وزگەرىستەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرۋ قۋانىشى

قازاق ەلى ماقتانا دا, سۇيىنە دە قاراي الاتىن ۇزاق جولدان ءوتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ شىعارماشىلىق تالانتى مەن العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋدەگى تاڭعاجايىپ قابىلەتى ەلىمىزدى بۇگىنگى جەتىستىكتەرگە جەتكىزدى. بۇگىندە ءبىز الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ينتە­گراتسيالانعان, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەلدە تۇرامىز. جۇزدەگەن جاڭا كاسىپورىندار پايدالانۋعا بەرىلۋدە, مىڭداعان جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتىپ كەلەدى. ەلدە ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ساقتالعان. قازىرگى قازاقستان الەمدىك ارەنادا اسا زور بەدەلگە يە. ال ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تمد جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى سانالادى.

«وزگەرىستەر داۋىرىندە ءومىر سۇرۋدەن ساقتاسىن» دەگەن ءسوز بار عوي. الايدا مەن بار­لىق قازاقستاندىق سياقتى, توق­سانىن­شى جىلداردىڭ قيىن-قىستاۋىنان امان-ەسەن ءوتىپ قانا قويماي, جاڭا, جاس مەم­لەكەتتىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جەتى­ل­دىرۋگە بەلسەنە قاتىسقانىما قۋانامىن.

مەن پارلامەنت سەناتىنىڭ ءبىرىن­شى شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتى جانە ۆيتسە-سپيكەرى بولدىم. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى قۇرىلىپ جاتقان كەزەڭ بولاتىن. كوپ جۇمىس ىستەۋگە, الەمدىك تاجىريبەنى زەرتتەۋگە تۋرا كەلدى. سول كەزدە ماعان ۇزاق جىلدار بويى وندىرىستە جۇمىس ىستەگەنىم, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە پارتيادا ءىس تاجىريبەمنىڭ بولعانى كوپ كومەكتەستى. ياعني قاي زاڭنىڭ ءومىر تاجىريبەسىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن كوزىمە ەلەستەتە الدىم.

سول جىلدارى «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى», «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى», ء«بىلىم تۋرالى», «زەينەتاقىمەن قام­سىز­داندىرۋ تۋرالى», «تۇرعىن ءۇي قاتى­ناستارى تۋرالى» جانە باسقا دا ما­ڭىز­دى زاڭدار قابىلداندى. بىرقاتار حالىق­ارالىق شارت, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر قۇقىعى تۋرالى زاڭدار راتيفيكاتسيالاندى.

ۇلت كوشباسشىسى ارقاشان ايەلدەر­دىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىردى. ەلباسى ايەلدەردىڭ قوعامدىق مارتەبەسىن كوتەرۋگە زور كوڭىل بولە وتىرىپ, ەگەمەندىكتىڭ اسا اۋىر العاشقى جىلدارىندا ارنايى ورگان – پرەزيدەنت جانىنداعى وتباسى, ايەلدەر پروبلەمالارى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستى قۇردى. كە­يىن اتالعان ورگان پرەزيدەنت جانىنداعى وتباسى جانە ايەل­دەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا بولىپ وزگەرتىلدى.

1998 جىلدىڭ سوڭىندا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ماعان وسى ورگاندى توراعا جانە مينيستر رەتىندە باس­قارۋدى ۇسىندى. الايدا مەن باسقا دا تانىمال تۇلعالاردىڭ بار ەكەنىن, بۇل قىزمەتتى اتقارا ال­ماي­تىنىم­دى ايتىپ, باس تارتتىم. سوندا ەلبا­سى «وسى ماسە­لەنى كوتەرىڭىز, حا­­لى­ق­ا­­را­لىق ۇيىم­­­دار­مەن كەز­­دە­سى­ڭىز, بۇل تا­قى­­­رىپ بو­­­يىن­­شا بار­لىق جا­ڭا­لىق­­تى وقى­ڭىز. ءسىز­­دىڭ كاسىبي قا­سيەت­­تەرى­­ڭىز­دى بىلە وتىرىپ, بۇل قىز­مەتتى ابىروي­مەن ات­قار­اتى­نىڭىزعا سەنىمدىمىن», دەدى.

ناتيجەسىندە, وسى ۇلتتىق كوميسسيا­دا 10 جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەدىم. وتبا­سى­لاردىڭ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ جاع­دايىن جاقسارتۋ جونىندەگى ماڭىزدى ماسە­لەلەردى شەشۋگە تىرىستىم. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامى وتە مىقتى ەدى. وندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مينيستر­لەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, عا­لىم­دار, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىل­دەرى بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىندەگى نەگىزگى ءتورت باعىتتى ايقىنداپ بەردى. ياعني ايەل­دەردى ساياسي جانە ەكونومي­كا­لىق تۇر­عىدا ىل­گەرىلەتۋ, ايەلدەر مەن ولارد­ىڭ وت­باسى­لارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاق­سارتۋ جانە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ ماسەلەلەرى العا قويىلدى.

ەلباسىنىڭ جوعارى سەنىمى مەنى بارىنشا كرەاتيۆتى بولۋعا مىندەتتەدى. ءوز كەزەگىندە, ۇلتتىق كوميسسيا وسى سالاعا قاتىستى زاڭنامانى كەڭەيتۋ مەن جە­تىلدىرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ وتىر­دى. حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن كوپتەگەن كەزدەسۋ­لەر ۇيىمداستىرىلدى. ايەلدەرگە قاتى­سى بار بارلىق دەرلىك حالىقارالىق قۇجاتتار زەرتتەلدى. كوپتەگەن ادامدارعا كومەك پەن قولداۋ كورسەتىلىپ, بۇرىن ايتىلماي كەلگەن ماسەلەلەر كوتەرىلە باستادى. وسىلايشا, ءبىزدىڭ كوپتەگەن قادامدارىمىزدا «العاش رەت» دەگەن ءسوز ءجيى قولدانىلاتىن بولدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز قوعامنىڭ دامۋىنا ايەلدەردىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن ەسكەرە وتىرىپ, اتقارۋشى جانە وكىلدى بيلىك باسشىلىعىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىن العا تارت­قان بولاتىن. بۇل رەتتە ءبىز باسشىلىق قىزمەتكە جانە سايلانبالى ورگاندارعا كانديداتتار ۇسىنۋ كەزىندەگى پارتيالىق تىزىمدەردى قۇرۋدا گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ساياسي پارتيالارمەن تىعىز جۇمىس ىستەي باستادىق. اشىق حاتتار جازىپ, شەشىمدەر قابىلدايتىن دەڭگەيگە ايەلدەردى كوبىرەك ۇسىنۋعا شاقىردىق.

حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قولداۋى­مەن ريگسداگقا سايلاۋ ءوتىپ جاتقان كەزدە شۆەتسياعا ساپار ۇيىمداستىرىل­دى. وندا ءبىزدىڭ وكىلدەر, سونىڭ ىشىندە دەپۋتاتتىققا, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋدان اكىمدىگىنە كانديدات ايەلدەر شۆەدتىك سايلاۋ تەحنولوگيالارىمەن تانىسا الدى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق كوميسسيانىڭ تيىمدىلىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. بۇكىل پوستكەڭەستىك اۋماقتا وتباسىنىڭ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملە­كەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ءدال مۇنداي تەتىگى جوق.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانداعى گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە باستاماشى بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى – ايەلدەرگە كونستيتۋتسيادا جانە قازاق­ستان مۇشەلىك ەتەتىن ۇيىمداردىڭ حالىق­ارالىق اكتىلەرىندە كورسەتىلگەن قۇقىق­تارىن تولىق پايدالانۋعا مۇمكىن­دىك بەرۋ. سونداي-اق, قوعامنىڭ تىنىس-تىر­شى­لىگىنە ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىلى ارا­لا­سۋى ماسەلەسى دە نازارعا الىنعان. مۇن­داي باستاما ەل تاريحىندا العاش رەت كوتەرىلدى.

مەن 2009 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسى­نىڭ دەپۋتاتى رەتىندە گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىندا قاراستىرىلعان «ەرلەر ءمان ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن تەڭ مۇم­كىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىل­دىكتەرى تۋرالى» جانە «تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» ەكى نەگىزگى گەندەرلىك زاڭدى تالقىلاۋعا جانە قابىلداۋعا قاتىستىم.

ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, قازاقستان­داعى ايەلدەر ارقاشان ەلدەگى بارلىق جەتىستىكتەرگە, وزگەرىستەر مەن ماڭىزدى وقي­عالارعا بەلسەندى اتسالىسىپ كەلدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ولار ناعىز باتىلدىق تانىتىپ, وزدەرىن جانە وتباسىلارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساعانى ەسىمىزدە. ايەلدەر شاعىن بيزنەسپەن, الىپ-ساتۋمەن اينالىسىپ, وزدەرىنىڭ قوسالقى شارۋاشىلىقتارىن دامىتتى.

بۇگىندە قازاقستانداعى ايەلدەر ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە قىزمەت كورسەتۋ, قارجىلىق قىزمەت, مەملەكەتتىك قىزمەت, سوت جۇيەسى سياقتى سالالاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ايقىندايدى. قوعامدا ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا قالىپتاسۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر جاسالعان. قازىرگى زاماننىڭ ايەلدەرى مانساپقا دا قول جەتكىزىپ, بالالارىن دا تاربيەلەپ, جاڭا ماماندىقتاردى دا يگەرىپ جاتىر. ولار ىسكەر باسشى, ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشى, سالماقتى سايا­ساتكەر, ونەگەلى انا دا بولا بىلەدى.

قازاقستانداعى دۇرىس دە­موگرافيا­لىق سايا­سات­­تىڭ ارقاسىندا ەلى­مىز دەمو­گرافيالىق داع­دا­رىستان قۇتىلا الدى. ازا­ماتتارىمىزدىڭ ورتاشا جاسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزىمىزدى جاس ۇلتتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزا الامىز. 2004 جىلدان باستاپ حالىق سانى ارتا باستادى. تۋ كورسەتكىشىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاك­ت­ورى – جۇمىس ىستەيتىن جانە جۇمىس ىستە­مەيتىن ايەلدەرگە تولەنەتىن الەۋمەت­تىك تولەمدەر مەن جاردەماقىلار بولىپ سانالادى.

ەلباسىنىڭ اۋقىمدى جوسپارلارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىعىنا ءبىزدىڭ دە قاتىسىمىز بارلىعىن ماقتان تۇتامىز. مەن جۇمىس ىستەۋگە بالا كەزىمنەن داعدى­لان­عانمىن. ۇنەمى بەلسەندى بولدىم. ومىرلىك ۇرانىم – العا قويعان ماقسات­قا ۇمتىلىس پەن ءوز مىندەتىمە ادال قاراۋ دەر ەدىم. سوندىقتان, تۇڭ­عىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ مىنەزىندەگى جاسام­پاز­دىق قاسيەتى ماعان ايرىقشا ۇنايدى. ول جوعارى كاسىبي شەبەرلىگىمەن, جاۋاپ­كەر­شىلىگىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, قاراپايىم­دىلى­عىمەن, ۇستامدىلىعىمەن جانە شەشىم­دىلىگىمەن دارالاندى. ەلباسى باتىل, مىقتى, ءپرينتسيپشىل, ءادىل ءارى ءوز كۇشىنە سەنىمدى ادام. ول – قازاقستاننىڭ جالپى­ۇلتتىق كوشباسشىسى.

گازەت بەتىنەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوزىمنىڭ جانە بارشا قازاق­ستان­دىق ايەلدەردىڭ اتىنان قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ مەرەكەسى. سەبەبى, ول – الەم تانىعان قازاقستاننىڭ باس ارحيتەكتورى. ەلباسىنا زور دەنساۋلىق, سان قىرلى قىزمەتىنە جاڭا تابىس, ەلىمىزدىڭ كوركەيىپ-گۇلدەنۋىن تىلەيمىن.

وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, وقىرمان ايەلدەردى كوكتەمنىڭ كوركەم مەرەكەسى – 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەل­دەر كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن. وتبا­سى­لارى­ڭىز بەن جاقىندارىڭىزعا اماندىق, كوكتەمگى جىلىلىق, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن جارقىن بولاشاق تىلەيمىن. ءاردايىم قاجەتتى جانە سۇلۋ دا سۇيىكتى بولىڭىزدار!

ايتكۇل ساماقوۆا,

مەملەكەت قايراتكەرى