مەملەكەتتىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, حالىقارالىق قارجى نارىعىنداعى ورنىن انىقتاۋدا ۆاليۋتانىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ اراعا ەكى جىل سالىپ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن اينالىمعا قوستى. ءسويتىپ, عاسىرلار بويى اڭساپ جەتكىزگەن ازاتتىق ءوزىمىزدىڭ ءتول تەڭگەمىزبەن ساۋدا جاساپ, دەربەس التىن-ۆاليۋتا قورىمىزدى قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق بانكىمىزدى قۇرۋعا ىقپال ەتتى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەكونوميكا تۇرالاپ, الەۋمەتتىك سالا ءوز باعدارىنان جاڭىلىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى تومەندەپ كەتتى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قارجىلىق تاۋەلسىزدىككە يە بولۋ ەدى. قازاقستان باسشىلىعى مۇنى جاقسى ءتۇسىندى جانە سوعان ساي اسا قۇپيا تۇردە ارەكەت ەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ارنايى توپ قۇرىلىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى جوبالاۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتكەن ەدى. الايدا سوڭعى ساتكە دەيىن مۇنداي ىرگەلى شارۋادان كوپشىلىك حاباردار بولا قويعان جوق.
– ادامدار ءبىز قايدا جىلجيمىز, نە ىستەيمىز دەگەن سۇراقتىڭ الدىندا تۇردى. ءبىر يدەولوگيا بولاتىن: بارلىعى دا بالا كەزدەن كەڭەس وداعى بار ەكەنىن, جارقىن بولاشاق پەن كوممۋنيزم بار ەكەنىن جانە سوعان قادام باسىپ كەلە جاتقانىن بىلەتىن. وسىنىڭ ءبارى كۇل-تالقان بولدى. باسقاشا ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى جوق بولاتىن. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە 1938 جىلعا دەيىن جەكە مەنشىك بار بولدى. بۇل ادامداردىڭ ەسىندە ەدى. ال بىزدە ونداي بولعان جوق. بىرنەشە بۋىن ءوز ساناسىندا جەكە مەنشىك پەن نارىقتىق ەكونوميكا دۇرىس ەمەس, بارلىعىن مەملەكەت باسقارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيتىن, – دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ازاماتتاردىڭ وسىنداي سانا تۇسىنىگىن بۇزىپ-جارىپ, باتىل قادامدار جاساۋ, ءسويتىپ تاۋەلسىز ەكونوميكالىق كەڭىستىككە جول اشۋدى ەرلىككە پارا-پار دەپ باعالاسا بولعانداي. باستاپقىدا بارلىق ەل ءبىر-ءبىرىن قولداپ تۇرعانداي, شىن مانىندە اركىم ءوز قامىن كۇيتتەگەن, حالقىن قايتىپ اسىراسام دەپ باس قاتىرعان الاساپىران كەز ەدى. تىعىز ۋاقىت نىعىز شەشىمدى قاجەت ەتەدى. قازاقستان ءبىراز ۋاقىتقا رۋبل ايماعىندا قالدى. رەسەي ء«بىز سىزدەر ءۇشىن اقشا باسىپ بەرەمىز» دەگەندەي ەمەۋرىن تانىتتى. ونىڭ دا الدامشى ەكەنى كوپ وتپەي ايقىندالدى.
الايدا الدانعان جوقپىز. سەبەبى 1992 جىلدان باستاپ-اق ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتانى جوبالاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن ەدى.
– رەسەي پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى «جىگىتتەر, ەگەر رۋبل ايماعىندا قالعىلارىڭ كەلسە, وندا وزدەرىڭنىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىڭدى تۇگەلىمەن بىزگە اكەلەسىڭدەر» دەدى. ول كەزدە ءبىزدىڭ قورىمىز 700-800 ملن دوللار كولەمىندە ەدى. ياعني اقشا-نەسيە ساياساتى دا تولىعىمەن رۋبل ايماعىندا باقىلانىپ, باسقارىلادى. رف ورتالىق بانكى ءبارىن ءوز قاراماعىنا الادى, – دەيدى ۇلتتىق بانكتى 1992-1993 جىلدارى باسقارعان عالىم باينازاروۆ.
البەتتە, رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ مۇنداي قيتۇرقى تالاپقا كەلىسپەسى بەلگىلى. كوپ وتپەي رۋبل قۇنسىزدانىپ, قاپ-قاپ اقشا ءبىر-اق ساتتە قاجەتسىز قاعازعا اينالىپ شىعا كەلدى. ينفلياتسيا 2500 پايىزعا دەيىن شارىقتاپ, ءىجو 40 پايىزعا, ءوندىرىس 9,2 پايىزعا قۇلدىرايدى. «وسىلايشا قۇردىمعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇردىق. ودان تەك ۇلتتىق بانك قۇتقارا الاتىن ەدى. قيىندىقتان الىپ شىعاتىنداي قارجى مينيسترلىگىندە دە, باسقادا دا ەشقانداي رەزەرۆ جوق ەدى», دەپ ەسكە الادى ع.باينازاروۆ.
احۋال 1993 جىلى كۇرت وزگەردى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ رەكوردتى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە استى. ادەپكىدە «سوم», «تانگا», «دەنگە» سوزدەرى ۇسىنىلىپ, كەيىن ەكونوميست ساۋىق تاكەجانوۆتىڭ «تەڭگە» نۇسقاسى ۇلتتىق ۆاليۋتا اتاۋىنا لايىق دەپ تانىلادى. ەل پرەزيدەنتى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بەلسەندى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. پاراللەلدى تۇردە قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرىلىپ جاتتى. 1993 جىلى 12 قاراشادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. ۇلىبريتانياداعى Harrison & Sons وتباسىلىق تيپوگرافياسىندا باسىلعان بانكنوتتار لوندوننان ەلگە ءبىر اپتا تاسىمالداندى. ەلىمىزدە تەڭگە ايىرباستاۋ 1993 جىلى 15 قاراشا تاڭعى ساعات 8-دە باستالىپ, تۇپ-تۋرا 5 تاۋلىككە سوزىلدى. وسىناۋ تاريحي قادام ءبىزدىڭ دەربەس ەكونوميكالىق باستامالارىمىزعا, وزىندىك قارجى ساياساتىن جۇرگىزۋىمىزگە جول اشتى. ەڭ باستىسى, ەلىمىزگە تولىققاندى تاۋەلسىزدىك سىيلادى.
تەڭگە ديزاينىن جاساۋ ءۇشىن تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن, مەڭدىباي الين, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ, حايروللا عابجالەلوۆ سەكىلدى بىلىكتى سۋرەتشىلەر جيىلىپ, اۆتورلىق ۇجىم قۇرىلدى. تەڭگە ديزاينى وتە قىسقا مەرزىم – ءبىر جىل ىشىندە جاسالعانىنا قاراماستان, ەرەكشە ديزاين مەن ساپاعا يە بولدى. اۆتورلاردىڭ الدىنا قويىلعان تالاپ تا تىم بيىك ەدى. العاشقى بانكنوتتارعا قازاق دالاسىنان شىققان ۇلى تۇلعالار ابىلقايىر حان, ابىلاي حان, ءال-فارابي, اباي, جامبىل, ءسۇيىنباي, شوقان بەينەلەرى سالىندى. وسىلايشا قازاقستان قانشاما جىل بوداندىق قۇرساۋىندا بولعانىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ تۇپكى تاريحىن ۇمىتپاعانىن, ونى ءار كەز قادىرلەپ, قاستەر تۇتاتىنىن جانە باي تاريحىمەن ماقتانا الاتىنىن دا الەم الدىندا دالەلدەدى.
– ماسكەۋدەگى گرافيكالىق فاكۋلتەتتى بىتىرگەندىكتەن گرافيكا تەحنولوگياسىنان حابارىم بار ەدى. سۋرەت سالۋعا دا يكەمدىمىن دەگەندەي. 1992 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ, قازان ايىنا دەيىن جۇمىس ىستەدىك. ول كەزدە كومپيۋتەر, پرينتەر جوق, سوندىقتان ەسكيزدەردى قولمەن جاسادىق. ءتىپتى شريفتەردىڭ ءوزىن قولمەن جازۋعا تۋرا كەلدى. كوبىنە كارانداش, تۋش قولداندىق. تاۋدىڭ اراسىندا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ساياجايلارى بار ەدى. سول جاقتا بولىپ, ەسكيز سىزۋمەن اينالىستىق. ال قازان, قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا بانكنوتتىڭ تۇپنۇسقاسىن جاساۋدى انگليادا جالعاستىردىق. بوياۋ قۇيۋ پروتسەسى انگليادا جاسالدى. ويتكەنى ول جاقتا قاجەتتى تەحنيكالار جەتكىلىكتى بولدى, – دەيدى تەڭگە ديزاينى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, سۋرەتشى اعىمسالى دۇزەلحانوۆ.
اۆتوردىڭ وسىناۋ ەستەلىگى قازىرگى ديزاينەرلەر ءۇشىن ارينە ەرتەگىدەي ەستىلەدى. ءتىپتى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەر. بىراق ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ تەڭگەنىڭ قايتىپ ومىرگە كەلگەنىن بىلگەنى دە ءلازىم عوي.
– سۋرەت سالۋدا ەكى كوزى بار مەديتسينالىق ميكروسكوپتاردى قولداندىم. ال سۋرەتتى اكۆارەلدى قىلقالامنىڭ ءبىر تال قىلىمەن سالىپ شىقتىم. ەشقاشان ءبىر قىلمەن سۋرەت سالىپ كورمەگەنمىن. مەن ءۇشىن قىزىق بولدى. كوبىنە ويۋ-ورنەك, پورترەتتەردى سالدىم. جۇمىس وڭاي بولعان جوق. تيمۋر سۇلەيمەنوۆ اپتا سايىن بانكنوتتاردى الىپ كەتىپ, پرەزيدەنتكە كورسەتىپ, قايتىپ الىپ كەلەدى. ول كەزدە ماسكەۋ ارقىلى ۇشامىز. بارىپ-كەلۋدىڭ ءوزى قيىن. جوعارى جاقتىڭ ايتقان ەسكەرتپەلەرىنە ساي تۇزەتىپ, جوندەپ وتىردىق. بىزدەر تۇبەگەيلى سوندا بولدىق. جۇمىس ىستەيتىن كەڭسە لوندوننان ەكى ساعاتتىق جەردە ورنالاسقان. الايدا ماعان بۇل ۇنامادى. ەكى ساعاتىم بوسقا كەتىپ جاتىر دەدىم. ىلە-شالا ءبىزدى جاقىن ماڭداعى قوناقۇيگە ورنالاستىردى. قۇرالدارىمىزدى الىپ كەلىپ, سول قوناقۇيدە جاتا-جاستانا جۇمىس ىستەدىك, – دەيدى سۋرەتشى.
«1993 جىلى كونستيتۋتسيا قابىلدانعان سوڭ, ۇلتتىق بانك تۋرالى, بانكتەر تۋرالى جانە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. وسىلايشا ەلدەگى بانك سەكتورى بارلىق قىرىنان زاڭدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلدى. بىرتىندەپ ەلدەگى قارجىلىق احۋال رەتتەلە باستادى» دەپ ەسكە الادى باينازاروۆ. 1995 جىلى ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى 60 پايىزعا, ال 1998 جىلى 1,9 پايىزعا تومەندەپ, تاريحي كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى.
قازىرگى اقشامىز الماتىداعى بانكنوت فابريكاسىندا شىعارىلسا, مونەتالار وسكەمەندەگى تەڭگە سارايىندا سوعىلادى. تەڭگە تالاي وتكەلەكتەن امان ءوتىپ, قانشاما حالىقارالىق ەكونوميكالىق سىناقتارعا توتەپ بەرىپ كەلەدى. مەملەكەت ساياساتىنىڭ ورنىقتى جۇرگىزىلۋى ارقىلى تەڭگەنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەتىن باستى قور – وتاندىق التىن-ۆاليۋتا قورى ۇلكەن كۇشكە يە بولىپ, بۇل ازاماتتار مەن قارجى سەكتورىنا زور سەنىم سىيلاپ كەلەدى.