«مىنانداي عاجاپ ولكەنى قالاي عانا قيىپ كوشەسىڭدەر؟» دەر ەدى التايدىڭ سۇلۋ تابيعاتىنا تاڭعالا قاراعان مەيماندار. وندايدا «قارت التايدىڭ قاتالدىعىن سەزىنبەي ايتۋ وڭاي. ءبىر قىستاپ شىقساڭىز, ءسىز دە كوشەر ەدىڭىز» دەگىڭ-اق كەلەدى. شىن, وتىن-سۋىڭ, الا جازداي جەمشوبىڭ بار... مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن قىپ-قىزىل اۋرە, تىرتىڭ تىرلىك. التى ايسىز قارىنىڭ كوبەسى سوگىلمەيتىن وڭىردە مال باعىپ, ەگىن ەگىپ, ءال-اۋقاتىڭدى كوتەرە دە المايسىڭ. قولايسىز. ەل شەتىنىڭ سەتىنەپ جاتقانىنىڭ ءبىر سەبەبى سول.
التايدىڭ توسكەيىن تەل ەمگەن كاتونقاراعاي مەن مارقاكولدىڭ تۇرعىندارىنا التىننان ساراي تۇرعىزسا دا كوشكەن ەل توقتامايدى. قوس قولعا جۇمىس تاپپاسا, وركەنيەتتەن قالىس قالا بەرسە, مەديتسيناسى ول اقساپ جاتسا, كوشپەگەندە؟! شەكارا شەبىندەگى اۋدانداردى دامىتۋ ءۇشىن 2020-2024 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوسپار قۇرىلعانىمەن, كەيبىر تۇستارى اۋىلداعى اعايىننىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيدى. بولىنگەن قارجىنى دالاعا شاشۋ دەسەدى.
راس, «شىقپا جانىم, شىقپانىڭ» كەبىن كيىپ وتىرعان مارقاكولدىكتەر ءۇشىن بي بيلەپ, ءان ايتاتىن سۋ بۇرقاق قاجەت پە ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە باعاسى دا بارشىلىق, 40 ملن. تەڭگەنىڭ ماڭايىندا كورىنەدى. بايتەرەك شە, ونىڭ قانداي قاجەتى بار؟ مارقاكول اۋىلىندا بەس تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالعانىن دا جازعان ەدىك. بىراق دەيمىن, ەلدى بەس تۇرعىن ۇيدەن بۇرىن بوس تۇرعان ۇيلەر مازالايدى. كاتونقاراعايدا دا ءدال وسى جاعداي...
«ورمانعا ورانىپ وتىرىپ, وتىنعا جارىمايمىز»
باسشىلىق ءبىر ءسات «حالىق نەگە كوشەدى؟» دەگەن سۇراقتى وزدەرىنە قويىپ, سوعان جاۋاپ ىزدەسە شىركىن. ىزدەسە دەيمىز, ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. تۇسىنىكتى ءبارى. وتىن-ءشوپ دەدىك جوعارىدا. اۋىلدىقتار ءۇشىن ول – ۇلكەن ماسەلە. مىسالى, كاتونقاراعايدىڭ اۋىلدارى ۇلتتىق پارك اۋماعىندا جاتقاندىقتان, الباتى اعاش وتاي المايسىز. كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارناس اۋعانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلىنا 10-12 مىڭ تەكشە مەتر وتىندىق جانە كادەلىك اعاش بوساتىلادى. ونى بولگەندە, ءار وتباسىعا 2-4 تەكشە مەتردەن كەلەدى.
– جۇرت مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەمەس, تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەسى ەكەندىگىن ەسكەرسە ەكەن. وتىن قورى ازايىپ بارا جاتقاندىقتان, الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تولىق كومىرمەن جىلىتۋعا كوشىرگەندەرى ابزال. ول ءۇشىن حالىق كومىردى قولجەتىمدى باعامەن ساتىپ الاتىنداي جاعدايعا جەتۋ كەرەك. سونداي-اق جەل جىققان اعاشتاردى جيناپ الۋعا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتاردىڭ رەسىمدەلۋىن جەڭىلدەتۋ قاجەت, – دەيدى ۇلتتىق پارك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارناس اۋعانباەۆ.
بىلۋىمىزشە, وتىن تەحنيكا جەتە بەرمەيتىن قيا بەتكەيلەردەن بوساتىلادى. جەتكىزۋدىڭ ءوزى اۋرە. سول ءۇشىن دە «ورمانعا ورانىپ وتىرىپ, وتىنعا جارىمايمىز» دەپ رەنجيدى جۇرت. ال كومىردىڭ باعاسى ۋداي قىمبات. مارقاكول وڭىرىندە تونناسى 20-23 مىڭ تەڭگەنىڭ ماڭايىندا بولسا, كاتونقاراعايدا 18-20 مىڭ تەڭگەدەن ساۋدالانادى. ورتا ەسەپپەن الساق, قىستان شىعۋ ءۇشىن وتىن-كومىرگە 120-130 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى. اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن ول از اقشا ەمەس. ودان بولەك, جەم-ءشوپتىڭ شىعىنى مەن اۋرە-سارساڭى جانە بار.
– ارينە ۇلتتىق پارك بولعاندىقتان, ورماندى بەتالدى وتاي بەرۋگە بولمايدى. بىراق حالىققا 2 تەكشە مەتر وتىن ازدىق ەتەدى. كومىر تىم قىمبات. مەنىڭ ويىمشا, سۋ جولىن پايدالانىپ, كومىر باعاسىن تومەندەتۋگە بولاتىن سياقتى. ال مەكەمەلەردى, ەلەكتر جۇيەسى ارقىلى جىلىتۋدى قولعا الساق دۇرىس پا دەيمىن. وعان «تۇنگى تاريف» دەگەندەي جەڭىلدىكتەرىن قوسسا, تىپتەن ءتيىمدى بولادى. ونىڭ ۇستىنە اۋانى دا لاستامايمىز. ەرتەڭگى كۇندەرى مەكتەبىمىزدى ەلەكتر ارقىلى جىلىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى ورەل ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, كاتونقاراعاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ءامينا جۇماعۇلوۆا.
ءيا, سۋ جولى ارقىلى بارجامەن كومىردى ۇلكەن نارىنعا, كۇرشىمگە دەيىن جەتكىزسە, اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەر مە ەدى؟! مىنە, ەلدىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن وسىنداي تەتىكتەردى ويلاستىرعان ءجون.
كاتونقاراعايدا 13 اۋىل جوعالۋى مۇمكىن
سونداي-اق كورىكتى جەرلەردە ءتۋريزمنىڭ تاسى ورگە دومالاسا, كوپشىلىك ەل كاسىپ اشىپ, ناپاقا تابۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. قازىردىڭ وزىندە كاتونقاراعاي اۋدانىندا تۇرىپ جاتقان ۇيلەرىن تۋريستەرگە جالعا بەرىپ, 2 ملن 300 مىڭ تەڭگەدەن گرانت الىپ جاتقاندار بار. اۋداندىق تۇراقتى دامىتۋ قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سەرىك ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ول اقشاعا سۋ تارتىلىپ, دارەتحانا سالىنادى. قىسقاسى, دەمالۋشىلارعا قاجەتتى جاعداي جاسالادى. ەسكەرتە كەتسەك, اتالعان گرانتتى تەك اۋىل تۇرعىندارى عانا الا الادى ەكەن.
– اۋدانعا شەتەلدەن كەلەتىن تۋريستەر سانى ارتقانىمەن, اۋىل تۇرعىندارى جىل سايىن ازايىپ بارادى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, بەس جىل ىشىندە كاتونقاراعاي اۋدانىندا 13 اۋىل جوعالۋى مۇمكىن. ءبىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا كوشىپ كەتۋىن ازايتىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋىمىز كەرەك. ءوز تاراپىمىزدان كاسىپ اشامىن دەگەندەرگە قولداۋ كورسەتىپ وتىرمىز. كاتونقاراعاي, ورەل, بەرەل اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىن جالعا بەرەمىز دەسە, گرانت بەرەمىز, – دەدى سەرىك ءجۇنىسوۆ.
قازاقستاننان عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە تۋريستەردى تارتا وتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ابدەن بولادى. اۋداننىڭ قارسى الاتىنداي قاۋقارى بولسا, ءتور التايدىڭ توسكەيىندە تۋريستەرگە قىزىقتى جەر جەتەدى. ال مارقاكول وڭىرىنە جول سالىنباسا, ءتۋريزمدى دامىتۋ بىلاي تۇرسىن, حالىق قالمايدى. قىتايمەن شەكتەسىپ جاتقان ءتۇۋ تۇكپىرى – بالىقتى بۇلاق, شاناعاتتى, ۇرانحاي اۋىلدارىندا ەل جىل سايىن سيرەپ بارادى. ەسەسىنە, جاعالاۋىن بالدىر باسقان كول جاتىر. مارقاكول. ساياحاتشىلاردى تارتىپ, تابىس تابۋعا تاپتىرماس ورىن. بەلگىلى بلوگەر-ساياحاتشى دارىن نۇرساپاردىڭ پىكىرىنشە, مارقاكولدەگى حالىقتى ۇستاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – كاتونقاراعايمەن ەكى ورتانى جالعاپ جاتقان ەسكى اۋستريالىق جولعا اسفالت توسەۋ. سوندا عانا شەكارا شەبىنە قان جۇگىرەدى.
– كولدىڭ جاعاسىندا ۇرانقاي دەگەن جۇپىنى اۋىلدان باسقا تۇك جوق. كەلگەن ادام سۋدىڭ جاعاسىندا جارتى ساعات تۇرىپ, سۋرەتكە تۇسەتىن شىعار. ودان قايتادان جولسىزبەن ارتقا قايتۋى كەرەك پە؟ وسى جەردە ساياحاتشىنىڭ الدىندا ەڭ باستى ماقساتى بولۋى كەرەك. ياعني فيشكا – ۇلكەن التايدى استىنداعى كولىگىمەن اسىپ ءوتۋ. ول – ەسكى اۋستريالىق جول. مارقاكولدىڭ جاعاسىنان شىعىپ, شىڭعىستايدان بىراق تۇسەتىن يرەك اسۋى. ۇزىندىعى – 90 شاقىرىم. جول جوق ەمەس, بار. وسىدان 104 جىل بۇرىن سالىنعان. تەك جوندەۋ كەرەك ونى. توزىعى جەتكەن 5 كوپىردى جاڭارتىپ, جولدى ءسال كەڭەيتىپ اسفالت توسەپ تاستاسا شىركىن, – دەيدى دارىن نۇرساپاروۆ.
بۇل ۇسىنىسقا جول سالۋشى ماماندار «مۇمكىن ەمەس دەپ» كۇلە قاراۋى دا مۇمكىن. الايدا 100 جىل بۇرىن وسى جولدى تەحنيكاسىز, تەندەرسىز-اق قايلا-كۇرەكپەن ەۋروپالىق تۇتقىندار ەكى-اق جىلدا سالىپ شىقتى ەمەس پە؟! اعاش كوپىرلەرى ءالى تۇر. بلوگەر-ساياحاتشىنىڭ ويىنشا, بۇل جول سالىنسا «ۇلكەن التاي شەڭبەرى» دەپ اتاۋعا بولاتىن اۋقىمدى تۋريستىك اۆتوساياحات باعىتى پايدا بولار ەدى. جولاي كۇرشىمنىڭ تۇسىنداعى قيىن كەرىشتى كورىپ, مارقاكولگە شومىلىپ, بالىعىن اۋلاپ, جاڭارتىلعان ەسكى اۋستريالىق جولمەن التاي تاۋىن اسىپ ءوتىپ, كاتونقاراعايدى ارالاپ قايتۋ قازاقستاندىق ساياحاتشىلاردىڭ «قاجىلىعىنا» اينالار ما ەدى؟
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور