پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ء«بىز كەزىندە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعىلىم الامىز», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن ەدى. سونىڭ ىشىندە الاش قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحاندى بۇگىنگى قازاققا تانىستىرا بەرۋ, ۇلت ءۇشىن جاساعان ونەگەلى ىستەرىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, پاتريوتتىق تاربيەنىڭ تۋى ەتۋ – بۇگىنگى يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ وزەگى بولۋى كەرەك.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى ۇدەرىستى جالعاستىرىپ «الاش كوسەمى – ءاليحان بوكەيحان» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وعان بەلگىلى الاشتانۋشى عالىمدار, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى, جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر قاتىستى. ءداستۇرلى قۇتتىقتاۋلار ايتىلعاننان كەيىن كونفەرەنتسيانىڭ مودەراتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اقمارال ىبىراەۆا العاشقى ءسوزدى پروفەسسور زارقىن تايشىبايعا بەردى. ء«ا.بوكەيحاننىڭ ورىندالعان ارمانى» اتتى بايانداما جاساعان ول ءسوزىنىڭ باسىندا-اق ويىنىڭ تۇجىرىمىن ايتىپ, «ونىڭ ورىندالعان ارمانى سول – قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن العانى» دەدى. ودان ءارى عالىم 1905 جىلعى «قارقارالى پەتيتسياسى» تۋرالى اڭگىمەلەدى. ونىڭ اۆتورلارى ءاليحان باستاعان قازاقتىڭ بەس ارىسى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بۇل قۇجاتتى ءوزى ءبىرىنشى بولىپ, العاش رەت 1972 جىلى جاريالاعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە بۇل قۇجات پاتشاعا قازاق حالقىنىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ تەڭگەرمەۋشىلىك جاساپ وتىرعانىنا بايلانىستى شاعىمى ەكەندىگى ايتىلدى.
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ الەكەڭنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىن جازۋعا قوماقتى ۇلەس قوسقانى تۋرالى ايتتى. «ورىس-ءسىبىر گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ» بەلسەندى مۇشەسى بولىپ جۇرگەن جىلدارىندا وسى قوعامنىڭ ءباسپاسوز ونىمدەرى ارقىلى ول قازاق تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ماعلۇماتتار جاريالاپ وتىرعان ەكەن. «تاريحىن ۇمىتقان ەلدىڭ باسىنا بولاشاقتا قانداي كۇن تۋاتىنى بەلگىسىز» دەگەن سياقتى يدەيالاردى گازەت بەتىندە جاريالاپ وتىرعان. سونىمەن بىرگە ءاليحان بوكەيحان قازاق دالاسىنىڭ شەكاراسى ومبى وبلىسىنان ءارى تارى قالاسىنىڭ ماڭىندا بولعانىن, 1752 جىلعى پاتشا شەنەۋنىكتەرى جۇرگىزگەن «نوۆويشيمسكايا لينيا» اتتى شەكارالىق بەلدەۋ قازاق دالاسىنىڭ اۋماعىنا 250-300 ۆەرست كىرىپ كەتكەنىن ورىس گەوگرافيالىق باسپاسوزىندە جاريالاعان ەكەن.
سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرنەشە جىل قىزمەت اتقارعان تۇركيانىڭ كوستامانۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ورحان سويلەمەس ءاليحاننىڭ ءوز ەلىندە ءالى كۇنگە ءتيىستى دارەجەدە تانىمال ەمەس ەكەنىنە وكىنىشىن ءبىلدىردى. ول تۋرالى العاش رەت تۇرىك حالقىنا ايتقان حاسەن ءورالتاي اعامىز ەكەن. الەكەڭ تۋرالى تۇركيادا جاريالاعان ەڭبەگىندە ول بوكەيحاندى «الاش كۇرەسىنىڭ ۇرانى» دەپ سيپاتتاعان ەكەن.
ءاليحاندى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, بىرنەشە ەڭبەك جازعان عالىم سۇلتان-حان اققۇل ۇلىنىڭ بايانداماسىندا قالىڭ وقىرمانعا بەيمالىم كوپتەگەن تىڭ دەرەك ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە سۇلتەكەڭ ءاليحاننىڭ تەگىنە «وۆ» جۇرناعىنىڭ قوسىلعانىنا قارسى ەكەنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ويتكەنى الەكەڭنىڭ ءوزى دە ونى قوسپاي جازادى ەكەن. سونىمەن قاتار ول 1916 جىلعى اتاقتى «ماۋسىم جارلىعىنا» بايلانىستى مايداننىڭ قارا جۇمىستارىنا الىنعان 19 بەن 31 جاس ارالىعىنداعى مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندەگى قازاق جاستارىنا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ بارىپ, ءاليحاننىڭ كومەك ۇيىمداستىرعانىنا توقتالدى. ال 1917 جىلدىڭ «اقپان رەۆوليۋتسياسى» بولىپ, پاتشا تاقتان قۇلاعاندا قازاق دالاسىن العاشقى بولىپ قۇلاعدار ەتىپ, مينسكىدەن قازاقتىڭ بەلگىلى ازاماتتارىنا ءسۇيىنشى جەدەلحاتىن سوققان ءاليحان ەكەندىگى ايتىلدى. س.اققۇل ۇلىنىڭ بايانداماسىنداعى تاعى ءبىر جاڭالىق, ونىڭ ورىنبوردىڭ قازاق حالقىنىڭ العاشقى استاناسى ەمەس دەگەن پىكىرى بولدى. «ورىنبور – قىزىل وكىمەتتىڭ بەلگىلەگەن استاناسى, ال قازاقتىڭ بەرگى تاريحىنداعى العاشقى استاناسى الاشوردا وكىمەتى بەلگىلەگەن «الاش قالاسى», ياعني «جاڭا سەمەي», دەدى ول. تىڭدارماندارعا ونىڭ ءاليحان بوكەيحاننىڭ ۇلتتىق الاش اۆتونومياسىنىڭ توراعاسى بولىپ بالامالى نەگىزدە, ءتورت كانديداتتىڭ ىشىنەن ەڭ كوپ داۋىس جيناپ, دەموكراتيالىق جولمەن سايلانعانى دا قىزعىلىقتى دەرەك بولدى. سونىمەن بىرگە عالىم الەكەڭنىڭ جۋرناليستىك ەڭبەكتەرىنە دە كەڭىنەن توقتالىپ, ونى قازاقتىڭ ەڭ العاشقى كاسىبي ءجۋرناليسى دەپ اتاۋدىڭ ارتىق ەمەستىگىن ايتتى. ءا.بوكەيحان قازاق گازەتتەرىنە دەيىن ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ باسىلىمدارىندا, «ستەپنوي كراي» جانە ت.ب. گازەتتەرگە وتە ءجيى ماقالالار جاريالاپ تۇرعان.
ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى قادىر احمەتوۆ ءاليحان بوكەيحاننىڭ اعارتۋشىلىق ەڭبەكتەرى تۋرالى كوپ تولعادى. «ونىڭ اعارتۋشىلىق ىستەرىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق يدەيا جاتتى», دەدى عالىم. الەكەڭنىڭ بارلىق قازاق وقۋلىقتارىنىڭ شىعۋىنا, ارىپتەستەرى ماعجان, جۇسىپبەك, احاڭ, جاقاڭداردىڭ وسى ىسپەن تەرەڭ شۇعىلدانۋىنا مۇرىندىق بولعاندىعى ايتىلدى. قازاق وقۋ ورىندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندەگى ورىنبورداعى, تاشكەنتتەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا دا الەكەڭ بەلسەنە اتسالىسقاندىعى جەتكىزىلدى. الەكەڭ «قازاق جەم بولۋدان دەكرەتپەن ەمەس, مادەنيەتىن كوتەرۋ ارقىلى عانا قۇتىلادى», دەگەن ەكەن.
ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن قاتىسقان عالىم ەرمەك بالتاش ۇلى الەكەڭنىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى, اتا-باباسى مەن تۋىستارى تۋرالى كوپتەگەن ماعلۇماتتاردى ورتاعا سالدى. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, تاريحشى ساۋلە مالىكوۆا ءاليحاننىڭ جانە باسقا دا الاش بەلسەندىلەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ تەرىستىگىندە جاساعان ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرىن العا تارتتى.
جالپى, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ, تىڭدارماندارعا كوپتەگەن دەرەكتەردى تانىستىردى. ونىڭ ماتەريالدارى الداعى ۋاقىتتا جەكە جيناق بولىپ شىعارىلماقشى.
پەتروپاۆل