بىتىمگەر – بەيبىتشىلىك ەلشىسى

بۇۇ مانداتى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن ءبىرىنشى قازاق­ستان­دىق روتانىڭ ليۆانعا جىبەرىلۋى – ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى بى­تىم­گەرشىلىك بەدەلىن نىعايتقان ال­عاشقى قادامنىڭ ءبىرى ەدى. ليۆان­دا­عى بىتىمگەرلىك وپەراتسياسىنا قاتىسقان ديليا جاقسىلىققىزى جىلعا جۋىق ۋاقىت CIMIC اسكەري-ازاماتتىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ شتابتىق وفيتسەرى رەتىندە قىزمەت اتقارعان. ء«بىز ءۇندى باتالونىنىڭ قۇرامىنا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كون­تين­گەنتتى جىبەرىپ وتىرامىز. قازىرگى تاڭدا بەسىنشى روتاتسيا دا­يىندالىپ جاتىر. ءبىزدىڭ رو­تا مەن ءۇندى باتالونى – شى­عىس سەكتوردا. 2019 جىلى ەكى ادام شتاب وفيتسەرى رەتىندە باتىس سەكتوردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن تاڭدالىپ الىنعان بولا­تىن. ال يتاليالىقتاردىڭ باس­شى­لى­عىن­دا بولعان باتىس سەكتور بەس باتالونعا جاۋاپتى. مەن قىزمەت ەتكەن باتالون دا وسى سەكتوردا ورنالاسقان», دەيدى پولكوۆنيك.

بۇۇ بىتىمگەرلىك ميسسيا­سىن­داعى ءۇش نەگىزگى قاتىسۋشى توپ­تى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ولار – اسكەري قىزمەتشىلەر مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ۇكى­­­مەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­­داردان ازاماتتىق تۇل­عا­لار جانە جەرگىلىكتى تۇر­عىن­­دار مەن ولاردىڭ ۇكىمەت وكىل­­دەرى. پول­كوۆنيكتىڭ سوزىنە قارا­عاندا, اسكەري-ازاماتتىق ىنتى­ماق­تاس­تىق وسى توپتاردىڭ ارا­سىن­­داعى بايلانىستىرۋشى ءارى بىر­لەس­كەن جۇمىستى ۇيلەستىرۋشى قىز­مەتىن اتقارادى.

«ليۆاندا ءبىز ەڭ وسال سالالاردى انىقتاۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقپەن, اتقارۋشى ورگاندارمەن, قالا, اۋدان باسشىلارىمەن, «مۇحتارلار» دەپ اتالاتىن اۋىل اقساقالدارىمەن كەزدەستىك. جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ ءبىزدىڭ كومەگىمىز كىمگە قاجەت, گۋ­مانيتارلىق ۇيىمداردىڭ كو­مەگى قاي جەرگە ءبىرىنشى جەت­كىزىلۋى كەرەك ەكەنىن بىلۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى. سول سەبەپتى دە ءبىز كومەك پەن قولداۋعا مۇقتاج مەك­تەپ, بالالار ءۇيى, ارنايى سۇ­را­نىستارى بار بالالار جانە جەتكىنشەكتەرگە ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكەمەلەر مەن ايەلدەر قاۋىم­داس­تىعىمەن ءجيى جۇزدەسۋگە تىرىستىق», دەگەن احمەتوۆا بۇۇ بىتىمگەرلىك ميسسياسىنداعى ايەلدەردىڭ الار ورنى وتە زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

الەمدى ايەل الديلەپ تۇر

«بىتىمگەرلىك ميسسيا قارۋلى قاق­تىعىستار بولىپ جاتقان مەم­لەكەتتەردە ىسكە اسىرىلادى. كەي ەلدەر اسكەري سوعىستان ەندى عانا ەس جيناپ جاتادى. كەز كەل­گەن سوعىستا ەڭ كوپ زارداپ شە­گە­تىن­دەر – ايەلدەر, قارتتار مەن بالالار. ءدال وسى ءۇش بۋىن ءار ەلدىڭ ەڭ وسال ءارى نازىك تۇسى. اسكەري قاق­تىعىستىڭ سالدارىنان جا­زىق­سىز جاپا شەگىپ, مەرت بولاتىندار دا وسىلار. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا كوپاسپەكتىلى بىتىمگەرلىك وپەراتسيالار افريكا ەلدەرى – مالي, وڭتۇستىك سۋدان, كونگودا ءوتىپ جاتىر. بۇل ەلدەردە دە قارۋلى قاقتىعىستان قان قۇسىپ, قايعى جۇتىپ جۇرگەندەر انالار مەن قىز كەلىنشەكتەر, تويىنىپ تاماق ىشپەي, ءتۇن ۇيقىسىنىڭ تىنىش­تى­عى كەتكەن سابيلەر مەن قارتتار.

مۇنداي ەلدەردە ازىق-ت ۇلىك­تىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قيراعان ءۇي مەن باسپاناسىز قالۋ باستى ماسەلە ەمەس. قاراپايىم حالىقتىڭ جۇ­رەگىن جارالايتىنى – ءبىر وتبا­سى­نىڭ شاشىراپ, ءبىر-بىرىنەن ايىرىلىپ قالۋى. قارۋلى قاق­تى­عىستار ءجۇرىپ جاتقان ەلدەردە سەكسۋالدىق زورلىق-زومبىلىق دەگەن وتكىر ماسەلە دە ءجيى كەزدەسەدى. زورلىقتىڭ قۇربانىنا اينالعان قىز-كەلىنشەكتەر مەن بالالاردى بۇل قاسىرەتتەن قۇتقارىپ قا­لۋ وتە قيىن. ال باۋىر ەتى با­لا­سىنان تىرىدەي ايىرىلىپ قال­عان انانىڭ قايعىسىن انادان ارتىق كىم سەزىنە الادى؟ ايەل­دىڭ زار-مۇڭىن ايەلدەن ارتىق ەشكىم تۇسىنە المايدى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان جاپ-جاس قىزدىڭ جان جاراسى مەن ءتان جاراسىن ايەل عانا ەمدەي الادى. شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, كۇلگە اينالعان باسپاناسىنىڭ ورنىن سيپاپ قالعان وتاناسىنىڭ قاسىرەتىن ايەل عانا شىن جۇرەگىمەن قابىل­داي الادى. الاساپىران كەزىندە اتا-اناسىنان ايىرىلىپ قالعان بالاعا ايەل عانا ەرەكشە مەيىرىم تانىتىپ, قۇشاعىنا الىپ, جۇ­با­تا الادى. سوندىقتان دا بى­تىم­­گەر ايەلدىڭ بۇل ميسسيادا بەرەرى وتە مول», دەگەن ديليا جاق­­سىلىققىزى بۇۇ-نىڭ دا مۇ­­نى وتە جاقسى تۇسىنەتىنىن ايتىپ قالدى. سەبەبى قازىر قانداي دا ءبىر ەل بىتىمگەرلىك وپەراتسياعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرسە, بۇۇ-نىڭ قويعان تالاپتارىن ورىنداۋى قاجەت. ال ۇيىم قويعان باستى تا­لاپتاردىڭ ءبىرى – جىبەرىلەتىن بى­تىمگەرلەردىڭ 15-20 پايىزى ايەل­دەر بولۋى شارت.

«بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋدە قوعامداعى ايەلدىڭ ءرولى مەن ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەلەرى وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. بۇۇ بىتىمگەرلىك وپەراتسيا­سىنا ايەلدەردىڭ قاتىسۋى ولار­دىڭ باستى مىندەتتەرىن ءتيىمدى ءارى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قا­­جەتتى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. گەندەرلىك ما­سەلەلەر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ «بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىز­دىكتەگى ايەل تۋرالى» ارنايى قارارى نەگىزىندە قارالادى. وتكەن جىلى بۇۇ-نىڭ گەندەرلىك تۇجى­رىمداماسىنىڭ ىسكە اسىرىلا باستاعانىنا 20 جىل تولدى. ءدال وسى تۇجىرىمدامادا اسكەري جانە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنەن تۇرا­تىن بىتىمگەرلىك توپتىڭ قۇ­را­­مىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ تۋرالى ايتىلادى. بۇل تۇراقتى الەم­گە قول جەتكىزۋگە, اسكەري قاق­تى­عىس­تار بولعان ايماقتاعى قىز-كە­لىنشەكتەردىڭ ءال-اۋقاتىن ارت­تى­رۋ­ع­ا ۇلكەن سەپ بالارى ءسوزسىز», دەيدى باسقارما باسشىسى.

«وتباسىندا, قوعامدا, ءتىپتى جالپى الەمدە ايەلدى ادامزاتتىڭ ءالسىز جاراتىلىسى دەپ قابىل­داي­دى. بۇل ىقىلىم زاماننان قالىپتاسىپ قالعان قاعيدا. راس, ايەل, ول – نازىكتىك. الايدا با­ۋىر ەتى بالاسى مەن الەمگە قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونسە, سول نازىكتىك تاۋ قوپارىپ, تاس جارا الادى. سەبەبى ايەل جانى تىنىشتىقتى قالايدى. ول اينالاسىنىڭ بە­رە­كە-بىرلىكتە, بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرگەنىن تىلەيدى. بەيبىت ءومىر­­­دىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ قا­­لۋ ءۇشىن بارىن سالادى, قولى­نان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى». عۇ­مى­رىنىڭ ءبىراز جىلىن اس­كە­ري سالاعا ارناپ كەلە جاتقان ديليا جاقسىلىققىزىنىڭ بۇل سوزدەرى ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان. بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قول­داۋ جونىندەگى بىتىمگەرلىك وپە­را­تسيالارىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن پولكوۆنيك ايەل ادامنىڭ قولى تيگەن جەر ساۋلەلەنىپ شى­عا كەلەتىنىنە تالاي رەت كۋا بولعان.

«ايەل اۋەلدەن بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەنىڭ, مەيىرىم مەن شاپا­عات­تىڭ سيمۆولىنا اينالعان. سون­دىقتان با, بىلمەيمىن ماعان الەمدى ايەل الديلەپ تۇرعانداي كورىنەدى», دەيدى ديليا احمەتوۆا.

كومەك كورسەتۋ كۇش بەرەدى

«كەز كەلگەن جۇمىستىڭ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى مەن جۇگى بار. ال اسكەري سالادا بۇل تالاپ ەسە­­لە­نە تۇسەدى. ءبىزدىڭ سالادا تا­­لاپ-مىندەت ايەلدەردىكى, ەر­لەر­دىكى دەپ ەكىگە جارىلمايدى. جا­ۋاپ­كەر­شىلىك بارلىعىنا ورتاق ءارى بىردەي» دەگەن پولكوۆنيك ءوزى باسقارىپ وتىرعان بىتىمگەرلىك دايارلىق باسقارماسىنىڭ باستى قىزمەتى جايلى ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

«باسقارمانىڭ باستى مىندە­تى – بىتىمگەرلىك ميسسياعا جىبە­رى­لەتىن بارلىق جەكە پەرسونالدى ارنايى دايارلىقتان وتكىزۋ. «بارلىق پەرسونال» دەگەنگە ەرەكشە اكتسەنت بەرۋىمنىڭ باس­تى سەبەبى بۇل قۇرامنىڭ ىشىن­دە اسكەري قىزمەتشىلەردەن بولەك, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, ازا­ماتتىق تۇلعالار دا بار. «بى­تىم­گەرشىلىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس بىتىمگەرلىك ميسسياسىنا جىبەرىلەتىندەردىڭ بار­لىعىنىڭ دايىندىعىنا قور­عا­نىس مينيسترلىگى جاۋاپ بەرەدى. ياعني بىتىمگەرلەردى دايارلاۋمەن اينالىساتىن تىكەلەي ءبىز جاۋاپتىمىز. دايارلىق ەكى ساتى – جەكە جانە ۇجىمدىق دايىندىق بو­يىنشا جۇرگىزىلەدى. باسقارمانىڭ وقىتۋشى قۇرامىنا قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى. دايارلىق كۋرستارىنىڭ بارلىعى اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل تالاپ ەكى ەسەلەنە تۇسەدى. بەل­گىلەنگەن مەجەدەن كەم بولماۋىمىز ءۇشىن ءبىلىم-بىلىك­تى­­لىگىمىزدى ۇدايى جەتىلدىرىپ وتى­رامىز. سەبەبى باسقارما قىز­مەت­كەرى بىتىمگەرلىك ميسسياسىنا قاتىساتىن ادامنان ءبىلىم جاعى­نان دا, بىلىكتىلىك جاعىنان دا وق بويى وزىق تۇرۋى قاجەت», دەيدى ول.

«كىمدەر بىتىمگەر بولا الادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا پولكوۆنيك: «ۇمىتكەر بىتىمگەر بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ارنايى ىرىكتەۋدەن ءوتۋ كەرەك. ال بىرنەشە سىناقتان تۇراتىن ىرىكتەۋدەن ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى عانا وتەدى. فيزيكالىق, مورالدىق-پسيحولوگيالىق دا­يىن­­دىققا قاتتى كوڭىل بولىنە­دى, دەنساۋلىقتىڭ مىقتى بولۋى, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ, مەحانيكالىق قوراپپەن باسقارىلاتىن كولىكتى جۇرگىزە ءبىلۋ دە ۇلكەن ماڭىزعا يە. وسى ساتىلاردان وتكەننەن كەيىن عانا ۇمىتكەرلەر قاتارىنا قوسىلادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

بىتىمگەرلىك قىزمەتتىڭ قيىن­دى­عىنان گورى, قىم-قۋىت قىرىن ءسوز ەتكەن پولكوۆنيك: «تاڭنان ءتۇننىڭ ورتاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەتىن كەزدەر بار. بىراق بۇل جاي عانا فيزيكالىق قيىندىق, ال وتباسى مەن تۋعان جەرىڭنەن جىراقتا ءجۇرۋ ودان دا قيىن. ماعان اسىرەسە ۇلىمنان الىس كەتۋ اۋىر ءتيدى. بىراق سوعىس دەيتىن سۇراپىلمەن بەتپە-بەت كەلگەن, كومەككە مۇقتاج, سو­نىڭ سالدارىنان زارداپ شەگىپ جۇرگەن جاندارعا قولۇشىن سوزىپ جۇرگەنىڭدى جان-تانىڭمەن سەزىنۋ ءوز-ءوزىڭدى جوعالتپاۋعا, نامىسىڭدى قايراۋعا, مىقتى بولۋعا يتەرمەلەيدى. قانشا شارشاپ, قالجىراساڭ دا ەرتەسىنە بويىڭدى تىكتەپ, ەڭسەڭدى كوتەرىپ ساپقا تۇرۋعا جىگەر بەرەتىن دە وسى كۇش – حالىققا كومەك كورسەتسەم دەگەن نيەت», دەيدى.

اداستىرماعان بالا ارمان

قازاقى قايماعى بۇزىلماعان شىم­­كەنتتە دۇنيەگە كەلىپ, اۋىز­­­­بىر­شىلىگى ۇيىعان بەرە­كە­­لى وت­باسىندا بوي جەتكەن ديليا جاق­سىلىققىزى – شاڭى­راق­تا قۇل­پىرىپ وسكەن بەس قىز­عال­­داقتىڭ ءسۇت كەنجەسى. «مەن كوپ­­تىڭ ورتاسىندا – الدىمداعى ءتورت اپكەم مەن اكە-شەشەمنىڭ مەيىرىم, ماحابباتىنا شومىلىپ وسكەن پەرزەنتپىن. وتباسىمنىڭ تاتۋلىعى, ءبىر-بىرىنە قولداۋى وتە بەرىك ەدى. اكەم ەشقاشان «ۇل كەرەك ەدى» دەپ اشىق ايتقان ەمەس. الايدا اسقار تاۋىمنىڭ وسى ءبىر ويىن بالا بولسام دا جان-دۇنيەممەن سەزىنەتىنمىن. سوندىقتان دا بولار, وڭ-سولىمدى تانىپ, بوي جەتە باستاعاننان-اق اكەمە قىزدىڭ ۇلدان دا مىقتى, وجەت بولا الاتىنىن دالەلدەگىم كەلەتىن», دەيدى بالالىق شاعىنان سىر شەرتكەن ول.

احمەتوۆانىڭ اكەسى دە وفيتسەر, ءىىم-ءنىڭ ارداگەرى بولعان ەكەن. «بالا كەزىمدە اكەمنىڭ پارادتىق فورماسىنا, مەدالدارىنا قاتتى قىزىعاتىنمىن. وسكەندە ءدال اكەم سياقتى اسكەري ادام بولسام دەپ ارماندايتىنمىن. ول كەزدە شىمكەنتتەگى اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن 8-مەك­تەپتە ءبىلىم الامىن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, بىراق مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق بولاشاق ماماندىعىمدى مىن­دەت­تى تۇردە اعىلشىن تىلىمەن باي­لانىستىراتىنمىن. بالالىق ار­مانىمدى رياسىز سەنىمىممەن بەكەمدەتىپ تە قوياتىنمىن. قازىر وسى ارمان-مۇراتتارىمنىڭ ورىن­دالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. اسكەري اداممىن, فورما كيەمىن جانە جۇ­مى­سىم تىكەلەي اعىلشىن تىلى­مەن بايلانىستى», دەگەن ديليا جاقسىلىققىزى ءوزى­نىڭ شاعىن وتباسىندا 11 جاسار ۇلىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن دا ەرەكشە ءبىر مەيىرىممەن ايتىپ ءوتتى.

«ومىردە جىلت ەتكەن جاقسى­لى­عىمىز بولسا سونىڭ بارىنە وتباسىندا قالانعان ىرگەتاسىمىز بەن ۇيادا العان ءتالىم-تاربيەمىز سەبەپكەر» دەگەن پولكوۆنيك: «اسكەري سالاعا كەلۋىمە اكەم ۇلكەن اسەر ەتتى. مەنىڭ عۇمىر جولىما ۇلگى بولا بىلگەن دە سول كىسى. سەبەبى كوزىمدى اشقاننان كورگەنىم – فورماداعى ادام بولدى. تۇلا بويى ءتىپ-تىك, سىمداي تارتىلعان, تاپ-تازا, ءتارتىپتى اكەگە قاراپ بوي تۇزەدىم. مەن دە بالا كەزىمنەن ماڭىزدى, ايتۋلى دۇنيەنىڭ ءبىر بولشەگى بولسام دەپ ارماندايتىنمىن», دەيدى.

قازاق حالىقارالىق قاتى­ناس­تار جانە الەم تىلدەرى ۋني­ۆەر­سيتەتىن تامامداعان جىلى ول كەزدەيسوق كورشىسىنەن ءبىر مينيس­تر­­لىكتىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن مامانداردى ىزدەستىرىپ جاتقانىن ەستىپ قالادى. «كورشىم قولىما ۇستاتقان تەلەفون نومىرىنە حابار­لاسقاندا عانا قورعانىس مينيس­ترلىگى ەكەنىن ءبىلدىم. مەنى اڭگى­مە­­لەسۋگە شاقىردى. العاشقى سى­­ناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, قىز­­مەتكە قابىلدايتىندارىن ايت­­قاندا قاتتى قۋاندىم. ەكى بىر­دەي ارمانىمنىڭ – اسكە­ري قىز­مەت­كەر اتانسام جانە ما­مان­دى­عىم اعىلشىن تىلىنە قاتىستى بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىمنىڭ جۇزە­گە اسقا­نىنا باقىتتىمىن. وسى­لاي­شا بالالىق ارمانىم كەزدەي­سوق ورىندالدى», دەيدى ول.

ءسوزىنىڭ سوڭىندا اسكەري ايەل­دەردى بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك ميس­­سيالارىنا جىبەرۋ تۋرا­لى ۋاقتىلى ءارى دۇرىس شە­شىم قابىلداعان قورعانىس مينيس­تر­لى­گىنە العىسىن بىلدىرگەن پولكوۆنيك احمەتوۆا «بىتىمگەر بولۋ باعا جەتپەس تاجىريبە الۋىما مۇمكىندىك بەردى» دەيدى.