كەيىنگى جىلدارى جاستاردىڭ شەتەلدە ءبىلىم الۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ارتا ءتۇستى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, كورەيا, تۇركيا, قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرى وتاندىق تالاپكەرلەردىڭ باستى باعىتىنا اينالدى. بۇل قۇبىلىس قوعامدا ء«بىلىم ميگراتسياسى» دەگەن ۇعىمدى ومىرگە اكەلدى. جات جۇرتتان ءبىلىم ىزدەگەن كوشتىڭ ناقتى ماقساتى قانداي؟ ولار كەرى ورالىپ, ەلدىڭ دامۋى مەن وسۋىنە ەڭبەك ەتە مە؟ باستى سۇراق – وسى.
زەردەلەپ كورسەك, ءبىلىم ميگراتسياسىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار ەكەن. بىرىنشىدەن, دامىعان ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اكادەميالىق بەدەلى مەن عىلىمي ينفراقۇرىلىمى. سونىڭ ىشىندە زەرتحانا, كىتاپحانا, اكادەميالىق ەركىندىك, حالىقارالىق پروفەسسورلار قۇرامى بار. مۇنىڭ ءبارى – جاس زەرتتەۋشىلەر مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن ماڭىزدى فاكتور. ەكىنشىدەن, بۇعان ەڭبەك نارىعىنداعى بولاشاق مۇمكىندىكتەردى قوسا كەتىڭىز. كوپتەگەن جاس شەتەلدىك ديپلوم بولاشاقتا جوعارى جالاقى مەن كاسىبي وسۋگە جول اشاتىنىنا سەنىمدى. ۇشىنشىدەن, ەل ىشىندەگى ءبىلىم جۇيەسىنە قاتىستى سىن مەن تۇسىنىك. تاراتىپ ايتساق, وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ەسكىرۋى, تاجىريبەلىك ءبىلىمنىڭ ازدىعى, عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى الشاقتىق جاستاردى شەتەلگە قاراي جەتەلەيدى.
Astana IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, دامۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – ارتۇرلىلىك. ەگەر ءبىر مادەني ورتادا وسكەن ادام وزگە ءبىر مادەني كەڭىستىكتە ءبىلىم مەن تاجىريبە جيناپ, ءوزىنىڭ اۋەلگى ازاماتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاي السا, بۇل جاعداي ونىڭ مادەنيەتىنە, بىلىمىنە, وي-ساناسىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. ويتكەنى مۇنداي تۇلعا ءبىلىم, داعدى مەن تاجىريبەنىڭ وزىق ۇلگىسىن بويىنا سىڭىرەدى.
– شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ەسىگىن ايقارا اشاتىن كەز كەلگەن ەل, ادەتتە, ەكى نەگىزگى مۇددەنى كوزدەيدى. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكالىق مۇددە. شەتەلدىك ستۋدەنت – ولارعا قارجىلىق قاينار, انىقتاي ايتساق, وقۋ اقىسىن تولەۋ, تۇرۋ, كۇندەلىكتى تۇتىنۋ شىعىندارى. ال ەگەر ءبىلىم بەرۋ تەگىن بولسا, مەملەكەت كوبىنە تۇلەكتى كەيىن ءوز ەڭبەك نارىعىنا ينتەگراتسيالاۋعا نەمەسە «جۇمساق كۇش» (soft power) دەپ اتالاتىن تەتىككە پايدالانادى. بۇل – ءبىلىم العان ەلگە, ونىڭ ينستيتۋتتارىنا دەگەن وڭ كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, ءبىلىم ميگراتسياسى زياتكەرلىك كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋىنە اكەلەدى. شەتەلگە وقۋعا باراتىندار – بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساۋاتتى, ماقساتشىل ءارى ومىرلىك ەنەرگياسى مول ازاماتتار. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدە ءبىلىم العان ادامنىڭ سول مەملەكەتتە قالۋ ىقتيمالدىلىعى ءاردايىم جوعارى», – دەيدى اسەم قۇسمانوۆا.
ءبىلىم ميگراتسياسىنىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەرى – «brain drain», ياعني تالانت پەن ەڭبەك كۇشىنىڭ ەلدەن كەتۋى, سىرتقا اعىلۋى. مىسالى, «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىمەن وقىعان كەي ازاماتتار شەتەلدە ءبىلىم العان سوڭ, سول ەلدە تۇراقتاپ قالدى. بۇل مەملەكەت قارجىسى مەن قوعامنىڭ ءۇمىتى جەلگە ۇشقانمەن بىردەي. بۇل, اسىرەسە عىلىم, مەديتسينا, ينجەنەريا, IT سياقتى ستراتەگيالىق سالالاردا انىق سەزىلەدى. سونداي-اق ونىڭ دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك سالدارى دا بار. بەلسەندى, ءبىلىمدى جاستاردىڭ ازايۋى ەل ىشىندەگى جاڭاشىلدىقتىڭ باياۋلاۋىنا, الەۋمەتتىك ينەرتسياعا اكەلۋى مۇمكىن.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى قارلىعا مىساەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر كوپتەگەن جاس ءبىلىم مەن مانساپ ىزدەپ شەتەل اسىپ جاتىر. بۇل – جاھاندانۋ ىقپالىمەن قارقىنى كۇشەيىپ كەلە جاتقان الەمدىك ءۇردىس. باسقا ەلدەن ء«بىلىم ىزدەۋ» ۇدەرىسى بۇرىن دا بولعان. ۇلى ويشىل ءال-فارابي بابامىزدىڭ تاعدىر-تالايى وسىنىڭ دالەلى. سول سەبەپتى ءبىلىم ميگراتسياسىن ۇلتتىق ءارى جاھاندىق ىقپال ەتۋدىڭ كوزى دەگەن ابزال.
– رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل سايىن مىڭداعان ادام ەلدەن كەتەدى, ونىڭ باسىم بولىگى – جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار. كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار ەل تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 20 پايىزى, اسىرەسە جاستار, شەتەلگە كوشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتىنىن كورسەتەدى. ونداعان مىڭ ستۋدەنت شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋدا, بىراق ولاردىڭ بارلىعى بىردەي ەلگە ورالمايدى. بۇعان جوعارى جالاقى, دامىعان عىلىمي ينفراقۇرىلىم جانە مانساپتىق مۇمكىندىكتەر نەگىزگى سەبەپ ەكەنى اقيقات. باسقاشا ايتقاندا, ەلدەگى وزگەرىستەردىڭ ءال-فارابي داۋىرىنەن ايىرماشىلىعى, قازىرگى ينتەللەكتۋالدىق كوشى-قون كوبىنە بىرجاقتى سيپاتقا يە. ياعني بۇل ء«بىلىم اينالىمىنان» گورى دامىعان ەلدەردىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا, دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ بىلىكتى ماماندارىنان قول ۇزۋىنە اكەلەدى, – دەيدى قارلىعا ناقىسبەكقىزى.
جاھاندانۋ داۋىرىندە ميگراتسيا مەن ءبىلىم ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا دامىپ كەلەدى. اسىرەسە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن بىلىكتى كادرلاردىڭ شەتەلگە كەتۋى قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا قاۋىپ توندىرە مە, الدە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشا ما؟ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بۇل سۇراققا بىرجاقتى جاۋاپ بەرە المايدى. زياتكەرلىك كوشتىڭ سالدارى جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ ەميگراتسياسى كەيبىر ەلدەردە ونىمدىلىكتىڭ تومەندەۋىنە, مەديتسينا, ءبىلىم, ينجەنەريا سياقتى ماڭىزدى قوعامدىق قىزمەتتەردىڭ السىرەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. اسىرەسە شاعىن ءارى كەدەي مەملەكەتتەرگە – اۋىر سوققى.
مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ ەميگراتسياسى كەي ەلدەردە مامان تاپشىلىعىن كۇشەيتىپ, قىزمەت ساپاسىنا كەرى اسەر ەتكەن جاعداي دا جوق ەمەس. مۇندايدا ۇكىمەتتىڭ جوعارى بىلىمگە دەگەن ۇزاقمەرزىمدى قولداۋى السىرەۋى مۇمكىن. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, باستى ماسەلە – ميگراتسيانىڭ ءوزىن توقتاتۋدا ەمەس, ونى ءتيىمدى باسقارۋدا. ۇكىمەتتەر ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قاۋىمدىق جوبالارعا باعىتتاۋدا بەلسەندى ءرول اتقارا الادى.
اسەم قۇسمانوۆانىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدە وقۋ بارىسىندا ىزدەنۋشى ءبىلىم العان ەلدىڭ باعىتتارىمەن ءومىر سۇرەدى: ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرىن باقىلايدى. ال سونىڭ سالدارىنان ءوز ەلىندەگى جاعدايدان بەيحابار قالۋى ىقتيمال. بۇل ازاماتتىق بىرەگەيلىكتىڭ السىرەۋىنە, سونداي-اق ەلگە ورالعاننان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسۋ, ءوز الەۋەتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قيىندىق تۋدىرادى. سەبەبى ءاربىر ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ەڭ الدىمەن, ءوز ەلىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلگەن مامانداردى دايارلايدى.
ال تۇركيادا التى جىلدان بەرى ءبىلىم الاتىن, انكاراداعى «بىرلىك» ستۋدەنتتەر ۇيىمىنىڭ باسشىسى قۇراقباي نۇرقانات ءبىلىم ميگراتسياسى ەلگە قاۋىپ دەگەن پىكىرمەن مۇلدە كەلىسپەيتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدە وقىعان جاستار سول ەلدىڭ جوعارى جالاقىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كورىپ, قالىپ قويادى دەۋ – جاڭساق پىكىر. «اتا-بابادان قالعان بايلىعىمىز تەك كەڭ بايتاق جەرمەن, قازبا بايلىعىمەن ولشەنبەيدى. ول – يىلمەيتىن رۋح, ەلگە دەگەن ىڭكارلىك, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى. شەتەلدە جۇرگەن جاستار سول رۋحتى جوعالتپاي, كەرىسىنشە, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن, باسقارۋ مادەنيەتىن, ەڭبەك ەتيكاسىن بويىنا سىڭىرەدى. ولار ەلگە تەك ديپلوممەن عانا ەمەس, جاڭاشا ويمەن, ناقتى ۇسىنىسپەن, ۇلكەن جىگەرمەن ورالادى. الايدا ماسەلە وسى تۇستان باستالادى. ەلگە ورالعان جاس مامانداردىڭ وزىق باستاماسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭ جەتىسپەيدى. جاستاردىڭ الەۋەتى بار, بىراق سونى تولىق اشۋعا جاعداي جاسالماعان. ەگەر مەملەكەت پەن قوعام قولداۋ كورسەتىپ, شەتەلدە وقىپ كەلگەن جاستاردىڭ باسىن قوساتىن ناقتى تەتىكتەر – كوميتەتتەر, پلاتفورمالار, جوبالار قۇرىلسا, ناتيجەلى بولار ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىلىم ميگراتسياسى دۇرىس باعىتتا پايدالانىلسا, ول – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا باستايتىن ۇلكەن مۇمكىندىك. ەڭ باستىسى, جاستارعا سەنۋ, ولاردىڭ كۇشىنە سەرپىن بەرۋ, ەل دامۋىنا قوسار ۇلەسىن باعالاي ءبىلۋ», دەيدى ول.
كەيىنگى جىلدارى شەتەلدە ءبىلىم الۋدى تاڭداعان ۇندىستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتقان. ءۇندىستاننىڭ يمميگراتسيا بيۋروسىنىڭ (Bureau of Immigration) دەرەگىنە سايكەس, 2023 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن ەلدەن 765 مىڭ ستۋدەنت شەتەلگە ءبىلىم ىزدەپ كەتكەن. سارالاساق, بۇل ءۇردىس بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلۋ, مانساپتىق مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭدىگى جانە وزگە مادەنيەتتەردىڭ وزىق تۇسىن ۇيرەنۋ. كوپتەگەن ءۇندى ستۋدەنتى شەتەلدە جوعارى ءبىلىم الۋدى ەڭ الدىمەن اكادەميالىق باعدارلامالاردىڭ جوعارى ساپاسىنا بايلانىستى تاڭدايدى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اۋستراليا, كانادا سياقتى ەلدەردەگى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەر تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن, داعدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى وقۋ باعدارلامالارىن ۇسىنادى.
بۇل ەلدەردىڭ ديپلومدارى مەن سەرتيفيكاتتارى الەمنىڭ جەتەكشى ءبىلىم مەكەمەلەرى تاراپىنان مويىندالىپ, تۇلەكتىڭ كاسىبي بەدەلىن ارتتىرادى. ارينە, شەتەلدە ءبىلىم الۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر قيىندىعى بار. تۋعان ەلدى ساعىنۋ, مادەني كۇيزەلىس, تىلدىك كەدەرگىلەر مەن قارجىلىق اۋىرتپالىق – ستۋدەنتتەر ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەلەر. دەگەنمەن مۇقيات دايىندىق, سەنىمدى قولداۋ ورتاسى جانە ءپوزيتيۆتى كوزقاراس ارقىلى بۇل قيىندىقتى ەڭسەرىپ, شەتەلدە ءبىلىم الۋ جولىن ومىردەگى اسا قۇندى ءارى ناتيجەلى تاجىريبەگە اينالدىرۋعا بولادى.
قارلىعا ناقىسبەكقىزىنىڭ سوزىنشە ءال-فارابي تۋعان جەرىن فيزيكالىق تۇرعىدا تاستاپ كەتكەنىمەن, ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان اتاجۇرتىمەن بايلانىسىن ۇزگەن جوق. ونىڭ مىسالىندا ەلدەن كەتكەن ءاربىر ءبىلىمدى ازاماتتى «جوعالعان رەسۋرس» دەپ ەمەس, ەلدىڭ اتىن الەمگە تانىتاتىن مۇمكىندىك رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى ءبىلىم ميگراتسياسىن ولقىلىق رەتىندە ەمەس, وتاندىق عالىمدار مەن مامانداردىڭ الەمدىك ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگىنە ينتەگراتسيالانۋى ارقىلى ەلدى دامىتۋ تەتىگى رەتىندە باعالاۋ ماڭىزدى.