سيپاعاندى بىلمەگەن
سيىر جىلىندا جاڭادان سايلانعان باستىق — جاس پەرى فەرماداعى اتاكاسىپتەن قالىپتاسقان ءۇردىس-ۇلگىنى تارك ەتىپ, ءبار-ءبارىن, عىلىمي نەگىزدە جاڭادان باستاۋعا قۇلشىنا كىرىستى.
ءبىر جورنالدان وقىعانى بويىنشا, الدىمەن مال تۇراعىنا ەستەتيكالىق ءسان بەرۋ كەرەك دەپ شەشتى دە, سيىر قورانىڭ قابىرعاسىن ءتۇرلى-ءتۇستى سانگە بوياپ, وزىنشە ورنەكتەپ وزگەشە ەتتى دە, ۇزىننان ۇزاق ورتا جولعا تۇگى جىلتىر توسەنىش توسەتىپ تاستادى.
ە, نەسىن ايتاسىڭ, سيىر ەكەش سيىر دا بۇل كوز جاۋىن الار جالت-جۇلتقا وزگەشە قاراپ, ءبىر ءتۇرلى كەربەز قيمىلمەن كەردەڭ قاعا كىرىپ شىعادى. ءتۇرلى-ءتۇستى قابىرعاعا كوز جانارىن توڭكەرە ء«اپ, بارەكەلدى!» دەگەندەي موڭىرەپ قويادى.
دەگەنمەن, ازىرشە بۇل وزگەشەلىككە بولا ءسۇت مولايا قويعان جوق. فەرما باستىعى مۇنىمەن توقتالماي, تاعى ءبىر جورنالدان وقىعانى بار: سيىر قوراعا دەپ گۇل تەكتەس وسىمدىكتەردىڭ نەشەمە ءتۇرىن الدىرتىپ, ءار-ءار جەرگە ءتۇپ-تامىرىن توپىراقپەن كومكەردى دە تاستادى. ءسان-سالتاناتقا بولەنىپ, قورا ىشىنەن جۇپار ءيىس اڭقىپ تۇرسا دا, اعىل-تەگىل ءسۇت اعىنى بايقالمادى.
جاس پەرى تاعى ءبىر جورنالدان تۇيگەنى بويىنشا, قورانىڭ كىرەر باسى مەن ءتۇپ قۋىسىنا راديوماگنيتوفون ورناتىپ, نەبىر اۋەزدى ءان-كۇيدى تامىلجىتا شىرقاتىپ قويدى. ال وسى ءبىر ىرگەلى ىسكە دەپ ساتىپ الدىرتقان ءنان ءرويالدى ورتا تۇسقا ويىپ ورناتىپ, ونى ويناي الاتىن ماماندى اۋدان ورتالىعىنان ارنايى الدىرتىپ, كۇنىنە بەس مەزگىل سيمفونيالىق اۋەزدى قالقىتتى. بىراق, سيىر بىتكەننىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىندا ميپازدىق بايقالىپ, اۋەزگە ەلتي قۇلشىنا كۇيىس قايىرعانىمەن, جاسالعان جاڭالىقتارعا توسىرقاعاندىقتان بولار, بەرەر ءسۇت شاماسى بۇرىنعىسىنان كۇرت ازايىپ كەتتى...
بۇعان بۇلقان-تالقان بولعان جاس مامان, عىلىمي نەگىزدەگى زاماناۋي جاڭالىقتىڭ ءبار-بارىنە قولدى ءبىر-اق سىلتەپ, سيپاعاندى بىلمەس سيىر اتاۋلىعا اتاكاسىپتەن قالىپتاسقان ءۇردىس-ۇلگى بويىنشا الدىنا قۇشاق-قۇشاق كوك ءشوپ تاستاپ, ساتىپ العان رويالدان ناۋا جاساپ, وعان جەمنىڭ ەكى-ءۇش ءتۇرىن تولتىرىپ, ءبىر ۋاق سىرتقا شىعارىپ, جايىلتىپ, بۇلاق سۋىمەن سۋارىپ ەدى, ەرتەسىنە-اق ءسۇت شىركىن اعىل-تەگىل اعىتىلىپ, ىدىس-اياعىنا سىيماي اسىپ-توگىلگەنى بار...
اركادي ينين
مەن جايلى ماتەلسىماقتار
سۇزەگەن سيىرعا ءتاڭىرى ءمۇيىز بەرمەيدى.سەمىز وگىزدەن ارىق بۇقا ارتىق.
ارىق وگىزگە ۇزىن ءمۇيىز نە كەرەك.
بۇزاۋلار ورتاسىندا بۇزىلعان بۇقا جۇرەدى.
جەلگە جەلىندەگەن – مۇزعا بۇزاۋلايدى. اياز ءمۇيىزدى قىسادى, ءمۇيىز سيىردى قىسادى.
ءبىر ۇيدە ەكى ايەل بولسا – ويران,
ءبىر ۇيدە ەكى سيىر بولسا – ايران.
سيىر ءمۇيىزدى وگىزدە كۇش جوق,
وگىز ءمۇيىزدى سيىردا ءسۇت جوق.
سيىردى سويعاننان ساۋعان ءتيىمدى.
ءسۇت بەرمەگەن سيىردان – شايقاتىق بەرگەن ەشكى ارتىق. سۇزەگەن بۇقا ءمۇيىزىن جاسىرمايدى.
جامان سيىر جازدا بۇزاۋلايدى.
سيىر باقتىق – سيداڭ قاق-
تىق.
بۇقانى مالىم بار دەمە.
ءسۇتسىز سيىر سۇزەگەن.
بولدىرعان سيىر مولاعا سۇيكەنەدى.
بۋاز سيىر سۇزىسپەيدى.
سيىر جىلى اشىلعان بال
باسقا جىلداي ەمەس سيىر جىلىنىڭ دا, باسقا مالداي ەمەس سيىر مالىنىڭ دا ەرەكشەلىگى مەن ءتۇرلى-ءتۇرلى قاسيەتتەرى دە كوپ. بىراق مۇنى ەكىنىڭ ءبىرى تۇگىلى, ءمۇيىزى قاراعايداي ەكى عىلىم دوكتورىنىڭ باسىن وگىزدىڭ شەكەسىنە قوسىپ قايناتساڭ دا بىلە بەرمەيدى, بىلە بەرگەندەر قۇلاعىنا ىلە بەرمەيدى. ەندەشە, مەن ايتايىن, سىزدەر تىڭداڭىزدار. ياعني سيىر جىلى سيىردىڭ سيقىرلى سىرلارى تۋرالى بال اشىپ كورەيىن.
«سۇزەگەن بۇقا ءمۇيىزىن جاسىرمايدى». ياعني سيىر جىلى تۋىپ, سيىر جىلى باستىق بولعان ادام سيىر مىنەزدى, سيىر ءمۇيىزدى سۇزەگەن بولادى جانە ول سۇزەتىنىن جاسىرمايدى. قاراماعىنداعىلارمەن سيىرشا مۇيىزدەسىپ, سيىرشا الايىسىپ كۇن وتكىزەدى. مۇندايلارعا ەگىز بۇزاۋلاعان ۇرعاشى قارا سيىردىڭ سۇتىنە سپيرت پەن كونياك قوسپاي-اق سيىرسىلەكەي, سيىربۇرشاق, سيىرجوڭىشقا, سيىرقۇيرىق شوپتەرىن ديىرمەنگە تارتىپ, كەلىگە ءتۇيىپ, شيكىدەي جەگىزسە «اق جىنى» باسىلادى.
«سۇزەگەن سيىرعا قۇداي ءمۇيىز بەرمەيدى». ياعني سيىر جىلى تۋىپ, سيىر جىلى ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى رەت تۇرمىسقا شىققان ايەل سۇزىسەتىن سيىرداي سىلكىلەسپەي نەمەسە ۇرىسپاي-قاعىسپاي, قاعىنباي قاراپ وتىرا المايدى. «سيىر سيپاعاندى بىلمەيدى» دەگەندەي, مۇندايلاردى سىلاپ-سيپاماي-اق, ۇرىس-قاعىستىڭ اياعىن اقىرىن سيىرقۇيىمشاقتاتىپ بارىپ, سيىر ىزىنە سالىپ جىبەرگەن ءجون بولادى.
«جامان سيىر جازدا بۇزاۋلايدى». ياعني سيىر جىلى تۇساۋى كەسىلىپ, سيىر جىلى كۇيەۋگە شىققان ايەل نەشە بالا تاپسا دا ىلعي مەزگىلسىز ۋاقىتتا ءىسساپاردا ءجۇرىپ, كۋرورتتا ءجۇرىپ تە بوسانادى. مۇندايدا ونىڭ بالاسىنىڭ كىندىگىن ءمۇيىز ساپتى پىشاقپەن كەسۋ كەرەك. ايتپەسە كەلەسى بالاسىن مۇنان دا جامان جەردە تۋادى.
«ەكى ۇيگە ءبىر كوسەۋ» (جۇمباق: سيىردىڭ ءتىلى, قوس تاناۋى). ياعني سيىر جىلى بايبىشە ۇستىنە توقال العان نەمەسە توقال ۇستىنە ناقسۇيەر ىزدەگەن ءتىرى ەركەك ءوزىن ىستىق (نەمەسە ىستىك) كوسەۋ ۇستىندە وتىرعانداي سەزىنەدى. بۇل كەزدە ول ءمۇيىزدى ءىرى قاراداي وكىرە مە, الدە وكىنە مە, ءوزى بىلەدى. (وبالى سيىر جىلىنا بولسىن). امال جوق, مۇنى «سيىرما قۇيرىق» سوزبەن جۇباتاسىڭ.
«سيىر باقتىق – سيداڭ قاقتىق». ياعني سيىر جىلى تۋماسا دا سيىر جىلى قوسىلعان ايەلىڭ ءار سيىر جىلى شانىشقاق تيگەن سۇلۋ سيىرداي ۇيدە تۇرماسا, ونى سيداڭ قاعىپ ىزدەسەڭ, سيىر ساسكەدە عانا سيىر تەكتەس ەركەكتەر اراسىنان تاباسىڭ. قازاق ىرىمىندا سيىر جىلى تۋعاندار سيىر باۋىزدامايتىنى سياقتى, سيىر جىلى قوسىلعاندارعا دا بۇل جىلى ايىرىلىسۋعا بولمايدى.
«بۇقانى مالىم بار دەمە». ياعني سيىر جىلى تۋعان كۇيەۋىڭ بويداق بولسا... كەشىرىڭىز, قايناعاڭ سيىرىمەن اجىراسىپ, كەشىرىڭىز, ايەلىمەن اجىراسىپ, سودان اۋكەسى سالبىراپ, اۋسىل سيىرداي اۋزىنان سۋى اعىپ ايەلدەرگە بۇقاشا قاراسا, كەلىن-اۋ, ونى كوپ ۋايىمداما. دەسە دە «بۇقا يەسىنە بۇزاۋ جوق» دەگەندەي, بۇزاۋسىز كەلسە وعان تاعى وكپەلەمەگەن ءجون. ءساتىن سالسا, ءبىر كۇنى بۇزاۋلى سيىر تاۋىپ اكەلۋى ابدەن مۇمكىن.
«نيەتى جامان بۇقا بۇزاۋمەن جايىلادى». بايبىشە, ەگەر سيىر جىلى سۇندەتتەلگەن شالىڭىز سيىر جىلى پەنسياعا شىققانمەن, ونىڭ «جىگىتشىلىگى» مەن جامان ويى پەنسياعا شىقپايدى. كەيدە ويدا جوقتا وقىراسى قوزىپ قوقاڭداسا, ونى و...سيىرداي قىلا كورمەڭىز. «باس بىلەتىن وگىزگە «وك» دەگەننىڭ ءوزى ءولىم» دەگەندەي, شالدۋار شالىڭىز باس بىلەتىن «وگىز» بولسا ەشتەڭە بۇلدىرمەس, وعان «وك» دەمەي-اق قويىڭىز. بوس ت ۇلىپقا موڭىرەپ جۇرگەنىن كەش ءبىلىپ وڭكىلدەپ ءوزى-اق كەلەدى.
«قاشارىم-اۋ, قاشارسىڭ, بۇزاۋلارىڭدا ساسارسىڭ». ياعني سيىر جىلى قۇلاعى مەن مۇرىنى تەسىلگەن سيىرداي سيىقسىز بالدىزىڭ ۇيدە بايلاساڭ دا تۇرماي, قاشاق قاشارداي قاشىپ كەتتى دەيىك. جەڭگەسى ايتقانداي, «بۋاز قاشارىڭ بۇزاۋىن ەرتىپ» ءوزى دە كەلىپ قالار. بىراق وعان ءبىر اۋىز ءسوز ايتپا, وندا ول موڭكۋى دە, ءتىپتى مۇڭكۋى دە مۇمكىن. ەكەۋىنەن دە ساقتان. سيىردىڭ تەپكەنى جىلقى تەپكەننەن دە جامان بولادى.
«سيىرعا سۋ كورسەتپە». بۇل ماتەلدىڭ ەكى جاعى بار. ياعني سيىر جىلى ۇيلەنگەن ەركەككە سيىر جىلىندا ايەل كورسەتپە. سول سياقتى سيىر جىلى تۇرمىسقا شىققان ايەلگە ەركەك كورسەتپە. ەگەر بۇلار ءبىر-بىرىمەن ءسۇيىسىپ قالسا دا, ءسۇزىسىپ قالسا دا ايىرۋ قيىن بولادى. ويتكەنى مۇندايلار قاراسان كەلگەن سيىرداي مەزگىلسىز موڭىرەيدى, نە ادامشا وڭىرەيدى. سيىردىڭ ادەتى قاشاندا وسىنداي.
ء«سۇتسىز سيىر سۇزەگەن». ياعني كامەلەتكە تولماسا دا سيىر جىلى تۇرمىسقا شىققان ءارى سيىر جىلى ەگىز قىز تۋعان ايەلدىڭ ءسۇتى ساپسەم از بولادى. بىراق ۇرىس-قاعىسى وتە كوپ بولادى. ۇرا الماساڭ دا ءبۇزاۋتىس قامشىنى تۇسىڭا ءىلىپ قويا سال. بىراق قامشى جۇمساما. ويتكەنى قامشى سيىر تەرىسىنەن ورىلگەن عوي. اينالىپ كەلىپ وزىڭە ءتيۋى مۇمكىن.
«بولدىرعان سيىر مولاعا سۇيكەنەدى». ياعني سيىر جىلى قوسىلعان ەركەك تە, ايەل دە قارتايعان كەزىندە جانە ءار سيىر جىلى ەرىنشەك, كوڭىلشەك, كۇشەنشەك, ۇرىسقاق, ۇرىنشاق, قىزعانشاق, اشۋلانشاق, جا-ڭىلشاق, ۇمىتشاق, ت.ب... قاق... شاق... مىنەزدەرى بولادى. ەكەۋى دە ورنىنان سيىرشالاپ تۇرىپ, اقساق سيىرشا تاياعىنا سۇيەنىپ كەلىپ, قوتىر سيىرشا سۇيكەنىپ «سوعىسادى». سول كەزدە «قاشپاعان قاشاردىڭ ۋىزىن» بەرەم دەسەڭ, قايتادان ورنىنا بارىپ جىعىلا سالادى.
كەنجە احمەت ۇلى