كەزىندە وركەندەگەن ءوندىرىسى ارقىلى وڭىردە عانا ەمەس, ەلىمىزدە دە ايگىلى بولعان قاراتاۋ قالاسىنىڭ توقسانىنشى جىلدارى قۇلدىراعانى بارشاعا ءمالىم. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ سالقىنى جەرگىلىكتى حالىققا دا وڭاي تيگەن جوق. ءسويتىپ جامبىل وبلىسىنداعى ءوندىرىس وشاعى مول بىردەن-ءبىر قالا قايتا قۇرۋدىڭ قۇربانىنا اينالدى.
كۇنكورىس قيىنداعان سوڭ, قالا تۇرعىندارى بىرتىندەپ جان-جاققا كوشە باستادى. تىرشىلىك قامىن كۇيتتەگەن قاراپايىم حالىق ءوز نەسىبەسىن وزگە جاقتان ىزدەۋگە ءماجبۇر بولدى. سونداي كۇردەلى كەزەڭدە قاراتاۋ قالاسىنداعى كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر قاراۋسىز قالعاندىقتان, بۇل جەر كەيىننەن قاڭعىباستاردىڭ مەكەنىنە اينالدى. كۇن كورۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىرعان كەزەڭدە باسپاناسىن تاستاپ, باس ساۋعالاپ كەتكەن ەلدىڭ كوبىنىڭ قاراتاۋعا قايتا ورالۋعا قۇلقى دا, نيەتى دە بولماعان. بۇل جاعدايدى قازىنالى قاراتاۋدى جايلاپ وتىرعان قاراپايىم جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىنداي بولىپ قالعان سول ۇيلەر كەيىننەن ءارتۇرلى جاعدايلارمەن تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, الدەكىمدەردىڭ مەنشىگىنە اينالىپ شىعا كەلگەن. بۇل كۇندە ەلىمىزدىڭ جاعدايى تۇزەلىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسسە دە, اتالعان ماسەلە سول كۇيى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلداردا قاراتاۋ قالاسىندا بارلىعى 202 شاعىن جانە كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بولعان ەكەن. الايدا 1996 جىلدار مەن 2000 جىلدار ارالىعىندا قالادا ونەركاسىپ ءوندىرىسى توقتاپ, جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان. سودان حالىق جاپپاي كوشىپ, سونىڭ سالدارىنان قالادا بىرقاتار ءۇي يەسىز قالعان. بۇل كۇندە تالاس اۋدانىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن قاراتاۋ قالاسىندا قاڭقاسى عانا قالعان تۇرعىن ۇيلەر كوپ. قارت قاراتاۋدىڭ سىلەمدەرىن بويلاپ, ەڭىسكە قاراي قۇلاعاندا قالانىڭ كوركىنە نۇقسان كەلتىرىپ تۇرعان تۇرعىن ۇيلەر بىردەن كوزگە شالىنادى. ەسىك-تەرەزەسى جوق, توزعان, ەسكىرگەن ۇيلەردىڭ دەنى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى وتىز جىل بولسا دا, ءالى تولىق قالپىنا كەلتىرىلمەگەن. اتالعان ماسەلە تۋرالى تالاس اۋدانىنىڭ اكىمى باقىت قازانباسوۆتان سۇراعانىمىزدا, ول «مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى» اياسىندا 2013-2015 جىلدارى ارالىعىندا جوندەۋگە كەلمەيتىن, ادام ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان اپاتتى جاعدايداعى 41 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ بۇزىلىپ, ورىندارى تەگىستەلگەنىن ايتتى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە قالاداعى كوپتەگەن ءۇيدى ەسەبىن تاپقان الدەكىمدەر جەكەشەلەندىرىپ الىپتى. ەندى اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان قاراجات ءبولىپ, يەلەرىنەن سول ۇيلەردى قايتا ساتىپ الايىن دەسە, ولار ەلدە جوق باعانى ايتىپ وتىر ەكەن. سودان قىمبات قاراجاتقا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بولماعان سوڭ, ءبىراز تۇرعىن ۇيلەر قاڭىراپ ءالى كۇنگە دەيىن بوس تۇر.
بۇگىندە قاراتاۋ قالاسىندا 4 741 پاتەرلى 148 شاعىن جانە كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. ونىڭ بىرقاتارى كەزىندە جەكەشەلەنىپ كەتكەندىكتەن, قازىرگى كەزدە نە بۇزۋعا, نە جوندەۋگە كەلمەي وتىر. دەگەنمەن, قالادا پاتەر كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, ولاردى جوندەپ, باسپاناعا مۇقتاج جاندارعا ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارقىلى بەرۋگە بولادى. قاراتاۋ قالاسى بويىنشا بۇگىندە پاتەر كەزەگىندە 1 753 ادام تۇر ەكەن. ءۇيسىز جۇرگەن قالا تۇرعىندارى ءالى دە جاقسىلىقتان ءۇمىتتى. ماسەلەن, قالا تۇرعىنى اياگوز جاڭاتاي مۇندا باسپاناعا مۇقتاج جانداردىڭ كوپ ەكەنىن, الايدا كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي جوندەلمەي جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتى ءجيى ويلاندىراتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى. ال اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتۋ ماقساتىندا تيىسىنشە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
«2012-2019 جىلدار ارالىعىندا «قولجەتىمدى باسپانا-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قالانىڭ ءۇشىنشى جانە بەسىنشى شاعىن اۋداندارىنداعى جانە ب.مومىش ۇلى مەن ءا.اقشوراەۆ كوشەلەرىندەگى 9 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, كەزەكتە تۇرعان قالا تۇرعىندارىنا بەرىلدى. سونداي-اق كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2019 جىلى سوت شەشىمىمەن كوممۋنالدىق مەنشىك قۇقىعى تانىلعان 3-شاعىن اۋدانداعى №3 44 پاتەرلى كوپ قاباتتى جاتاقحانا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. قايتا جاڭعىرتۋعا قاجەتتى 199 ملن تەڭگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن ءبولىندى. سونىمەن قاتار وتكەن جىلى «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 3-شاعىن اۋدانداعى №22 جانە 5-شاعىن اۋدانداعى №26 2 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قايتا جاڭعىرتىلدى. بۇل 115 پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى اۋدانى 7 294 شارشى مەتردى قۇرايدى. اتالعان ءۇيدى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن 711 ملن 755 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. جاڭعىرتۋدان وتكەن قۇرىلىس نىسانى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قابىلداندى», دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات سەريموۆ.
سونىمەن قاتار بىلتىر قالاداعى جەكەمەنشىك قۇقىعىنداعى, بىراق بوس تۇرعان كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردى ساتىپ الۋ جۇمىستارى باستالعان. بۇگىنگە 3-شاعىن اۋدانىنداعى 44 پاتەرلى №5 «ا», 44 پاتەرلى №6 «ا» جانە 80 پاتەرلى ب.مومىش ۇلى كوشەسى №17 كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر مەنشىك يەلەرىنەن ساتىپ الىنعان. اتالعان ۇيلەردى الۋ جۇمىستارىنا بيۋدجەتتەن 55 ملن تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان. سول سياقتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن 196 ملن تەڭگەگە 3-شاعىن اۋدانداعى 40 پاتەرلى №75 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي مەنشىك يەسىنەن ساتىپ الىنىپ, بۇگىنگى تاڭدا كەزەكتە تۇرعان قالا تۇرعىندارىنا بەرىلۋدە ەكەن. الايدا ماسەلە مۇنىمەن شەشىلمەيدى. ءالى دە قاراتاۋدا قاڭىراپ بوس تۇرعان ءۇي جەتەرلىك. بۇگىندە قالاداعى بوس تۇرعان 5 كوپ قاباتتى ءۇي مەن 1 قوناقۇي مەنشىك يەلەرىنەن ساتىپ الۋدى قاجەت ەتەدى.
جامبىل وبلىسىنىڭ قاراتاۋ, جاڭاتاس جانە شۋ قالالارىندا تۇرعىن ۇيلەردى جوندەۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى. ماسەلەن, قاراتاۋداعى بىرقاتار ءۇي جەكەشەلەنىپ كەتكەندىكتەن, ونى يەلەرى نە وزىنە, نە وزگەگە بەرمەي وتىر. اۋدان باسشىلىعى ولاردىڭ باعانى اسپانداتىپ وتىرعانىن ايتۋدا. دەگەنمەن, ءۇي يەلەرى اكىمدىك بەرگەن 20-25 ملن تەڭگەنىڭ كولەمىندەگى قاراجاتقا يەلىگىندەگى م ۇلىكتەرىن ساتسا, وسى كۇنگە دەيىن كۇردەلى بولىپ كەلگەن ماسەلە وڭ شەشىمىن تاباتىن ەدى.
جامبىل وبلىسى,
تالاس اۋدانى