ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, 2020 جىلى ەلىمىزدەن 29 110 ازامات شەتەلگە قونىس اۋدارعان كورىنەدى. ولاردىڭ 24 155-ءى قالا تۇرعىنى, ال 4 955-ءى اۋىل ازاماتى ەكەن. وسىندايدا شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, سول جاقتا قالىپ قويۋ مۇمكىندىگى بولا تۇرا ەلگە ورالىپ, وتانىنا پايداسىن تيگىزىپ جۇرگەن جاستارعا رازى بولاسىڭ.
قازاقستاندىقتاردىڭ الەمدىك كومپانيالاردا قىزمەت ەتىپ, ۇلكەن جوبالارعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەنى تۋرالى ءجيى ەستيمىز. سولاردىڭ ءبىرى – ازيز ءمۇسىلىموۆ. ول باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا كوش باستاپ تۇرعان Microsoft كومپانياسىندا ەڭبەك ەتكەن. بۇگىندە ەلىمىزدە جاستارعا ارنالعان بىرنەشە جوبانى قولعا الىپ, زامانداستارىن سانالى ءومىر سۇرۋگە باۋلىپ ءجۇر.
– بىرنەشە جىل Microsoft كومپانياسىندا قىزمەت ەتتىم. نەگىزى, ءبىر ستارتاپ جوبانىڭ مۇشەسى ەدىم. ول جوبانى Microsoft ساتىپ الىپ, ءبىز ۇلكەن ۇيىمنىڭ قۇرامىنا ەندىك. البەتتە, وندا ۇلكەن تاجىريبە جيناپ, ءبىلىمىمدى جەتىلدىردىم. الايدا شەتەلدە ءبىلىم الۋىما مۇمكىندىك بەرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ مىندەتتەمەسىن وتەۋ ءۇشىن ەلگە ورالدىم. شىنى كەرەك, اۋەلدە ەلگە قايتقانىما اسا قۋانا قويعانىم جوق. جالپى, ەلدە قىزمەت ەتەمىن دەگەن جوسپارىم دا بولماعان. بىراق قازىر ەلىمە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىم ارتا ءتۇستى, ءوز ەلىمە پايدامدى تيگىزسەم دەگەن نيەت پايدا بولدى. قازىر نەگىزگى جۇمىسىمنان بولەك جاستارعا پايدالى بولاتىن, وي سالاتىن جوبامەن اينالىسامىن. «جولىڭ بولسىن!» دەپ اتالاتىن جوبامىزدىڭ اياسىندا اپتا سايىن ءارتۇرلى سالا ماماندارىن شاقىرىپ, جاستاردىڭ دۇرىس جول تاڭداۋىنا سەبەپكەر بولعىمىز كەلەدى. ءوز ەلىڭە پايدالى بولعان, وتانعا قىزمەت ەتكەن مۇلدە بولەك, ەرەكشە سەزىم ەكەن, – دەيدى ازيز ءمۇسىلىموۆ.
ال جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى ەركەبۇلان راحمەتوۆ شەتەلدەگى وقۋىن ءبىتىرىپ ەلگە قايتقاندا بىرقاتار ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەنىن, الايدا بۇل وتانعا قىزمەت ەتۋ ىنتاسىنا كەرى اسەر ەتپەگەنىن ايتادى.
– م.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگىمىن. باكالاۆر ديپلومىن العان سوڭ ۇلىبريتانيانىڭ Southampton ۋنيۆەرسيتەتىنە ماگيستراتۋراعا وقۋعا ءتۇستىم. ونى بىتىرگەن سوڭ تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى ەدىم. سودان وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىندە ءدارىس وقي باستادىم, – دەيدى ەركەبۇلان.
تۇماندى البيوندا مەنەدجمەنت بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن مامان ەلگە ورالعاندا ماردىمسىز ەڭبەكاقىعا جۇمىس ىستەيدى.
– العاشقىدا جالاقىم 60-70 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەدى. جالپى, قازاقستاندىق جوو وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسى از. ونىمەن ءبىر وتباسىن اسىراي المايسىڭ. «قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى» دەمەكشى, وقىتۋشىلارعا, ونىڭ ىشىندە جاستارعا قاجەتتى الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سودان وقۋ ورتالىعىنا قوسىمشا جۇمىسقا تۇردىم. شەتەلدە ءبىلىمىمدى شىڭداپ كەلگەنىممەن, ءوزىم قىزمەت ەتەتىن ۋنيۆەرسيتەت ەسكى جۇيەگە وزگەرىس ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق. ماسەلەن, ستۋدەنتتەر ءالى دە وقىتۋشى ايتقان ءار ءسوزدى جازىپ الۋى ءتيىس. كوشىرىلگەن لەكتسيا ۇنەمى پايدالى بولا بەرمەيدى. مەن وسى سىندى ەسكى ەرەجەلەردى وزگەرتۋگە كۇش سالدىم. جالپى, ۋنيۆەرسيتەتتە دە, قوسىمشا جۇمىس ورنىم – وقۋ ورتالىعىندا دا بالالارعا پايدالى بولۋعا تىرىستىم. ساپالى ءبىلىم بەرۋگە بار كۇشىمدى سالدىم, – دەيدى مامان.
قازىر «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسىندا ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ەتەتىن ول ەلدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقاندى ءجون كورەدى.
– وقۋىمدى اياقتاعاندا بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيا جۇمىسقا شاقىردى, ءالى دە وسىنداي ۇسىنىستار بار. جالپى, شەتەلگە كوشسەك ءومىرىمىز جاقساراتىنداي, قالتامىز قالىڭداي تۇسەتىندەي كورىنەدى. دەگەنمەن, تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن ادام قاي جەردە بولسىن قالاعان ماقساتىنا جەتە الادى. ونىڭ ۇستىنە جات جەردە ەشكىمنىڭ قۇشاق جايىپ كۇتىپ وتىرماسى انىق. تۋعان ەلىڭ ءۇشىن قىزمەت ەتكەننىڭ ءجونى بولەك. مۇندا سەنىڭ تۋىس-تۋعانىڭ, دوستارىڭ بار. ولاردىڭ ورتاسىندا بولۋ, بىرگە ۋاقىت وتكىزۋ دەگەن ۇلكەن نىعمەت قوي. تۇپتەپ كەلگەندە اقىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ ء«ۇش جاققا بۇرا تارتسا ءۇش تۋىسقان, ۇشپاققا كىم شىعارار ەرتەڭ ەلدى؟» دەگەن ەلدى بىرلىككە شاقىرعان جىر جولدارىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ەركەبۇلان.
كەلەسى كەيىپكەرىمىز – اسىلبەك رازاقوۆ تۇركيانىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرىن تامامداعان.
– ىستانبۇل بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنە حالىقارالىق ساۋدا جانە ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا وقۋعا ءتۇستىم. 2017 جىلى وقۋىمدى تامامداعان سوڭ ەلگە قايتۋ جونىندە ەشقانداي مىندەتتەمەم بولماسا دا شەتەلدە قالىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگىم بولسا دا تۋعان جەرىمە ورالعاندى ءجون كوردىم. قازاق «ەر تۋعان جەرىنە, يت تويعان جەرىنە» دەيدى ەمەس پە؟! سوندىقتان بىلگەنىمدى ەل پايداسىنا اسىرۋدى ويلاپ, شەتەلدە العان تەوريالىق ءبىلىمىمدى ءوز ەلىمدە ءىس جۇزىندە سىناپ كورۋگە بەل بايلادىم. سودان, ەلگە كەلىپ كاسىپ ەتۋگە بىلەك سىبانا كىرىستىم. قازىر قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسىپ كەلەمىن, – دەيدى جاس كاسىپكەر.
بۇگىندە تۇركيا حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى سانالاتىن اسىلبەك قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى قاتىسادى. وعان قوسا جاس كاسىپكەر ەكى ورتالىقتىڭ نەگىزىن قالاپ ۇلگەرگەن.
– نەگىزگى جۇمىسىما كەدەرگى كەلتىرمەستەن يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولۋعا تىرىسامىن. وسىلايشا, ByTurkey كونسالتينگ كومپانياسىن اشتىم. تۇركيامەن بايلانىسى بار كاسىپكەرلەرگە بىلگەنىمدى ايتىپ, ساۋدا جانە ەكونوميكا بويىنشا كەڭەس بەرەمىن. ول جاقتاعى ەرەجەلەردى, تۇركيانىڭ ىشكى قۇرىلىسىن ءبىرشاما بىلگەندىكتەن, باسقا دا ارىپتەستەرىمە پايدالى بولسام دەگەن نيەتتەن تۋعان جوبا ەدى بۇل. ودان كەيىن Horizon International Educational Centre وقىتۋ ورتالىعىنا يەلىك ەتەمىن. وندا بالالارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋگە بار كۇشىمىزدى جۇمسايمىز. قازىر الپىسقا جۋىق ستۋدەنتىمىز بار. بىلتىر جيىرمادان استام تالاپكەردى تۇركيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا اتتاندىردىق. جوعارىدا اتالعان كونسالتينگ كومپانيامىز ارقىلى ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جولدارىن دا قاراستىرۋدامىز. مەنىڭ شەتەلدە وقىپ, ۇلكەن كومپانيالاردا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن تالاي تانىسىم بۇگىندە ەلگە ورالىپ, ءوز وتانىنا ەڭبەگىن ءسىڭىرىپ ءجۇر. اركىمنىڭ ءوز تاعدىرى بار. ادامنىڭ ارمانى قارىننىڭ قامى بولماۋى ءتيىس. ءاربىر ازامات ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن ۇمىتپاۋى كەرەك. ەل امان, جۇرت تىنىش بولسا, بارلىق ارمان ورىندالادى, – دەيدى اسىلبەك رازاقوۆ.
شەتەلدە العان ءبىلىمىن ەلىمىزدىڭ پايداسىنا اسىرىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر كەيىپكەرىمىز – ءمولدىر ءدىناسىلوۆا. ول – كاليفورنيا شتاتىنداعى ميددلبەري حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى. بۇگىندە ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە ىلەسپەلى اۋدارما كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەدى.
– شىنى كەرەك, اۋەلدە شەتەلدەن ەلگە ورالعانىمدا ۇلكەن ءىس تىندىرامىن دەگەن سەنىمىم بولمادى. ەلگە كەلگەن سوڭ «قاراشىعاناق», «سامۇرىق-قازىنا» سياقتى ۇلكەن كومپانيالارعا جۇمىسقا ورنالاسۋعا نيەتتەندىم. الايدا كەزىندە ءوزىم ءبىلىم العان ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى ەدىم. سودان ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەدىم. ولاردىڭ كەرى بايلانىسى, بىلىمگە دەگەن ىنتاسى مەنىڭ وقۋ ورنىندا قالىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىمە مۇرىندىق بولدى. ياعني جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن, ستۋدەنتتەرگە كەرەك ەكەنىمدى ءتۇسىندىم, – دەيدى ءمولدىر.
ءمولدىردىڭ ءوز جۇمىسىنا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى, ۇجىمداعى ابىروي-بەدەلى دە وقۋ ورنى باسشىلىعى تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
– ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمە بيىل 3 جىل بولدى. وسى وقۋ جىلىنىڭ باسىندا مەنى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل كۇتپەگەن جاڭالىق بولدى. وقىتۋشىلاردىڭ ورتا جاسى 40-قا تاياۋ. ال مەن ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كىشىسىمىن. دەگەنمەن جاسىما قاراماستان, باسشىلىق قىزمەتتى ماعان سەنىپ تاپسىردى. ارينە باسىندا ىڭعايسىزداندىم. ۇلكەندەردىڭ, باسشىلىقتىڭ سەنىمى مەنى جىگەرلى, جاۋاپتى بولۋعا يتەرمەلەدى. بۇل قىزمەت مەن ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. كوپ دۇنيە ۇيرەندىم. ماعان سەنگەنىنە, قىسقا ۋاقىتقا قاراماستان, وسىنداي ءۇمىت ارتقانىنا ريزامىن, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ىرگەلى ۋنيۆەرسيتەتتەن العان ءبىلىمىن ءمولدىر بۇگىندە وتاندىق ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا جۇمساپ, ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدى جاستارىن باۋلۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا بەلسەنە كىرىسكەن جايى بار.
– قازىر ستۋدەنتتەرگە پايدالى بولاتىن كۋرستار مەن پاندەر ەنگىزۋگە, وقۋ باعدارلاماسىن وزگەرتۋگە ۇسىنىس پەن ويىمدى بىلدىرە الامىن. جۇمىسقا العاش كەلگەنىمدە ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرىنىڭ تاڭداعان ماماندىعى ارقاسىندا جاقسى جەتىستىككە جەتەتىنىنە سەنبەيتىنىن بايقادىم. بۇل مەنىڭ كوڭىلىمدى تۇسىرگەن ەدى. قازىر فاكۋلتەت دەكانى جانە تاعى ءبىر ارىپتەسىممەن بىرىگىپ ستارتاپ جوبانى قولعا الدىق. ونى اقش ەلشىلىگى باستاعان-دى. ءبىز دە ءوز يدەيامىزدى ۇسىندىق. بۇل جوبا ستۋدەنتتەرگە ماقساتتارىن ايقىنداۋعا, وقۋعا دەگەن ىنتاسىن اشۋعا كومەكتەسەدى دەگەن سەنىمىمىز بار.
قانشا جەردەن بىلىكتى مامان بولساڭ دا ستۋدەنتتەردى وقۋعا ىنتالاندىرا الماساڭ, بىلىكتىلىكتەن پايدا جوق. ەڭ جاقسى ۇستاز – وقۋشىلاردى شابىتتاندىرا الاتىنى. مەن ستۋدەنتتىڭ جالىنداپ تۇرعانىن, ومىردەن ءوز ورنىن تاپقانىن قالايمىن. ادامنىڭ كوزىندە وت بولعانى ابزال, – دەگەن ويىن ءبىلدىردى م.ءدىناسىلوۆا.
ارينە باتىس پەن وتاندىق وقۋ جۇيەسىندەگى ايىرماشىلىق بار ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىز الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان ورىن السىن دەسەك, وقۋ جۇيەسىندەگى ولقىلىقتى تەزىرەك ەڭسەرىپ, وزىق ادىستەردى مەڭگەرۋگە كۇش جۇمساۋ كەرەك-اق.
– ءبىلىم بەرۋ سالاسى – اۋقىمدى, ۇلكەن جۇيە. وسى جۇيەدەن ءوز ورنىمدى تاپسام, جەتىستىك دەگەن سول ەمەس پە؟! جوسپارلارىم بار. مەن قىزمەت ەتەتىن جەردە جۇيە ەسكى, سونى وزگەرتكىم كەلەدى. ويىمدى اشىق ايتۋعا تىرىسامىن. ءبىر قىزىعى, وسى مىنەزىم ءۇشىن ارىپتەستەرىم سىيلايدى. نەنىڭ ۇنامايتىنىن ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ ايتىپ كەلەمىن. سوندىقتان دا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىنداعان شىعار. كەلەشەكتە تاعى دا شەتەلدە ءبىلىمىمدى جەتىلدىرسەم دەپ ويلايمىن. البەتتە, ودان كەيىن دە ەلگە قايتىپ كەلەمىن. بىراق اينالاڭ وزگەرۋى ءۇشىن جەكە دامۋ ماڭىزدى. ەلىڭە كەرەك ەكەنىڭدى سەزىنۋ, تاجىريبەڭ مەن ءبىلىمىڭنىڭ پايداعا اسقانىن كورۋ ەرەكشە سەزىم, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ءمولدىر.
ءيا, شەتەلدە ءبىلىم الىپ, تاجىريبە جيناپ, ونىسىن حالقىمىزدىڭ پايداسىنا جاراتۋدى ازاماتتىق پارىز سانايتىن, وسىناۋ ىزگى نيەتىنىڭ جەتەگىندە ەلىمىزگە پايدامىز ءتيسىن دەپ جۇرگەن جاستار از ەمەس. كەزىندە الاش اقىنى ماعجان جۇماباەۆ تا «مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەپ وسىنداي جاستارعا قاراتا ايتقان بولسا كەرەك. ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن جاستار سولاردىڭ ساناتىنان. ەلىنىڭ كوركەيۋى, جان-جاقتى دامىعان مەملەكەتتەر ورتاسىنان قازاقستاننىڭ ويىپ تۇرىپ ورىن الۋى جولىندا كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن بىلىگىن, كاسىبي شەبەرلىگىن جۇمسايتىن جاستارى باردا الاش ەلىنىڭ ەرتەڭى جارقىن بولاتىنى ءسوزسىز.
ء«بىز جانباساق لاپىلداپ, اسپان قالاي اشىلماق» دەپ تۇرىك شايىرى نازىم حيكمەت جىرلاعانداي, الاش جاستارى ەلى ءۇشىن جالىنداپ جانباسا, مەملەكەتتىڭ كەلەشەگى قالاي جارقىن بولماق؟