حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن ورنى تولماس قاسىرەتتەردىڭ جانسىز كۋاگەرلەرى – ارحيۆتىك قۇجاتتار. ونداعى مالىمەتتەر كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا «اسا قۇپيا», «قۇپيا» رەجىمىندە ساقتالىپ, زەرتتەۋشىلەرگە بەرىلمەدى. تەك ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ قانا قولجەتىمدى بولدى.
ءارحيۆتىڭ سارعايعان قۇجاتتارىنا ۇڭىلسەك, 1932 جىلعى 26 قازانداعى جاعداي بويىنشا قۇرامىنا پاۆلودار وبلىسى اۋماعىنىڭ كوپ بولىگى كىرگەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنان 142 مىڭ 932 ادام باسقا جاقتارعا قونىس اۋدارعان. وسى ءبىر اۋىر قاسىرەت پاۆلودار قالاسىنا دا قاتتى سوققى اكەلدى. اۋىل تۇرعىندارى قالاعا اعىلىپ كەلىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن ءسىبىر ولكەسىنە قونىس اۋدارىپ, كەيىن ول جاقتان ەلگە اكىمشىلىك شارالارىمەن قايتا كەرى قايتارىلعان ادامداردى ورنالاستىرۋدا دا كوپتەگەن پروبلەما تۋىندادى: «قالا مەن تەمىر جول ستانساسىنا باسپاناسى, نە ىشەرگە اسى جوق, اش-جالاڭاش, جالاڭ اياق مىڭداعان ادام جينالدى. ەڭ ايانىشتىسى بالالاردىڭ ءبىر ءۇزىم نان تابا الماي قالا ءىشىن شارلاپ جۇرگەندەرى», دەلىنگەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1932 جىلعى 8 ماۋسىمداعى حاتىندا.
ارحيۆتىك قۇجاتتار بۇل زوبالاڭنىڭ 1921 جىلعى ەلدەگى قاتتى قۇرعاقشىلىق, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, ازامات سوعىسى سەبەبىنەن ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان, سونداي-اق ورتالىق بيلىكتىڭ رەسمي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن بولعانىن ايعاقتايدى. 1924 جىلى پاۆلودار ۋەزىندە اشىققانداردىڭ سانى 24 مىڭنان اسقان. ارحيۆتىك قۇجاتتاردان حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى استىق دايىنداۋ ساياساتىنىڭ اۋىلداردى قاتتى السىرەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. 1929 جىلدان باستاپ استىق دايىنداۋدىڭ جوسپارلى كورسەتكىشى كۇرت وسە باستايدى. ولاردى ورىنداۋ مۇمكىن بولمادى. بيلىك تاپسىرمانى مۇلتىكسىز ورىنداۋدى تالاپ ەتتى. بيلىك ۇجىمشارلار مەن جەكەمەنشىك شارۋالاردىڭ استىقتارىن تۇك قالدىرماي, ءتىپتى تۇقىم جانە تاعام رەتىندە پايدالانۋعا ارنالعاندارىن دا كۇشتەپ الىپ قويىپ وتىرعان.
وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتى تورالقاسىنىڭ 1929 جىلعى 31 قازانداعى وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىندا وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتى استىق دايىنداۋدى جۇرگىزۋ بويىنشا وكرۋگتىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋىن بۇرمالاعان جانە ورىنداماعان ۋاكىلدەرگە قاتىستى رەپرەسسيانى كۇشەيتۋدى, جازالاۋ ورگاندارى تاراپىنان كەدەيلەر مەن ورتا شارۋالاردىڭ ارتىق استىقتى تاپسىرۋى باعىتىنداعى جۇمىستى جانداندىرۋدى, كۋلاكتار مەن بايلاردىڭ تاۋارلىق استىعىن تولىعىمەن تارتىپ الۋدى ۇسىنعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءماجبۇرلى تۇردە دايىنداتۋ جانە سالىقتى قاتاڭ تۇردە تولەتۋ, جاپپاي ۇجىمداستىرۋ مەن قازاق حالقىن كۇشتەپ وتىرىقشىلاندىرۋ ساياساتى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. ارحيۆتىك مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1928 جىلعى 1 قازاندا وكرۋگتە بارلىعى 2 مىڭ 583 شارۋاشىلىقتى بىرىكتىرگەن 177 ۇجىمشار بولسا, 1930 جىلعى 1 قاڭتاردا 15 مىڭ 55 شارۋاشىلىقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن 339 ۇجىمشار بولعان.
كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋمەن قاتار كۋلاكتاردىڭ م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋ ساياساتى قاتاڭ جۇرگىزىلدى. وگپۋ وكرۋگتىك ءبولىمىنىڭ 1930 جىلعى 26 قاڭتارداعى حاتىندا «كۋلاكتاردى تۇرعىلىقتى جەرلەرىنەن دەرەۋ كوشىرۋدى» بۇيىرعان بك (ب) پ قازولكە كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋى تۋرالى حابارلانادى. وسى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن وكرۋگتىك ورتالىقتاردا جەدەل «ۇشتىكتەر» قۇرىلدى. 1930 جىلعى 19-20 اقپاندا وسىنداي «ۇشتىك» ماكسيم گوركي اۋدانى بويىنشا 213 جانە تەرەڭكول اۋدانى بويىنشا 202 باي-كۋلاك شارۋاشىلىقتارىن پاۆلودار وكرۋگى مەن اۋداندارىنان تىس جەرلەرگە كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. ءسويتىپ 1930 جىلعى 16 ناۋرىز جاعدايىندا-اق وكرۋگتە 117 شارۋا قوجالىعى جويىلادى. وگپۋ پاۆلودار قالالىق بولىمشەسىنىڭ 1931 جىلعى 2 ساۋىردەگى مالىمەتىنەن: «كوشىرىلگەندەردىڭ, تاركىلەنگەندەردىڭ جاعدايى اسا سۇمدىق, ازىق-ت ۇلىك مۇلدەم جوق. جەرگىلىكتى جەرلەردە كوشىرۋ كەزىندە بارلىق م ۇلىك تاركىلەنگەن. كوشىرىلگەندەرگە بولىنگەن كولونياعا (№1 اۋىلعا) بالالارىمەن بىرگە, ورىس جانە قازاعى بار 200 ادام اكەلىندى. ءاربىر قىستاۋعا 5 وتباسىنان ورنالاستىرىلدى, كەيبىر وتباسىندا ءبىر ءۇزىم نان جوق, بالالارى اش. كوشىرىلگەندەردىڭ كوبى وسىنداي جاعداي جالعاساتىن بولسا, بالالارىمىزدى تاعدىردىڭ تالكەگىنە تاستايمىز دا, ءوزىمىز اشتان ولمەس ءۇشىن باس ساۋعالايمىز دەيدى», دەگەندى وقۋعا بولادى.
ۇجىمداستىرۋ شارالارى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتى. پاۆلودار اۋدانى «پەسچانوە» ۇجىمشارىندا 1932 جىلعى 15 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا «بىردە-ءبىر ۇجىمشار مۇشەسىنىڭ جەكە قوجالىعىندا مال مۇلدە قالماعان. مالدىڭ كوبى ارام ءولىپ, بولماسا ساتىلىپ كەتكەن نەمەسە ەتكە وتكىزىلگەن». جالپى اۋدان بويىنشا 1931 جىلعى 1 شىلدە مەن 1932 جىلعى 1 اقپان ارالىعىندا مال باسى 40 مىڭ 814 باستان 24 مىڭ 820 باسقا دەيىن قىسقارعان.
اشارشىلىق تۋرالى مالىمەتتەر 1930 جىلعى قۇجاتتاردا تىركەلە باستاعان. ال 1931 جىلدىڭ سوڭى مەن 1932 جىلدىڭ باسىندا ەرتىس وڭىرىندە اشارشىلىقتان جاپپاي ولگەندەر العاشقىدا ءبىر-بىردەن, كەيىننەن وڭداپ, جۇزدەپ تىركەلە باستاعان. مۇنداي جاعداي, اسىرەسە, قازاقتاردىڭ اراسىندا كوپتەپ بايقالعان. 1932 جىلعى 31 قاڭتاردا بك (ب) پ پاۆلودار اۋداندىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى مىنا جاعدايدى جاريا ەتەدى: «ا) قازاقتار اراسىندا اشارشىلىقتان 498 ادامنىڭ ولگەندىگى تۋرالى فاكتى بار; ب) ۇجىمشار مۇشەلەرىنىڭ اشتىقتان يت, مىسىق ەتىن, قوي تەرىسىن جانە ءتىپتى ادام ەتىن دە جەگەندىگى تۋرالى مالىمەت بار; ۆ) ۇجىمشارلار ىدىراپ, اشتىقتىڭ سالدارىنان مال جاپپاي قىرىلۋدا, 1-ءشى, 2-ءشى اۋىلداردا 627 مال باسىنان بار-جوعى 36, ال №11 اۋىلدا 2 مىڭ 396 باستان 806 باس قانا قالعان». 1932 جىلى جاسالعان بك(ب)پ اۋداندىق كوميتەتى كوميسسياسىنىڭ ماتەريالدارىندا پاۆلودار اۋدانىنىڭ اۋىلدارىندا حالىقتىڭ جاپپاي اشىعۋى تۋرالى كەلەسىدەي مالىمەتتەر كورسەتىلەدى: «№1 اۋىلدا بارلىعى 39 شارۋا قوجالىعى عانا قالعان. 1931 جىلعى قاراشادان باستاپ اۋىلدا ءارتۇرلى سۇزەك, شەشەك ت.ب. اۋرۋلار كەڭ ەتەك جايعان. اۋىل ساعىناي جانە كوشەن-شۇرەك رۋلارىنان تۇرادى. كوميسسيا ساعىناي رۋىنىڭ ورنالاسقان جەرىن زەرتتەپ, جەرلەنبەگەن 44 ءمايىتتى انىقتادى. كوشەن-شۇرەك رۋىنان قالعاندار ساعىناي رۋىنىڭ ورنالاسقان جەرىنە كوشىرىلگەن, كوشەن-شۇرەكتەردە 30-دان استام جەرلەنبەگەن ءمايىت قالعان. جەرلەنبەگەن مايىتتەردى قورىمعا ءجيى تاستاپ وتىرعان, ال بۇعان شامالارى كەلمەگەندە مال قوراعا اپارىپ تاستاي بەرگەن...». بك(ب)پ پاۆلودار اۋداندىق كوميتەتىنىڭ كوميسسياسى اۋداندا اشىققان 4 مىڭ ادامدى انىقتاعان. 1932 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا 21941 كەرى قايتۋشى پاۆلودار قالاسى ارقىلى وتكەن, ونىڭ كوبى اشتان جانە اۋرۋدان قايتىس بولعان, ءبىر بولىگى اۋداندارعا جىبەرىلگەن.
قانشايىم ماقاجانوۆا,
پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك
ارحيۆ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى