– دوربەتقان, ءسىزدى ەل ماتەماتيكا عىلىمىنداعى بەلگىلى تۇلعا رەتىندە تاني باستادى. ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ بارلىق عىلىممەن, ءتىپتى پوەزيامەن, اقىندىقپەن دە بايلانىسى بارىن سوفيا كوۆالەۆسكايا ادەمى دالەلدەگەن ەدى, ال ءسىز ءوز تاراپىڭىزدان ماتەماتيكانىڭ قانداي ۇلىلىعىن تانىدىڭىز؟
– ءبىز – جەر شارىن مەكەندەگەن ادامدار, الەۋمەتتىك مارتەبەمىز ءارتۇرلى بولعانىمەن, ارقايسىمىز جەكە تۇلعالىق قاسيەتىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, تىعىز بايلانىسقان قوعامداستىقتا ءومىر سۇرەمىز. جەكە اداممەن قارىم-قاتىناس كەزىندە ماتەماتيكالىق دالدىكپەن نەمەسە ابستراكتسيالىق فيلوسوفيامەن قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ومىردە كوپ جاعدايدا تۇرمىستىق جانە كاسىبي قارىم-قاتىناس ۇستەمدىك ەتەدى. ارينە, جالپى ومىردە پراگماتيك اداممىن. سەبەبى جەكە تۇلعانىڭ ومىرىنە دە, تاعدىرىنا دا ىستەيتىن كاسىبى اسەر ەتپەي قويمايدى. ماتەماتيكا عىلىمىندا قالىپتاستىرعان ويىمدى نەمەسە تۇجىرىم-تۇيىندەرىمدى اينالاما جارنامالاپ ايتا بەرگەننەن تارتىنىپ تۇرامىن. سەبەبى مەنىڭ تانىعان شىندىعىم باسقالاردى قىزىقتىرماۋى مۇمكىن.
– سوندا دۇنيەتانىمىڭىزعا ماتەماتيكا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– قوعامداعى قانداي دا ءبىر نازار اۋدارۋعا تۇراتىن اۋقىمدى ماسەلەلەرگە پراگماتيزم تۇرعىسىنان قاراۋعا تىرىسامىن. باسقا امالىم دا جوق. سەبەبى وي-سانامنىڭ قۇرالىنىڭ ءوزى سول بولعاندىقتان, ىشكى تانىمىم سولاي قاراي, ماتەماتيكالىق مودەلدەرگە سالۋعا يتەرمەلەيدى. «ماتەماتيكانىڭ ۇلىلىعى نەدە؟» دەيسىز, ءححى عاسىردا سانسىز-تسيفرسىز سالا بار ما ءوزى؟ ماتەماتيكانىڭ قولدانىس اياسى كەڭ. بۇل سۇراقتىڭ توركىنىنە قاراپ, ءبىر وي كەلىپ تۇر. قوعامدا ءبىر ستەرەوتيپ بار. «ماتەماتيك ادام اقىلدى بولۋى كەرەك, اقىلدى ادام ماتەماتيكانى مەڭگەرىپ كەتەدى» دەگەن. مەن بۇل تۇسىنىكتى وزىمشە تاپسىرلەگىم كەلەدى. الدىمەن «ماتەماتيك دەگەن كىم؟ اقىلدى ادام كىم؟» دەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك.
ماتەماتيك – ماتەماتيكا عىلىمدارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ادام. ماتەماتيكا دەگەن – دەربەس عىلىم, ەندەشە ونىڭ باسقا عىلىمدارعا تاۋەلسىز وزىنشە جەكە-دارا دامۋعا حاقىسى بار. راس, ماتەماتيكا بارلىق عىلىممەن بايلانىستى, بارلىق سالادا قولدانىستا, بىراق ماتەماتيكا تەك قولدانىس ءۇشىن مىندەتتەلگەن عىلىم دەسەك, قاتەلەسەمىز. ونىڭ جەكە عىلىم رەتىندە ءوز مىندەتى مەن قىزمەتى بار, وسى سالاعا عانا كەرەك ءوز باسىمدىقتارى بار, ەندەشە ونىڭ ءوز ارناسى بار.
ەندى اقىلدى ادامعا كەلەيىك. مەنىڭشە اقىلدى ادام دەگەن – سۋبەكتيۆتى ۇعىم. اقىلدى ادام دەپ ينتۋيتسياسى مىقتى دامىعان, ينتەللەكتۋال, تاجىريبەلى ادامدى ايتامىز. اقىلدى ادامنىڭ ينتۋيتسياسى دا, تاجىريبەسى دە جەتپەيتىن وبلىستاردا ماتەماتيكالىق قۇرال ارقىلى تانىم قالىپتاستىرۋعا بولادى. بۇعان مىسال رەتىندە سۋباتومدىق الەمدەگى زەرتتەۋلەر نەمەسە اسا ۇلكەن عارىشتىق ماسشتابتاعى تەوريالاردى مىسالعا كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى. سودان كەيىنگى ءبىر ماسەلە, ماتەماتيكا پانىنەن ناشار وقىعان, ەسەپكە شورقاق ادامداردى اقىلسىز ادام دەپ ايتۋعا بولمايدى. ونىڭ ماتەماتيكادان ناشار وقۋى – ينتۋيتسياسىنىڭ, ينتەللەكتۋالدىق قابىلەتىنىڭ كورسەتكىشى بولا المايدى. ماتەماتيكتەردىڭ اراسىندا دا ومىرگە بەيىم ەمەس, ءوز كاسىبىنەن وزگە ەش نارسەگە يكەمى جوق, وتە ولاق ادامدار تولىپ جاتىر. ايتقىسى كەلگەن ويىن جەتكىزىپ ايتا المايتىن, نە دۇرىستاپ ءدارىس وقي المايتىن ۇلى ماتەماتيكتەر جەتەرلىك. ءبىز پەندەشىلىككە سالىنىپ, عىلىمدى بارلىق ادامعا پايدالى, ادامزاتقا كەرەك دۇنيەنى تۋدىرۋعا مىندەتتى عاجايىپ كورەمىز. ولاي ەمەس. عىلىم دەگەن – شىعارماشىلىق. ادام اقىل-ويىنىڭ, سىناعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. حيگسس «حيگسس بوزون» اتالاتىن قاراپايىم بولشەكتى انىقتاعاندا, ەشقانداي پايدا ويلاعان جوق. وسىنداي كەي عىلىم تۇسىندىرە المايتىن قۇبىلىستاردى تۇسىندىرە الاتىنى ءۇشىن ماتەماتيكانىڭ ۇلىلىعىنا, تاڭعاجايىپ عىلىم ەكەنىنە ءسات سايىن كوزىم جەتەدى.
– كەز كەلگەن جاس عالىم قىزىعىپ, ارماندايتىنداي جەتىستىكتىڭ ءبارى بويىڭىزدا تۇر: حالىقارالىق Ferran Sunyer i Balaguer Prize جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن ەڭ جاس ماتەماتيك, PھD, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. ءسىز ءۇشىن جەتىستىك دەگەن نە؟
– وسى ايتىلعان جەتىستىكتىڭ ءبىرىن دە ۇلكەن جەتىستىك دەپ ويلامايمىن. بۇلاردىڭ ءبىر دە ءبىرىن ارمانداعان ەمەسپىن. راس, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جىل ارالاتىپ بەرىلەتىن مارتەبەلى سىيلىق ەكەنىن بىلەتىنمىن. سوڭعى جيىرما جىلدا ماتەماتيكا سالاسى بويىنشا بۇل سىيلىقتى بەس عالىم يەلەندى. ەسىمدە, ءبىرىنشى بولىپ اكادەميك مۇحتارباي وتەلباەۆ, ەكىنشى امەريكادا ءجۇرىپ تەڭدەسسىز ەسەپتى شەشكەن ءۋاليباي ومىرباەۆ, ءۇشىنشى تەك ماتەماتيك قانا ەمەس, قوعام قايراتكەرى اسقار جۇمادىلداەۆ, ءتورتىنشى اكادەميك تىنىسبەك كالمەنوۆ اعالارىم السا, بەسىنشىسى بىزگە بۇيىردى. مەملەكەتتىك سىيلىقتى ەشقاشان ماقسات تۇتقان جوقپىن, بىراق وسى اعالارىمنىڭ ىزىمەن جۇرۋگە تىرىستىم. وسى جول مەنى مەملەكەتتىك سىيلىققا اكەلدى. بۇل مارتەبەلى سىيلىق مەن ءۇشىن جەتىستىك ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك, قالعىتپاي قايراپ وتىراتىن قامشى. عىلىمدا قاناعات دەگەن ۇعىم بولمايدى, ەندەشە جەتىستىك دەگەن ۇعىمنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس. عىلىم ناتيجەسى قولما-قول كورىنىپ تۇرعان سپورتقا دا, ونەرگە دە ۇقسامايدى. عىلىم دەگەن – جول. قالاعان سالاڭىزدى اداسپاي تاڭداساڭىز, ءوز جولىڭىزدى تاپساڭىز, قىزىعىپ ەڭبەكتەنسەڭىز, مىنە, جەتىستىك.
جەتىستىك دەگەن اقشا ەمەس. ءبىز كاپيتاليزمگە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس, وتە جابايى تۇردە ەندىك. بىراق بۇل ءبىزدىڭ قالاۋىمىزبەن ەمەس, تاريحتىڭ بۇيىرۋىمەن وسىلاي بولدى. سوندىقتان بۇل جەردە بىرەۋدى كىنالاۋ ورىنسىز. تەك ءبىزدىڭ ەل عانا ەمەس, پوستكەڭەستىك ەلدىڭ ءبارىنىڭ باسىنداعى جاعداي وسى, ءبارى وسى كەپتى كيدى. ەندىگى جەردە ەركىندىكتى پايدالانىپ, كاپيتاليزمنىڭ دورەكى كورىنىسىنەن, ۋتيليتاريزمنەن قۇتىلۋ ءۇشىن شىعارماشىلىق پەن عىلىمدى ناسيحاتتاي باستاۋىمىز كەرەك. ءوزىم ءۇشىن دە باستى مەجەلەردىڭ ءبىرى – شاكىرتتەر دايارلاۋ. وسىعان كوپ ءمان بەرەمىن. ازىرگە ناتيجە جامان ەمەس. الماتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن وتە جاقسى تامامداعان تالانتتى شاكىرتىم ديپلومىن بەلگيادا قورعاپ, جاقىندا عىلىمي دارەجە يەلەندى. ءارى قاراي شاكىرتىمنىڭ شاكىرتى جەتىستىككە جەتسە, سول جەتىستىك.
– ءسىز قازىر قايناعان جاستاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرسىز. جاستارمەن جۇمىس ىستەۋ, ولاردىڭ قيىندىعى, كەمشىلىگى تۋرالى كوپ ايتىلادى. بىراق ولار كىمدەر, ولارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەك, نە ىستەلۋ كەرەك, ەشكىم ماردىمدى جاۋاپ ايتپايدى...
– تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە تۋىپ-وسكەن جاستار بار جانە ورتا بۋىن بار. وكىنىشكە قاراي, ەكەۋى ءبىر ءداۋىردىڭ ۇرپاعى بولسا دا, ەكەۋى ەكى ءتۇرلى جاعدايدا ءوسىپ-جەتىلگەن بۋىن بولىپ قالىپتاستى. سوندىقتان ورتا بۋىننىڭ كوزقاراسىمەن جاستاردى تاربيەلەۋ, تۇسىنۋگە تىرىسقانىمىز مۇلدە دۇرىس ەمەس. قوعامنان ورنىن تابۋ جەتىستىكتىڭ ءبىر ءتۇرى بولار, بالكىم. ال ورتا بۋىننان قوعامدا كىمدەر ورنىن تاپتى؟ ەگەر مەن قاتەلەسپەسەم, ورتا بۋىندا بيزنەسمەندەر جانە باسقارۋ ىسىندە جۇرگەندەر عانا ازدى-كوپتى ءوز ورنىن يەلەندى. ال ءوز ماماندىعىندا ورنىن تاپقاندار از. سەبەبى نارىق ەكونوميكاسىنا وتكەندە ورتا بۋىنداعى كوپتەگەن ماماندىق يەلەرى ءوز كاسىبىن تاستاپ, كۇنكورىس قامىمەن بازار جاعالاپ كەتتى. قيىندىقتى دا وسىلار كوردى. وسى تولقىننىڭ تەگەۋرىندىلىگىمەن ءبىز ەكونوميكامىزدى جاسادىق. ادەتتە ادامنىڭ قاسيەتى مەن ءمىنى بىردەي عوي, ءبىر اتتەگەن-ايى, ەندى وسى بۋىن وزدەرىنىڭ كورگەن قيىندىعىن دارەجە تۇتىپ, بۇگىنگى جاستارعا سونىسىن ۇلگى ەتكىسى كەلەدى. «پىسىق بولۋ كەرەك», «اۋەدەگىنى ارباپ, جەردەگىنى جالماۋ كەرەك», قىسقاسى ء«بىز سياقتى بولۋ كەرەك!». ورتا بۋىننىڭ كوزقاراسىمەن, ولاردىڭ تاجىريبەسىمەن, سول اقىلمەن جاستاردى تاربيەلەۋگە تىرىسامىز. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. دامىعان كاپيتاليزم دەگەنىمىز نە؟ دۇرىس تۇسىنەتىن بولساق, كاپيتاليزمنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە ەركىندىك, وي ەركىندىگى, سانا بوستاندىعى جاتىر. كاپيتاليزمدى قابىلدادىق ەكەن, ەندەشە جاستارعا ەركىندىك بەرۋىمىز كەرەك. ءوز تاجىريبەمدى العا تارتايىن. ءبىز كاپيتاليزمنىڭ باستى اتريبۋتى اقشا دەپ ويلايمىز. جوق. لوندوندا ماگيستراتۋرادا وقىدىق, ىلگەرىدە قۇقىق سالاسى بويىنشا ءبىلىم العان, ەندى ماتەماتيكا بويىنشا ءبىزدىڭ توپتا وقيتىن اعىلشىن ارىپتەسىم ءۇشىن اقشا ماڭىزدى ەمەس ەدى. ولار ءوزىن- ءوزى ىزدەۋدەن جالىقپايدى. ءوزىنىڭ نە نارسەگە قابىلەتتى ەكەنىن, قولىنان نە كەلەتىنىن سىناپ كورۋ باستى ماقساتىنا اينالعان. ءوز جولىن تاپقانشا جولى بولماعان ادام بولىپ جۇرە تۇرعاننان ولار ەش قىسىلمايدى. ءتىپتى تاپپاي كەتسە دە, ونى ءومىردىڭ ۇلكەن ءبىر ساباعى رەتىندە قابىلدايدى. ونى قاسىرەتكە اينالدىرىپ, اھ ۇرىپ وتىرۋعا ولاردىڭ ۋاقىتى دا جوق. ارينە, بۇل رەتتە قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا وزىندىك ەرەكشەلىگى, ارتىقشىلىعى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مۇنداي جۇمىسسىز بولىپ جۇرگەن كەزىندە ەلدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قىزمەتى ساعات ءتىلى سياقتى ءمۇلت كەتپەي مۇقيات جۇمىس ىستەپ تۇرادى. جۇمىسسىزدىڭ جاعدايى قۇقىقتىق مەملەكەت تالابىنا ساي ۇكىمەت تاراپىنان تولىق قورعالادى. ايتپەسە, قاي قوعامدا دا جۇمىسى جوق ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى قيىن. ءبىزدىڭ قوعام دا مىسىقتابانداپ بولسا دا, وسىنداي مۇرات ارقالاپ نىسانانى بەتكە الىپ كەلەدى. سوندىقتان مەنىڭشە, جاستاردىڭ ەركىندىگىن ساقتاۋىمىز كەرەك. اسىرەسە وي جانە شىعارماشىلىق ەركىندىكتەرىن قورعاۋىمىز قاجەت.
– دوربەتقان, ءسىز بۇكىل ماسەلەنى اقىل-وي قايماعى – ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى ءبىلىمدى جاستارى جينالعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جالتىراعان اينەگىنىڭ ار جاعىندا تۇرىپ ايتىپ وتىرعان جوقسىز با؟ بىلىمگە, بولاشاققا ۇمتىلعان ات توبەلىندەي از عانا ول جاستار بولەك تە, قايناعان ءومىردىڭ ورتاسىندا ءوز ورنىن تابا الماي جۇرگەن مىڭداعان جاستىڭ ۇستانىمى, ماقساتى, تانىم-تۇسىنىگى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى باسقا, ولار قايدا بەت تۇزەپ بارادى, وسى عوي ءبىزدى الاڭداتاتىنى...
– راس, سول قايناعان ءومىردىڭ ىشىندە قوڭىرقاي تىرشىلىكتى قاناعات تۇتىپ مەنىڭ دە ىنىلەرىم مەن قارىنداستارىم ءجۇر. مۇنىڭ دا سەبەبى بار. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە تاعى دا وسى ورتا بۋىن ءومىردىڭ ءمانىن اقشا دەپ سانادى دا, ەرتەلى-كەش تىنباي جۇمىس ىستەي بەردى. ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ, وزىمەن ءوزى جۇمىس, وزىنە كوڭىل ءبولۋ دەگەندى ۇمىتتى. ەسىڭىزدە مە, ولار شەتەلدەردى ارالاعان ەمەس, دەنە شىنىقتىرۋمەن شۇعىلدانعان ەمەس, جاڭا ءتىل ۇيرەنگەن ەمەس. بار ويى – اقشا تاۋىپ, بالا-شاعانى اسىراۋ, تىرشىلىك قامىتىن موينىنان تۇسىرمەدى. ال ادام ۇزدىكسىز-ءۇزىلىسسىز ءبىر نارسەنى ىستەي بەرسە, سول جەردەن ماعىنا قالىپتاستىرادى. تاڭنان كەشكە دەيىن ويلاعانى بازار بولسا, ول سودان ماعىنا تابادى. ءتىپتى مەملەكەت قازىناسىنا قول سۇعىپ, ۇرلاپ جاتقان جەمقوردىڭ ءوزى «مەن مۇنى بالام ءۇشىن ىستەپ جاتىرمىن» دەپ ۇرلىعىن اقتاپ العىسى كەلەدى. بالامەن بەتىن بۇركەمەلەپ, ءىشىن وسقىلاپ, ورتەپ بارا جاتقان ۇياتىن, قىلمىسىن جاسىرعىسى كەلەدى. بۇل ءۇشىن ورتا بۋىنعا وكپەمىز بولعانىمەن, وسى قاسىرەتتىڭ قوعامدا ورنىعۋىنا ءدال وسى تولقىن كىنالى ەمەس. تىرشىلىك سوڭىندا سالپاقتاعاندار بالاسىنا ۇلگى بولا العان جوق, ءسويتتى دە ونى جالقاۋلىققا, ماسىلدىققا تاربيەلەدى. «بالام ەلدەن قالماسىن» دەگەن ۇران اتا-انانىڭ باستى ماقساتىنا اينالدى, ول ءۇشىن ء«ما, ساعان «ايفون». ارينە, قاي كەزەڭدە دە وتباسى قۇندىلىعى باستى ورىندا. وتباسى قۇندىلىعى – قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ, ىرگەتاسىنىڭ مىعىم بولۋىنىڭ باستى شارتى. ءبارىمىز دە اتا-انانىڭ تاربيەسىمەن وسكەن بالامىز, بىراق اكە-شەشە كامەلەتتىك جاسقا جەتكەن بالاسىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ الىپ ورىنسىز ەلپەكتەگەنىن قويىپ, «بالام, وقۋعا تۇسسەڭ ءتۇستىڭ, تۇسپەسەڭ, جولىڭ انە» دەپ, ءومىر اعىسىمەن جىبەرۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزگە قايشى دەگەنىمىزبەن, زامانا ىڭعايى وسىنى تالاپ ەتە باستادى. ۇيدە جۇرگەن بالا تەلەفونىن قۇشاقتاپ جاتا بەرەدى, ونىڭ جالقاۋلىعى اتا-انانىڭ جۇيكەسىنە تيەدى, ءوزىن ءوزى كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى, ۇنەمى قارسىلاسا بەرگەن سوڭ بالانىڭ دا مىنەزى وزگەرىپ, قابىلەتىنەن ايىرىلا باستايدى. بىراق بۇگىندە جاقسى وزگەرىس بايقالىپ كەلەدى – اۋىل بالالارى شيراق, بىلىمگە قۇشتار, تالپىنىسى زور ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. «نەگە؟» دەسەڭىز, ولار تۋعان ۇيدەن قارا ءۇزىپ شىققاندار. قالاي دەسەك تە, قانداي سىن تاقساق تا, بولاشاعىمىزدى وسى جاستار جاسايدى.
– ءبىر كەزدەرى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, شەنەۋنىكتەر اراسىندا عىلىمي دارەجە يەلەنگەندەردىڭ كوپتىگى قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. ەندىگى جەردە عىلىمنىڭ تۇنىعىن كەزدەيسوق ادامداردىڭ كەلىپ لاستاۋ مۇمكىندىگى تومەندەدى مە؟
– مىسالى, انتيكالىق داۋىردەگى ريم رەسپۋبليكاسىن الايىق. ەجەلگى ريمدە اسكەري شەن الۋ كۋلتى بولدى. ساۋداگەر مە, سەناتور ما, ءبارىبىر, قولى جەتكەن ادام اسكەري شەن الۋعا تىرىساتىن. سەبەبى ول داۋىردە اسكەري شەن قوعام قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى. ال ءبىز كورگەن تاريحتاعى سوڭعى يمپەرياعا كەلەيىك. كەڭەس وداعىن ايتامىن. كەڭەستىك زامانداعى ەڭ مارتەبەلى شەن عىلىمي اتاق ەدى. ەڭ مىقتى ادام عىلىمدا كۇشىن سىناعىسى كەلەتىن ەدى. جاريالىلىعى جوق, بىراق جاپپاي ۇعىم قالىپتاستىرعان بۇل ۇستانىم يدەولوگيادان مىعىم ورىن الىپ, تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ابدەن ورنىقتى. وسى ورنىققان سانا وداق قۇلاعان سوڭ دا اعا بۋىن اراسىندا ءارى قاراي جالعاسىن تابا بەردى. ەكى سانىن سابالاپ, عىلىمدى كوكپارعا اينالدىرعاندار زيالى قاۋىمنىڭ ارالاسۋىمەن ارەڭ دەگەندە تىزگىن تارتىپ, ەنتىگىن باستى. شۇكىر, عىلىمي اتاقتى وڭدى-سولدى تاراتقان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردىڭ 2010 جىلدارى جابىلعانى ءجون بولدى. وسىنداي كولدەنەڭ جولمەن عىلىمي دارەجەگە قول جەتكىزگەندەر ارامىزدا ءجۇر. كەڭ مىنەزىمىزگە ساي وسى ءۇشىن سول كەزەڭگە وكپە ارتىپ, ۋاقىت جوعالتۋدىڭ ماعىناسى جوق. ءيا, قوعامدا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ بولعانى راس, ەندىگى جەردە بولعان ءىستى دابىرا قىلماي بولاشاققا تاجىريبە رەتىندە ارقالاعانىمىز دۇرىس.
– جالعان عىلىمنان, پلاگياتتىق, تامىر-تانىستىقپەن دارەجە قورعاۋ, عىلىمي جاڭالىقتىڭ كەمشىندىگىنەن قوعام دا, عالىمداردىڭ ءوزى دە جاپا شەگىپ ءجۇر. مۇمكىندىگى بولسا, كوپشىلىگى شەتەلگە كەتكىسى كەلەدى-اق. ول جاقتا عىلىم سالاسى نەلىكتەن تازا بولادى دەپ ويلايسىز؟
– عىلىمي دارەجە الۋدىڭ بۇرىنعى ساتىلى جۇيەسى بۇگىندە قىزمەتىن توقتاتتى. تامىر-تانىستىق, پلاگياتتىق ارقىلى عىلىمعا كەلۋ مۇلدە جوق. PhD الۋ ءۇشىن كەمىندە ءۇش جىل وقۋ كەرەك. قازىر ينتەرنەت كوزدەرى اشىق, تالاپ بويىنشا PhD قورعاعان ديسسەرتاتسياڭىز ينتەرنەتتە مىندەتتى تۇردە تۇرۋى كەرەك. پلاگيات جۇمىس بولسا, جازاسىن ينتەرنەتتىڭ ءوزى-اق بەرەدى, كوشىرىلگەنىن كورسەتىپ تۇرادى. بۇلاي جاساۋ ءوز بولاشاعىنا بالتا شاپقانمەن بىردەي. كوش تۇزەلىپ كەلەدى. قوعامدا ليبەراليزم بولۋى كەرەك, اشىقتىق بولۋى كەرەك دەيتىنىم وسىدان. ويتكەنى وي اشىقتىعى, پىكىر الۋاندىعى قوعامعا ادالدىقتى اكەلەدى. مەن بىلەتىن شەتەلدىڭ عىلىم جۇيەسىندە ءبارى اشىق. سوندىقتان دا ولار تازا. مىسالى, مەن وقىعان لوندونداعى وقۋ ورنىندا وقىتۋشىلاردىڭ, رەكتوردىڭ قانشا ايلىق الاتىنى كورىنىپ تۇرادى. بۇل ءاربىر ستۋدەنتكە بەلگىلى اقپارات. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ اشىقتىق دەگەن فيلوسوفيالىق ۇعىم ەمەس, ناقتى قادام. وسىعان جەتكەندە قوعامنىڭ دا, ادامنىڭ دا ارامدىق جاساۋعا مۇمكىندىگى بولماي قالادى. جەمقورلىق دەگەن قايدان كەلەدى, البەتتە, جابىق, جاسىرىن جەردەن تۋادى ەمەس پە؟ ال اشىقتىق اكۆاريۋم سياقتى, ايناداي كورىنىپ تۇرعان جەردە جەمقورلىقتىڭ قاۋقارى بولماي قالادى.
– لوندوندا ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, قازاقستانعا ورالعانىڭىز كوپ قاتارلاستارىڭىزدىڭ تۇسىنىگىنە قايشى كەلەدى. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە, پروتسەسس كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى, عىلىمداعى قازىرگى ورنىڭىز ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– بۇل سۇراقتىڭ جانى بار, سەبەبى قازاقستاندا تولىققاندى عىلىم جاساۋدىڭ امبەباپ ەكوجۇيەسى قالىپتاسا الماي تۇر. بۇعان بوگەت بيۋروكراتيا مەن جەمقورلىق ەكەنى بارىنە بەلگىلى جايت. بىراق وازيستەر بار, مۇنى جوققا شىعارا المايمىز. تۇتاس قازاقستاندا بولماعانىمەن, الماتىدا, نۇر-سۇلتاندا ۇلتتىق عىلىمىمىزدىڭ, ءبىلىمىمىزدىڭ تىرەگى ىسپەتتى جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەر بار, ولار – فلاگمان, مىنە, وسىنداي ورتادا شىن عالىم ءوزىن سۋدا جۇزگەن بالىقتاي سەزىنەدى. بۇل تۇرعىدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جاڭا يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وازيس-وردا بولعاندىقتان, مەن دە ويلانباستان وزىمە جاسالعان ۇسىنىستى قابىل الىپ, وسى ۋنيۆەرسيتەتكە كەلدىم. سەبەبى ءبىر جاعى «بولاشاق» ارقىلى لوندون يمپەريال كوللەدجىندە ماگيستراتۋرادا وقىعانىممەن, مەملەكەتتىك باعدارلاماداعى تالاپ بويىنشا جيناعان ءىلىم-ءبىلىمىمدى ەلگە قىزمەت جاساۋ جولىنا جۇمساۋعا مىندەتتىمىن. قازىر عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى رەفورماعا شاما-شارقىمىزشا قاتىسىپ ءجۇرمىز, عىلىم قورىندا ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسىمىن. ىرگەلى عىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرسەك, جوعارى عىلىم بيىككە كوتەرىلەدى, ينتەللەكتۋال جاستار سانى ارتادى. بۇل تۇرعىدا ءبىز دۇرىس جولمەن كەلە جاتىرمىز, «بىراق قانشالىقتى جىلدام كەلە جاتىرمىز» دەگەن ەكىنشى سۇراقتى دا ۇمىتپاي جۇرگەنىمىز ابزال.
– بىزدە عىلىم جوق ەمەس, بار. بىراق ونى دامىتىپ, ورىستەتۋ ءۇشىن باسقارۋشىلار جانە عالىمدار تاراپىنان ورتاق كوزقاراس جوق. جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن, عىلىم قارجىلىق جاعىنان تارتىمدى, كاسىبي جاعىنان كۇشتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدا قانداي وزگەرىستەر بولۋى كەرەك؟ قازاق قوعامى مەن قازاقستان عىلىمىنا ءدال قازىر نە كەرەك؟
– مىنە, بۇل ماڭىزدى سۇراق. ءبىز وتكەندى ۇمىتۋعا, ەسكە الماۋعا تىرىسامىز. سەبەبى وتكەن شاقتا جاسالعان رەفورمالاردىڭ كەيبىر ساتتەرى جەمقورلىقپەن ساباقتاسىپ كەتەدى دە, ءبىز ونى جىلى جاۋىپ, تەز ەستەن شىعارعىمىز كەلىپ تۇرادى. سوڭعى ۋاقىتتا ءبىردى-ەكىلى سالماقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر توڭىرەگىندە اڭگىمە تۋىپ جاتىر. وسى وقۋ ورىندارى تۋرالى ويىمىزدى قوعام بولىپ اشىق تالقىلايىق. كىمنەن قورقامىز, نەدەن ۇيالامىز؟ كەمشىلىكتەرى بولسا, كەلەسى كەلەتىن رەكتورعا ساباق بولسىن, قاتەلىكتى قايتالاماۋعا, تۇزەۋگە كۇش سالسىن. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز, باسى بار, اياعى جوق, شەتەلدىڭ كەيبىر وزىق تاجىريبەسىنەن ءۇزىپ-جۇلقىپ الامىز, سوڭىنان ءبىزدىڭ جۇيەمىزگە سايكەس كەلمەگەنىن كورىپ وپىق جەيمىز. سول تاجىريبەگە سۇيەنىپ كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ارتىقشىلىق, ەركىندىك بەرىپ قويدىق, ال ۋنيۆەرسيتەتكە بەرىلگەن ەركىندىك ونىڭ رەكتورىنا بەرىلگەن ەركىندىك ەمەس قوي. وسىنى كورىپ وتىرعان ادامداردىڭ كەمشىلىگى, ولاردى نە اياق-قولىن جەرگە تيگىزبەي اسپانداتىپ ماقتايدى نە جەرمەن-جەكسەن ەتىپ جاماندايدى. وبەكتيۆتى سىناۋ ارقىلى سىن كوتەرمەيتىن عىلىم-بىلىمدەگى باسقارۋشىلار ورنىنا جۇمىسىن ادال ىستەيتىن, جاڭا كوزقاراستاعى ادامداردى الىپ كەلۋىمىز قاجەت. جۋىقتا مەملەكەت باسشىسى «ەستيتىن ۇكىمەت» قالىپتاستىرۋ تۋرالى ويىن ايتتى. مەملەكەت قازىناسى – ادام, قوعام ادامداردان قۇرالادى. دەمەك, قوعام ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن جانىن سالىپ بەلسەنىپ جۇرگەن ادامدار ءبىرىن-ءبىرى تىڭداي ءبىلۋ كەرەك. ەڭ باستىسى, قوعام قاۋىمداستىعى تەك كەمشىلىكتى عانا ايتىپ قويماي, ءبىرىن-ءبىرى قولداپ, جاقسى ماسەلەدە ۇيىسىپ, ىنتىماقتاسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تىڭداپ ۇيرەنۋى كەرەك. سوندا عانا قۇزىرلى مەكەمەگە جاڭادان باسشى بولىپ تاعايىندالعاندار جۇمىسىن «رەمونت» جاساۋدان باستامايدى. بولىنگەن قارجىنىڭ جارتىسى «رەمونتقا» جۇمسالىپ كەتپەيدى.
– «ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ» يدەياسى جالاڭ ۇرانعا اينالماس ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇلدىراپ بارا جاتقان رۋحاني داعدارىستى ەڭسەرۋىمىز كەرەك سياقتى. رۋحاني ءورىس ينتەللەكتۋالدى دامۋدىڭ ەڭ جوعارعى كورىنىسى بولا الا ما؟
– الەمدە ءىرى جەتىستىككە جەتكەن ستيۆ دجوبس, بيلل گەيتس, مارك تسۋكەربەرگ, تاعى سول سياقتى جەر شارىنا اتى ءماشھۇر ادامدار تۋرالى ءسوز تۋا قالسا, ولاردىڭ «ۋنيۆەرسيتەتتى دۇرىس وقىماعانىن», «وقۋىن تاستاپ كەتكەنىن» ءجيى مىسالعا الىپ جاتادى. ولاردىڭ جەتىستىككە جەتۋىنىڭ سىرى بار. بۇلاردىڭ بارلىعى ىرگەلى عىلىمى مىقتى, ينتەللەكتۋالدىق ءال-اۋقاتى جوعارى قوعامدا كاسىپتەرىن قالىپتاستىردى. ىرگەلى عىلىم دەگەن – جوعارى ءبىلىم. ونىڭ تىكەلەي پايداسى بولماۋى مۇمكىن. ول بار بولعانى ىرگەسى عانا, ال عالىمدار ونىمەن پايدا ءۇشىن اينالىسپايدى. پايدا كوزدەمەي شۇعىلدانعاندا عانا شىعارماشىلىق بولادى, سوندا عانا ناعىز ىرگەلى عىلىمنىڭ دامۋى بولادى. ول كوزگە كورىنبەيدى, قوعام ونىڭ يگىلىگىن عانا كورەدى. عىلىمدى تەحنولوگيامەن شاتىستىرماعانىمىز ءجون. ادەتتە ءبىرىنشى عىلىم, سوسىن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر كەلەدى. ەگەر قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى جوعارى بولسا, جاڭالىق اشۋ ىقتيمالدىلىعى دا جوعارى بولادى. ال ينتەللەكتۋالدىق ساپاسى جاقسى جاستارىمىزعا جول اشىپ, ولاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋدىرا الماساق, ولار وسى قوعامنان ءبىلىمىن, قابىلەتىن قاجەتسىنەتىن الاڭ تابا الماسا, ول الاڭدى جاستارىمىز باسقا جەردەن ىزدەۋگە ءماجبۇر بولادى. قول بۇلعاپ, قوش ايتىسىپ كەتە سالۋ وڭاي, بىراق جاستارىمىز كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرۋدى وزدەرى قولعا الۋى ءتيىس. بىزدە ازدى-كوپتى عىلىم بار, اسىرەسە ىرگەلى عىلىم. ال تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە تەز ارادا جەتۋىمىزگە باستى بوگەت – جەمقورلىق. جەمقورلىقتان ادا بولۋىمىز كەرەك. باسقا جول جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»