بيوتەحنولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى قانداي؟

«AlgaBioTech» ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ءارى جەتەكشىسى – بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات­حان زايادان. الەمنىڭ كوپ­تەگەن عى­لىمي زەرت­تەۋ ينستيتۋ­تىندا ميكرو­بال­دىر­لار مەن تسيا­نو­­باكتەريالار­دى وسىرەتىن بيو­بانك­تەر كەڭ تارال­عان. پروفەس­سوردىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ 20-عا جۋىعىندا مالى­مەت بازاسى نەمەسە شتامم ءتىزىمى ينتەرنەت ارقىلى ءارى كوممەرتسيا­لىق نەگىزدە عانا قولجەتىمدى. ال ەلى­مىزدە فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەر كوللەكتسياسىنىڭ رەس­مي تىركەلگەن بيوبانكى جوق. قۇن­دى قوسىلىستاردىڭ پرو­دۋ­تسەنت­تەرى ميكروبالدىرلار مەن تسيانوباكتەريالاردىڭ جو­عارى ءونىمدى شتامدارىنىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋ ءۇشىن كوللەك­تسيانىڭ بيوبانكىن قۇرۋ ۋاقىت كۇتتىر­مەيدى. ويتكەنى الەمدە كۇر­دەلى ەكولوگيالىق احۋال بەلەڭ الىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا عالىم­داردىڭ ىزدەنىسى مەن زەرتتەۋلەرى فلورا مەن فاۋنانى ساقتاپ قالۋدا ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە.

وسى فوتوبيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىنىڭ بازاسىنداعى فوتوتروفتى ميكروورگانيزم­دەر­­دىڭ ەكولوگياسى جانە بيوتەح­نولوگياسى باعىتىنداعى عى­لىمي زەرتتەۋلەر, پروفەسسور بولاتحان قازىحان ۇلىنىڭ باس­تا­ماسىمەن قولعا الىنعان. بۇگىن­دە ولار الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ور­تالىقتارىمەن بىرلەسىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. قازىر پروفەسسوردىڭ جەتەكشىلىگىمەن قولدانبالى زەرتتەۋلەردە پايدالانۋ ماقساتىندا ميكروبالدىر, تسيانوباكتەريا كوللەكتسياسىنىڭ بيوبانكىن قۇرۋ جانە ولاردىڭ بيوتەحنولوگيا­لىق الەۋەتىن زەرتتەۋ باعىتىندا عىلى­مي جوبالار ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل جوبالاردى تەڭدەسى جوق باستاما دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى باستاما فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەر­دىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاۋ مەن ولاردى بيوتەحنولوگيا مەن ءبيووندىرىس سالاسىندا ءتيىمدى پاي­دالانۋعا جول اشادى.

ورتالىقتا «AlgaBioTech» عا­لىم­دارى قۇرعان ميكروبالدىرلار داقىلدارىنىڭ (سسKazNU) كوللەكتسياسى بار. بۇل كوللەكتسيا­دا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ەكوجۇيەلەرى­نەن ءبولىنىپ, شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتاردىڭ كوللەكتسيالارىنان ەنگەن 60-تان اسا ميكرو­­بال­دىر مەن تسيانوباكتەريا شتام­دارى ساقتالعان. قازىر زەرتحانادا ميكروبالدىر, تسيانوباك­­تە­ريا داقىلدارىنىڭ بيوتەحنو­لو­گيا­لىق الەۋەتى «قولدانبالى زەرت­تەۋلەردە پايدالانۋ ءۇشىن ميكروبالدىرلار مەن تسيانوباكتەريالار كوللەكتسياسىنىڭ بيوبانكىن قۇرۋ جانە ولاردىڭ بيوتەحنولوگيا­لىق پوتەنتسيالىن زەرتتەۋ» جوباسى ­اياسىندا زەرتتەلىپ جاتىر.

پروفەسسوردىڭ سوزىنشە, تسيا­­نو­­باكتەريالار مەن ميكرو­بال­­دىر­لار باكتەرياعا, ساڭىراۋ­قۇلاققا, تسيتوتوكسيكالىق, يممۋنو­سۋپرەس­سيۆتى جانە اللەرگياعا, سونداي-اق ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىك كور­سەتە الاتىن ءتۇرلى بيولوگيالىق قاسيەتىمەن تانىمال.

سونداي-اق ورتالىقتا فوتوتروفتى ميكروورگانيزمدەر بيوتەحنولوگياسى سالاسىندا مول تاجىريبەسى بار ءا.سادۋاقاسوۆا, ن.اقمۇحانوۆا, ف.سارسەكەەۆا, د.كيرباەۆا, ك.بولاتحان, م.باۋە­نوۆا سەكىلدى عالىمدار بىرنەشە گرانتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ماسەلەن, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرزيا اقمۇحانوۆا ميكروبالدىرلار مەن تسيانوباكتەريا­لار بيوتەحنولوگيالىق الەۋەتىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرگە جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل اعزالار توپىراقتا, سۋدا كەزدەسەدى. تسيانوباكتەريالار فوتوسينتەز, ازوت فيكساتسيا ۇدەرىستەرىنە قاتىسادى. سوندىقتان ولاردىڭ وسى الەۋەتىن پايدالانىپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرىپ, ازوتپەن قانىقتىرۋ ماقساتىندا توپىراق پەن سۋدان تازا داقىل رەتىندە ءبولىپ الۋ ءۇردىسى وتە ماڭىزدى. ياعني عالىمدار ولاردىڭ بيولو­گيا­لىق ۇدەرىستەرىن باقىلاۋ ار­قى­لى تىڭايتقىش رەتىندە قولدا­نۋعا بولا ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىز­دەيدى. بۇگىندە الەم عالىمدا­رىن تسيانوباكتەريالاردىڭ توكسين ءبولۋ ءۇردىسى الاڭداتادى. ال پروفەسسور-زەرتتەۋشى اسەم­گۇل سادۋاقاسوۆانىڭ جەتەكشى­لىگى­مەن ىسكە اسىپ جاتقان جوبا اۋىل شارۋاشىلىعى وسىمدىكتەرىنىڭ تۇراق­تىلىعىن ارتتىرىپ, ولار­دىڭ ءونىمىن كوبەيتەتىن الگو­باك­تەريالىق بيولوگيالىق پرەپاراتتار ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن جاساۋ مەن جەتىلدىرۋگە باعىت­تال­عان. سونىمەن قاتار PhD, دوتسەنت فاريزا سارسەكەەۆانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن تسيانوباكتەريا شتامدارى نەگىزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا قول­دانۋعا ارنالعان ورگانيكالىق بيو­تىڭايتقىشتار مەن وسىمدىك ءوسىمىن رەت­تەيتىن بيوستيمۋلياتور الۋ باعى­تىنداعى گرانتتىق جوبانىڭ بولا­شاقتا زور پايداسى بولماق.

الماتى