلىپ كەلە جاتقان ەسكى ءتاسىل دەسە دە بولدى. ماسەلەن, ءىنجىلدى شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى, ولارمەن اۋىز جالاسقان اتقارۋشى بيلىك وزدەرىنە ىڭعايلاپ بىر­نەشە مارتە قايتا كوشىرىلگەنى بۇل كۇندە قاتپار-قاتپار تاريح. سول سياقتى ءبىز بايان­داپ وتىرعان حايۋاندار زاڭى دا بىرنەشە رەت وزگەرىپ, اقىرى حالىقتىڭ ەشبىر قۇقىن قور­عامايتىن تۇسىنىكسىز ماتىندەرگە اينالىپ كەتە بارادى. حايۋاندار اراق-شاراپ ىشپەۋى كەرەك. كەيىن بۇل تارماق تا «ىشىلگەن كۇننىڭ وزىندە شامادان اسىرىلماۋى قاداعالانۋى شارت» دەلىنىپ وزگەرتىلەدى. حايۋاندار ءبىر-ءبىرىن ولتىرمەۋى قاجەت. بۇل دا كەيىن «ەگەر دە كىناسى بولماسا» دەپ بۇرمالانادى. سوڭعى زاڭ: بارلىق حايۋانداردىڭ قۇ­قىعى تەڭ. بۇل دا كەيىن «كەيبىرىنىڭ قۇ­قىعى باسقالارعا قاراعاندا جوعارىلاۋ» دەپ جوندەلەدى.

بۇل شىعارما كەڭەستىك جۇيەگە جاسال­عان پاروديا ەدى. رومان جەلىسىنىڭ ءارى قاراي­عى جاعدايى بەلگىلى, بيلىك جەكە قولعا وت­كەن­ سوڭ قانىشەر ناپولەون قاراپايىم حاي­­ۋان­دارعا ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. ەڭبەك كۇ­شىن تەگىن پايدالانىپ, بىتپەيتىن جىلتىر ۇراندارمەن فەرما تۇرعىندارىن اياماي جۇمىسقا جەگەدى. قاسىندا «زارجاق» اتتى سۇرقىلتاي دوڭىز جۇرەدى. ناپولەون ايتار ويدى مىنبەرگە شىعىپ الدىمەن سول ايتادى. جۇرتشىلىقتى جالعان ەسەپتەرگە سەندىرىپ, سەنبەگەندەرى بولسا ولاردى حالىق جاۋى رەتىندە قاباعان توبەتتەرگە تالاتىپ سويقان سالادى. بۇل كەيىپكەر دە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا ءتۇرلى ءتيپتى اكەلمەي قويمايدى.

اتالعان شىعارمانى وقىعان وقىرمان «بالۋان» ەسىمدى ايعىردىڭ ايانىشتى تاع­دىرىنا كوپ ويلانار ەدى. ونىڭ ءتىپتى قازاققا جاقىندىعى سونداي, قاسىرەتتى جىلدارداعى ديكتاتورلىق جۇيەنىڭ ەزگى­سىنەن مەرت بولعان قازاق رۋحىن بەينەلەگەندەي اسەر قالدىرادى.

بالۋان – ناپولەون تاستاعان ۇراننىڭ ەڭ ايانىشتى قۇربانى ەدى. «جەلديىرمەن سالامىز, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرت­قالاتامىز» دەگەن وتىرىك ۇرانعا يمانداي سەنگەن بالۋان كۇندىز-ءتۇنى تىنباي ەڭبەك ەتىپ بۇكىل دەنساۋلىعىن سول جەل­ديىرمەنگە بەرەدى. كەيبىر ادەبيەتشىلەر بۇل كەيىپكەردى ستاحانوۆشىلار دەپ جورامال­دايدى. الايدا ول جالپى حالىقتىڭ ناق ءوزى ەدى.

اۋىر جاراقاتتان ايىعا الماي, جۇمىس­قا جاراماي قالعان بالۋاندى ءبىر كۇنى بەلگىسىز كولىك كەلىپ تيەپ اكەتەدى. زارجاق باسقا جانۋارلارعا ونى ەمحاناعا كەتتى دەپ سەندىرەدى. الايدا ول ەتكە وتكىزىلگەن بولاتىن. ەڭبەگىن پايدالانىپ-پايدالانىپ العان ناپولەون جانە ونىڭ جاقتاستارى سول كۇنى كەشكىلىك بالۋاندى ەتكە وتكىزگەن اقشاعا ىشىمدىك الىپ, شاراپقا بورتە ماس بولعان دوڭىزدار قارق-قارق ك ۇلىسىپ ماسايراپ جاتادى...

بەلگىلى جازۋشى تورەحان مايباستىڭ «كەرات» دەگەن اتاقتى اڭگىمەسى بار. كوزى تىرىسىندە ورالحان بوكەي «كەراتقا» كەرە­مەت باعا بەرىپ, ءتىپتى «كەراتتى» جاز­عان جازۋشىنىڭ اكەسىن كوزبەن كور­گىم كەلەدى دەپ قارعاندى جاققا ات تا شالدىرىپتى. بۇل تۋرالى تورەحان ماي­باستىڭ ءوزى دە ايتادى. كەرات, ونىڭ يەسى جازۋ­شىنىڭ ءوز اكەسى ەكەن, بارلىعى ومىردە بولعان كەيىپكەرلەر. كەرات – شاحتەر ات. ءبىزدىڭ بالۋان سياقتى ول دا ءومىر بويى توتا­ليتارلىق جۇيەنى تابانىنان تاۋسىلىپ ءجۇرىپ قۇرعان قۇربان كەيىپكەر. اقىرى ءوزى سول جۇيەنىڭ جەمتىگىنە اينالادى. «كەراتتى» وقىعان ادام ونداعى قازاق كەشكەن تراگەديانى بىردەن سەزىنەدى. قازاق پەن جىلقىنىڭ جانى ەگىز جاراتىلعان. سوعىسقا قاتىسقان كەراتتىڭ وڭ جامباسىنا وق ءتيىپ جارالانعان سوڭ جارامسىز سانالىپ شاحتاعا تۇسىرىلەدى. اۋىر-اۋىر ۆاگونداردى سۇيرەي ءجۇرىپ ەركىن دە ازات ءومىرىن اڭسايدى. جارىققا ۇمتىلادى. جەر بەتىنە ءبىر شىعۋدى ارمان ەتەدى. الايدا سول جەر بەتىنە شىققاندا كورگەن جارىعى ونىڭ ەكى كوزىن اعىزىپ جىبەرىپ, سۋ قاراڭعى سوقىر قىلىپ تاس­تاۋىمەن اياقتالادى. كەرات – قازاق ەدى. ورالحان بوكەي تورەحان مايباسقا «بۇل شىعارمادان كەيىن ەشتەڭە جازباساڭ دا بولادى» دەپ بيىك باعا بەرىپتى. «كەرات» – شىنىمەن كلاسسيكا.

ءبىز ورۋەللدىڭ بالۋانىنا جانىمىز اشىپ وتىرعاندا كەراتتىڭ سوقىر كوزىنەن اققان قاندى جاسىنا جۋىنعانداي ەدىك. ءيا, بالۋان بىزگە قازاق ادەبيەتىندەگى شوقتىعى بيىك تاعى ءبىر شىعارمانى, اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ارعىماقتارىن» ەسىمىزگە ءتۇسىردى.

«سəۋىربەك اعا! عافۋ ەت سۇراعانىما:

ارعىماقتىڭ دا ادامشا

جىلاعانى ما؟!

ارعىماقتار-اي! عاسىردىڭ عاجاپ

 تۇل­پا­رى!

مەنىڭ دە قانىم – قىر قانى,

قازاقتىڭ قانى.

شىنىمدى ايتام, شىنىمدى –

 ساندىراقتاماي:

قۇندىز قىل قۇيرىق سۇرجەكەي,

 ارعىماقتار-اي!

دالامىز – كىتاپ. بەتتەرىن اشقاندا

 كىلەڭ –

تەرەڭ ول, ەرەن عاجايىپ

داستاندارىمەن.

ەپوسى, ەپوپەياسى قىراتتارىمنىڭ

تۇياقتارىمەن جازىلعان

 پىراقتارىمنىڭ.

ات تۇياقتارىنىڭ دالامدا

ازان ساپتى ءəنى...

اتا-بابامنىڭ سول ەدى قالامساپتارى!.

قالعانى سودان – ەسكىرمەس,

توزباستىڭ ءبىرى,

ارقامدى شىمىرلاتاتىن

ولجاستىڭ جىرى.

ءبىر كەزدەسۋدە اتبەگى تۇگەل كەلىپ تە,

ءبىر ساۋال قويعان سول

ولجاس سۇلەيمەنوۆكە:

ء«بىزدى دە, اقىن, اتتاردىڭ

جاتى ساناما,

تۇلپارلار ەندى سوعىسقا قاتىسا

الا ما؟!»

سول كەزدە اقپاي قالعان ءبىر اقىل,

توزىمنەن,

ابسەنتتىڭ جاسىن كورىپ ەم –

اقىن كوزىنەن.

تۇردى ولجاس سوندا جۇرەگى

قان جوسا بولىپ,

تۇنجىراپ كەتتى:

«تۇلپارىڭ زورلاسا – كونىپ,

قاتىسار – دەدى – تەك قانا

كولباسا بولىپ!!!».

مىنە, شىعارماشىلىقتىڭ شەكارالارى وسىلاي توعىسىپ جاتادى. سوناۋ قيىرداعى ورۋەلل بالۋانى اقسۇڭ­قار­ ۇلىنىڭ ارعى­ما­عىنا وسىلاي اينالىپ شۇجىق تسەحىنا كەتىپ بارا جاتىر...

ەت كومبيناتىنا ءوز اياعىمەن بارا جات­قان تاعى ءبىر تۇلپار جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ول دا قازاق دالاسىندا اڭىزعا اينالعان, قازاق قاسىرەتىمەن ەگىز تۇلپار-تۇعىن!

ءيا, كلاسسيك ماعاۋيننىڭ «نارقىزى­لىن» ايتامىز. كوزىقاراقتى جۇرت بۇل شىعارمانى جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىز. مۇندا دا زامانىندا بۇكىل قازاق ساحاراسىن ءدۇبىر مەن داڭققا بولەگەن اڭىز نارقىزىل اقىر اياعىندا ادامنان كورگەن ايارلىقتىڭ قۇربانىنا اينالىپ, قولتىعىنا قاستاندىقپەن قادالعان شەگەدەن مەرتىگىپ, اقساق قويتورىعا اينالادى. تۇلعا قاسىرەتى دەگەن وسى بولسا كەرەك... الايدا سول اقساڭداعان اياعىنا قاراماستان سەمەيدەگى ەت كومبيناتىنا ايدالىپ بارا جاتقان ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ نارقىزىل الدىندا كەتىپ بارا جاتادى. الدىنا قارا سالماعان سايگ ۇلىك سوڭعى ساپارىنا دا ۇزدىك بولىپ ەنىپ بارا جاتادى.

نارقىزىل تۋرالى بۇل ۋاقيعانى كور­كەم شىندىق دەپ سەنبەيتىندەر اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ «نارقىزىل مەن جالعىز ۇلىن» وقىسا جەتەدى دەپ ويلايمىز. نەسىپبەك اقىن ءتىپتى سول نارقىزىل تۇلپاردىڭ ۇستىندە بايگەگە شاپقان جەل­تاقىم شاباندوز ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.

مۇنىڭ ءبارىن ءبىز نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ وسىناۋ باعانادان بەرى تىزبەلەپ ايتىپ شىققان ورۋەللدىڭ «بالۋانى» دا, مايباستىڭ «كەراتى» دا, ماعاۋيننىڭ «نارقىزىلى» دا, اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ارعىماقتارى» دا – ءبىز قۇقاي كورگەن توتاليتارلىق جۇيە – كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ەسىل قۇرباندارى بولاتىن... وسىناۋ وزبىر جۇيە بولماسا, اۋىزدىعىمەن الىس­قان اساۋ ارعىماقتاردىڭ بارار سوڭعى نۇك­تەسى ەت كومبيناتى عانا ما؟ وسى شى­عار­مالاردىڭ بارىندە ارعىماقتاردىڭ اقىرى – كەڭەستىك جۇيەنىڭ كەساپاتىنان جازىقسىز وققا ۇشقان ۇلتتىق رۋحتى بەينەلەر ەدى. نارقىزىل – الاش ينتەلليگەنتسياسىن ەسكە تۇسىرەدى. ماڭدايىن وققا تىرەپ, قان-قاساپ لاگەرلەردىڭ مۇزداي سۋىق كامەرالارىندا جازىقسىزدان-جازىقسىز وققا ۇشقان قازاقتىڭ قايماقتارى ناعىز نارقىزىلدار ەدى.

اقىن ايت ۇلىنىڭ جازباسىندا دا ايتىلادى: ماعاۋيندى ۇلتتىق رۋحقا شومىلدىرىپ تاربيەلەگەن ماعاۋيا اقساقال الاش ارىستارىمەن اسا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان. شاكارىممەن بىرگە اڭ قاققان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سياقتى ارىستار شاۋەشەككە بارا جاتقان جولدا سول اقساقالدىڭ ۇيىنە تۇسكەن. مۇحتاردىڭ ءوز اكەسى دە ۇلت­شىلدىعى ءۇشىن تۇرمەگە ءتۇسىپ, ۆوركۋتا لاگەرىندە ءالىمحان ەرمەك ۇلىمەن بىرگە وتىرادى.

الاش ارىستارى – بۇلار ناعىز نار­قىزىل ارعىماقتار ەدى. ال كەڭەس وكى­مەتى ءۇشىن ولار جاي عانا تسيفرلار. ورىن­دالعان جوسپارلار, وتىرىك بەرىلگەن ەسەپتەر عانا...

ارعىماق – ەركىندىكتىڭ سيمۆولى ەدى. ەڭ قورقىنىشتىسى, تۇلپارلاردى تۇساۋلاعان, شىن جۇيرىكتەردى شىدەرلەگەن توپاس جۇيەنىڭ قورتىق كومپلەكستەرى ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جاڭا قوعامدا ءالى دە بارى ۇرەي تۋدىرادى.

ارينە, «حايۋاندار فەرماسىندا» جەكە-جەكە توقتالۋعا تۇرارلىق كەيىپكەرلەر جەتەرلىك. ءبىز الايدا قازاق رۋحىمەن قاناتتاس ارعىماقتار تراگەدياسىن عانا شەندەستىرگەندى ءجون كوردىك.

ناپولەون بيلىگى – ناعىز ءستاليننىڭ تەمىردەي سۋىق جۇيەسى ەدى. جالعان ۋادە­لەرمەن جۇرتتىڭ ساناسىن ۋلاعان وتىرىك ۇراندار جاڭا جۇيەنى ورعا جىعادى. ورعا جىعىپ قانا قويماي وزدەرى ءاۋ باستا زورعا قۇتىلعان ادامدارمەن بۇل ناپولەون كەيىن اۋىز جالاسادى.

شىعارما دا سولاي اياقتالادى. كەش­كىسىن ءۇيدىڭ ىشىندە ەكى اياعىمەن قاز­داڭ-قازداڭ باسقان مەگەجىندەر, ادامداردىڭ كيىمىن كيىپ العان قاباندار باسقا فەرمانىڭ باق­تاشىلارىمەن امپەي-جام­پەي كوزە قاعىستىرىپ, شاراپ ۇرت­تاپ جاتادى. ولاردىڭ ايار دا ساتقىن بەي­نەلەرىن سىرتتان باقىلاپ تۇرعان باسقا مومىن دا قورقاق حايۋاندار ءۇيدىڭ ىشىندەگىلەردىڭ قايسى ادام, قايسى شوشقا ەكەندىكتەرىن اڭعارۋدان قالادى.

ءتۇيىنى سول, بيلىكتىڭ كىمگە اۋىسسا دا حالىقتىڭ اۋىزى اققا, اۋى اتقا جارى­مايتىندىعى عوي. ورۋەلل وسىنى ايتقىسى كەلدى.

بۇل ورۋەلل – شىنىمەن كەڭەستىك جۇيەگە كەرەمەت كاريكاتۋرا جاساعان وزىق قالامگەرلەردىڭ ءبىرى ەدى.