بيۋدجەتتەن تىس قورلاردىڭ شىعىنى باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس

ءماجىلىستىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا كۇن تارتىبىندەگى زاڭ جوبالارىمەن قاتار ەلدەگى بيۋدجەتتەن تىس قورلاردىڭ اكىمشىلىك شىعىنىن تەكسەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. دەپۋتات امانجان جامالوۆ ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامينگە جولداعان ساۋالىندا 2020 جىلى بيۋدجەتتەن تىس قورلارعا قازاقستاندىقتار 1,8 ترلن تەڭگە اۋدارعانىن ايتادى.

«قازىر بيۋدجەتتەن تىس قورلاردىڭ شىعىنى پارلامەنت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ باقى­لاۋىندا ەمەس. ماسەلەن, 2019 جىلى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ شىعىنى 5,8 ملرد تەڭگەدەن استى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا 4,4 ملرد تەڭگە جۇمسالعان.ەگەر اتالعان قۇرىلىمدا جۇمىس ىستەيتىن 850 قىزمەتكەرگە بولەتىن بولساق, ءار مامان 434 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى دەگەن ءسوز. ال بۇل ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان 2 ەسە كوپ», دەدى ا.جامالوۆ.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ماسەلە باسقا دا قورلاردى اينالىپ وتپەگەن. مىسالى, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ 2019 جىلداعى اكىمشىلىك شىعىنى 11,8 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى بولسا ول ءۇشىن 1,9 ملرد تەڭگە قاراستىرعان.

Nur Otan فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى بيۋدجەتتىك ەمەس قورلاردىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ شىعىنى تۋرالى اقپارات قولجەتىمدى بولۋى كەرەكتىگىن العا تارتادى. سونىمەن بىرگە 2023 جىلعا ارنالعان جول كارتاسى بو­يىنشا, ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق بانككە بيۋدجەت جوسپارلاۋ بويىنشا ەسەپ جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى.

وتىرىستا «1994 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندىسىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل جونىندە بايانداما جاساعان ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپان 1994 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما 2018 جىلعى 9 قاراشادا پەتروپاۆل قالاسىندا جاسالعانىن ەسكە سالدى.

«حاتتامانىڭ ماقساتى – ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى جاسالعان شارتتىڭ 4-بابىنا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋ مەرزىمىن 2050 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا وزگەرىس ەنگىزۋ. كوميتەت وسى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الۋعا, ول بويىنشا 2021 جىلعى 5 قازانعا دەيىنگى مەرزىمدە قورىتىندىنى ازىرلەۋگە دايىن», دەدى دەپۋتات.

سونىمەن وتىرىستا ءماجى­لىس «1994 جىلعى 10 جەلتوق­سان­داعى قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.

ودان كەيىن دەپۋتاتتار «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى كوشى-قون سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى.

قۇجاتتى تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ 2019 جىلى قول قويىلعان قۇجات ەكى ەل ازاماتتارى تۋرالى اقپارات الۋعا, كوشى-قون سالاسىنداعى قىلمىسپەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن مالىمدەدى.

نۇرلان نىعماتۋلين زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپار­مەن كەلىپ, قوس مەملەكەت باسشى­لارىنىڭ ەكى ەلدىڭ اۋماعى ارقىلى ازاماتتار مەن كولىكتەردىڭ ەركىن قوزعالىسى مەن ءترانزيتى ءۇشىن كەلىسىلگەن شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتقانىن اتاپ ءوتىپ, «بۇل زاڭ جوباسى ەكى ەل ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. سەبەبى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءوزارا ارىپتەستىگى بارلىق سالادا وتە تىعىز. مىسالى, بىلتىر قىرعىزستاننان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 250 مىڭ ازامات كەلگەن بولسا, ال قىرعىز ەلىنە قازاقستاننان 175 مىڭ ازامات بارعان. ماسەلەنى ناقتىلاپ ايتقاندا, ەلدەرىمىز اراسىنداعى كوشى-قون ماسەلەسىن دۇرىس رەتتەۋ ءۇشىن وسى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاپ وتىرمىز», دەدى ءماجىلىس توراعاسى.

پالاتا سپيكەرىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەستە ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ, كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋدىڭ, قوس ازاماتتىق فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار پالاتا دەپۋتاتتارى «ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق شەڭبەرىندە باعالى مەتالدارمەن جانە اسىل تاستارمەن وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى. قۇجات نورمالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار وسى سالاداعى زاڭسىز اينالىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بولىگىندە زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى.

قۇجاتقا قاتىستى بايانداما جاساعان يندۋستريا جانە ين­فرا­قۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيس­ترى بەيبىت اتامقۇلوۆ زاڭ قا­بىل­دانسا, قازاقستاندا دايىنداپ شىعارىلعان اسىل تاستى بۇ­يىمداردى وداققا مۇشە ەلدەردە قايتا سىناۋ قاجەتتىلىگى بولمايتىنىن حابارلادى.

ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين قازاقستاندا باعالى مەتالدار مەن تاستاردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن باپتار قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتىلعان, ال رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرىندە وسىنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىنا نازار اۋداردى.

– بىزدە تەك قانا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بىراق قۇندى مەتالداردى ۇرلاۋ مەن ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى تومەندەمەي وتىر. كەرىسىنشە, ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ جاتىر, – دەدى ن.نىعماتۋلين.  

ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, مىسالى, تەك «قازاق التىن» كاسىپورنىندا 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا 32 مىڭنان استام زاڭسىز ىزدەۋشى ۇستالعان. 2019 جىلدىڭ اقپان ايىنان باس­تاپ 2020 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى­نا دەيىن 5 722 زاڭسىز ىزدەۋشى ۇستالىپ, پوليتسياعا تاپسىرىلسا, ولاردىڭ 80%-ى قايتادان قىلمىس جاساپتى. نۇرلان نىعماتۋلين قىلمىسكەرلەرگە اكىمشىلىك قاماۋ دا, ايىپپۇلدار دا توسقاۋىل بولا الماي وتىرعانىن ايتا كەلىپ, زاڭسىز ىزدەۋشىلەردى توقتاتۋدا ەسكى ءتاسىلدىڭ ناتيجەسىز ەكەنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. مىسالى, ساراپ­شىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا بىزدە زاڭدى تۇردە وندىرىلگەن ءاربىر 3 توننا التىنعا زاڭسىز وندىرىلگەن 1 توننا كەلەدى. ءماجىلىس توراعاسى زاڭسىز ارەكەتتەرگە قارسى ءتۇرلى شارا قابىلدانىپ جاتقانىمەن ءتيىستى ناتيجە بەرمەي وتىرعانىن ايتتى. وسىعان وراي, قۇزىرلى ورگان وكىلدەرىنە جازانى كۇشەيتۋگە قاتىستى ناقتى ۇسىنىستار قاجەتتىگىن جانە ول دەپۋتاتتار تاراپىنان قولداۋ تاباتىنىن ەسكەرتتى.

ايتا كەتۋ كەرەك, كەلىسىم ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭ­بەرىندە باعالى مەتالدارمەن جانە اسىل تاستارمەن وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايدى. سونداي-اق زاڭ­دى تۇلعالاردىڭ جانە دارا كاسىپ­كەر رەتىندە تىركەلگەن جەكە تۇلعالار­دىڭ باعالى مەتالدار جانە اسىل تاستارعا قاتىستى وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قىزمەتىنە بايلانىستى قۇقىقتىق قاتىناستارعا قولدانىلادى.

سونداي-اق ءماجىلىس «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونەر­كاسىپتىك قاۋىپسىزدىك, يندۋستريا­لىق ايماقتار, جانۋارلار دۇنيەسى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋ­ماق­تار, ەنەرگەتيكا, تابيعي مونوپو­ليالار جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگى­زۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سە­نات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرمەن كەلىستى.

وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ا.جامالوۆ, ا.مي­ليۋتين, ە.سمايلوۆ, ا.پەرۋاشەۆ, ا.جۇماباەۆا, ج.احمەتبەكوۆ, س.رەشەتنيكوۆ, ە.سمىشلياەۆا, ا.سەمبينوۆ, م.تاجماعامبەتوۆا, ش.وسين, ا.قوڭىروۆ, ە.اباقانوۆ, ز.كاماسوۆا, ا.بەردالين مەم­لە­كەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.