تايلاند: شىدامنىڭ دا شەگى بولۋعا ءتيىس
سوڭعى ءبىراز جىلدان بەرى بۇل ەل بيلىك پەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى كۇرەس الاڭىنا اينالدى. وپپوزيتسيانىڭ بيىلعى باس كوتەرۋى ناۋرىزدا باستالسا, مىنە, ءبىر ايدان اسا ۋاقىت ەل استاناسى بانگكوكتى شەرۋگە شىققاندار باسىپ العانداي جاعدايدا.
اتاپ ايتاتىن ءبىر جاي: بيلىك وپپوزيتسيامەن ءتىل تابىسۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي شىدامدىلىق تا, ءتوزىمدىلىك تە كورسەتىپ وتىر. وپپوزيتسيا كوسەمدەرى بيلىك باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الدى. بىراق ولاردىڭ تالابىن بيلىك تولىق قابىلدامادى. بۇل جەردە بۇل ءۇشىن بيلىكتى جازعىرۋدىڭ دا رەتى جوق. وپپوزيتسيا پارلامەنتتى تاراتۋدى تالاپ ەتەدى.
بۇل ەلدەگى كۇردەلى جاعداي 2006 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن پايدا بولعان. سوندا ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى تاكسين چيناۆاتتىڭ حالىقارالىق ءبىر باسقوسۋعا ساپارىنان كەيىن ونىڭ ەلگە قايتىپ ورالۋىنا مۇمكىندىك بەرىلمەدى. ول ورالار بولسا, بىردەن قاماۋعا الىناتىنىن ەسكەرتتى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترگە ءبىراز ايىپ تاعىلدى. مۇنى ەستىگەن جۇرت شىنىندا دا بيلىككە كەلگەندەرمەن كەلىسكەندەي بولعان.
جاڭا پرەمەر-مينيستر اپحيسيت ۆەتچاچيۆا العاشقى جىلداردا بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر بىلىقتارىن اشۋمەن قاتار, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققانداي ءبىراز شارالاردى جۇزەگە دە اسىردى. ەلدە ءبىراز دەموكراتيالىق قادامدار جاسالدى. جۇرت ءوز پىكىرلەرىن ەركىن ايتىپ, بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الدى. ءسىرا, بۇگىنگى وپپوزيتسيانىڭ ەركىن باس كوتەرۋىنىڭ باستاۋى دا سوندا جاتىر دەسە دە بولعانداي.
بىراق ەلدەگى قالىپتى جاعداي ۇزاققا سوزىلعان جوق. العاشقى كەزدە ءبىرشاما ابدىراپ قالعانىمەن, بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر چيناۆاتتىڭ جاقتاستارى ەسىن جيىپ دەگەندەي, قاتارلارىن تۇزەپ, قارسىلىق كورسەتە باستادى. بۇل جەردە چيناۆاتتىڭ ەل ىشىندە جاقتاستارى از بولماعانىن, اسىرەسە, ەكونوميكالىق نەگىزى مىقتى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ءسويتىپ, ولار وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا بيلىككە قارسى مىقتاپ قىر كورسەتتى, وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اڭعارتتى.
وسىدان ءبىر اي بۇرىن باستالعان جاڭا باس كوتەرۋدىڭ ەرەكشەلىگى – بۇل جولى شەرۋشىلەر قاراسى كوپ بولدى. قارسىلاستار بانگكوكتىڭ كوشەسىنە 100 مىڭداي ادامدى الىپ شىقتى. جانە ولار وزدەرىنىڭ ايرىقشا بەلگىسى رەتىندە قىزىل كويلەك كيۋدى تاڭداعاندىقتان, بانگكوك كوشەلەرى قىزىل الاۋعا اينالعانداي ەدى. الەم تەلەارنالارى سول قىزىل تولقىندى ءجيى كورسەتتى.
ءساۋىردىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, شەرۋشىلەر بەلسەندى ارەكەتتەرگە كوشتى. الدىمەن ولار استانانىڭ تاريحي ورتالىعىن, ساۋدا ورىندارىن باسىپ الدى, سودان كەيىن سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ۇيىنە باسىپ كىردى, بيلىكتەگى دەموكراتيالىق پارتيا ءۇيىنىڭ ماڭىندا گراناتالار جارىپ, كۇش كورسەتتى. اقىرىندا پارلامەنت عيماراتىنا شابۋىل جاسادى.
وپپوزيتسيانىڭ وسىنداي شەكتەن شىققان ارەكەتتەرىنە قارسى كۇشپەن توسقاۋىل قويۋعا بيلىكتىڭ شاماسى دا كەلەتىندەي. قازىر استانادا ەلۋ مىڭداي اسكەريلەر مەن پوليتسيا قۇرامى تۇرعان كورىنەدى. ءتىپتى ەل ىشىندە ۇكىمەتتىڭ شەرۋشىلەردىڭ جۇگەنسىزدىگىنە ورىنسىز توزىمدىلىگى سىنعا دا الىنىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان بيلىكتىڭ كۇش قولدانباۋ ساياساتىن قولداعان دا ءجون شىعار, بىراق وپپوزيتسيانىڭ شەكتەن شىققانى سونشالىق, ولار لاڭكەستىك ادىسكە كوشىپ, ۇكىمەت ادامدارىن كەپىلدىككە الا باستادى.
بۇل ەلدەن تۇسكەن سوڭعى حابارلارعا قاراعاندا, ۇكىمەت قاتاڭ شاراعا امالسىز بارۋعا ءماجبۇر بولعانداي. شەرۋشىلەردىڭ بانگكوكتىڭ قارجى ورتالىعىنا كىرمەك ارەكەتتەرىنە اسكەريلەر توقتاۋ جاساپتى. ال وپپوزيتسيا بۇعان كونبەسە, ول كۇش قولدانۋعا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان دەيىن دە پوليتسيامەن قاقتىعىستا ونداعان ادامنىڭ قازا تاۋىپ, جۇزدەگەن ادامنىڭ جارالانعانىن ەسكە الساق, اسكەريلەرمەن قاقتىعىستىڭ سالدارى ودان جامانىراق بولاتىنى ىقتيمال. سونىمەن بىرگە, “قىزىل جەيدەلىلەردىڭ” بىتپەيتىن شەرۋلەرىنەن حالىق تا شارشاعانداي. ساۋالداما جۇرگىزىلگەندە, جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 55 پايىزى شەرۋدى توقتاتۋ كەرەك دەسە, تەك 11 پايىزى عانا جالعاستىرعان ءجون دەگەن.
تايلاندتاعى وقيعالاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سوڭعى كەزدە حالىق تاراپىنان دا ۇكىمەتتى جاقتايتىن توپتار بوي كورسەتە باستادى. “قىزعىلت كويلەكتىلەر” دەپ اتالاتىن ولارعا “ۇلتتى قورعاۋشى ازاماتتار” دەگەن انىقتاما بەرىلۋىندە دە ءبىراز ءمان بار. ءسويتىپ, ەندى وپپوزيتسيا مەن بيلىك قاقتىعىسار بولسا, ءىس مىقتاپ ناسىرعا شابادى.
يادرولىق قارۋمەن ويناماس بولار
سولتۇستىك كورەيادان تاعى دا جامانات حابار كەلىپ ءتۇستى. بۇل ەل جاقىن ۋاقىتتا, ناقتىراق ايتقاندا, مامىر-ماۋسىم ايلارىندا يادرولىق قارۋلارىن تاعى دا ءبىر سىناماق كورىنەدى.
بۇكىل الەم يادرولىق قارۋدان قالاي قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەپ, باس قاتىرىپ جاتقاندا, كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن حالقى ۇنەمى اشقۇرساق ءجۇرەتىن ەلدىڭ يادرولىق قارۋدى سىناماق نيەتىن بۇكىل ادامزاتقا قارسى ارەكەت دەپ باعالاماسقا امال جوق. ءوزىنىڭ حالقىن اياماعان ەلدىڭ باسشىلىعىنىڭ باسقالارعا مەيىرىمى تۇسپەيتىنى ايدان انىق. جالپى, بۇل ەل جەكە ءوزى وقشاۋ قالىپ قانا قويماي, بۇكىل الەمگە قارسى ارەكەتكە بارىپ وتىر.
ۇرىس-كەرىس جۇرگەن جەردە “بوپسا” دەگەن ۇعىم بار. ونى قارسىلاسىنا قىر كورسەتۋ دەۋگە بولار. كحدر-دىڭ بوپساعا جۇگىنىپ, باسقالارعا قىر كورسەتكەنىنە كوپ بولدى. ول قارسىلاستارىن, ياعني اقش پەن وڭتۇستىك كورەيانى تاس-تالقان ەتەمىن دەگەنىن جۇرت تالايدان بەرى ەستىپ كەلە جاتىر.
باسقالار بۇل ەلدىڭ سول بوپساسىنان قاتتى قورقادى دەۋدىڭ دە ءجونى جوق. ونىڭ قانشالىقتى كۇشى بارلىعىن, اسكەري الەۋەتى قانداي ەكەنىن اقش پەن ءوڭتۇستىك كورەيا دا, بۇل ەلدەردىڭ وداقتاستارى دا جاقسى بىلەدى. سويتسە دە كحدر تاراپىنان ارقيلى جاعدايدى كۇتۋگە بولادى. حالىقارالىق قوعىمداستىقپەن قانشاما كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, ءتىل تابىسۋعا دا قول جەتكەندەي بولعاننىڭ وزىندە, پحەنيان اياق استىنان ءتۇرلى ورىندالۋى قيىن شارتتاردى العا توسىپ, كەرەعار ارەكەتتەرگە بارىپ جاتاتىنى دا بار. بۇل ەل بۇعان دەيىنگى كەلىسىمدى بۇزا وتىرىپ, ەكى رەت يادرولىق سىناق ءوتكىزدى. سول 2006 جانە 2009 جىلدارداعى سىناقتىڭ ناتيجەلەرى جۇرتقا بەلگىسىز. كەيبىرەۋلەر ونىڭ يادرولىق سىناق بولعانىنا دا كۇمان كەلتىرەدى.
ەكىنشى سىناقتان كەيىن ولار شاعىن قاشىقتىققا ارنالعان زىمىراندارىن دا ۇشىردى. بۇل يادرولىق قارۋىمىز دا بار, ونى دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتكىزە الاتىن زىمىراندارىمىز دا بار دەگەن ءسوز. شاعىن قاشىقتىق بولعاندا, ولار وڭتۇستىك كورەيانى نۇسقايتىنى بەلگىلى. سول ەكىنشى سىناقتان كەيىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وعان باعىتتالعان سانكتسيانى كۇشەيتتى. ال كحدر باسشىلىعى مۇنداي شاراعا جاۋاپ رەتىندە تاعى دا سىناق ءوتكىزۋ جونىندەگى نيەتتەرىن العا توسادى.
ال ولاردىڭ بۇل نيەتى جاي بوپسالاۋ عانا بولماۋى دا ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي دا ايتارلىقتاي كۇردەلى. ەلدە جۇرگىزىلگەن اقشا رەفورماسى دا جاعدايدى قيىنداتا ءتۇستى. ساياسي ديكتاتۋرا قانشالىقتى قاتال بولعانىمەن, جاپپاي كۇيزەلىسكە ۇشىراعان حالىقتىڭ باس كوتەرۋىنەن قاۋىپتەنگەن بيلىك ونىڭ نازارىن باسقاعا اۋدارعىسى كەلەدى. ول – سىرتقى جاۋعا قارسى تۇرۋ. ونىڭ باستى جولى – يادرولىق سىناق وتكىزىپ, بارلىق كۇش-قۋاتتىڭ سوعان كەتىپ جاتقانىن كورسەتۋ.
سويتسە دە, حالىقتىڭ ءتوزىمى تاۋسىلىپ بارا جاتقانداي. ال ەلدە قاقتىعىستار ورىن الا قالعان جاعدايدا وسىنداعى يادرولىق الەۋەت ۇلكەن قاۋىپ كوزىنە اينالۋى مۇمكىن. سودان دا بيىلعى ناۋرىزدا اقش پەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ سولتۇستىك كورەيا تاراپىنان بولاتىن قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا بايلانىستى ستراتەگيالىق بىرلەسكەن شارالار بەلگىلەگەنى, ەڭ الدىمەن يادرولىق نىسانداردى زالالسىزداندىرۋ جونىندە حابار تارادى. ال وعان پحەنياننىڭ جاۋابى دايىن: اقش پەن وڭتۇستىك كورەيا سونداي ارەكەتكە بارار بولسا, “ويلاماعان يادرولىق سوققى الاتىنىنا” ۋادە بەردى.
ونىڭ ءبىر كورىنىسى – جاقىندا وتەدى دەگەن يادرولىق سىناق. بۇكىل الەم سول يادرولىق قارۋدى قىسقارتايىق, تاراتپايىق, دەپ ءبىر ءمامىلەگە كەلگەندەي بولىپ جاتقاندا, كحدر-دىڭ بۇلاي قياس تارتۋى – حالىقارالىق قوعامداستىققا قىر كورسەتۋ, الابوتەن ارەكەت. ول جاقسىلىققا اپارمايدى.
ماماديار جاقىپ.