ءالاۋلايششينا
قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ قوستاناي وبلىستىق گازەتىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ءبىراز ۋاقىت قىزمەت اتقارادى. باستىعى دەمالىسقا نەمەسە ءبىر جاققا ىسساپارعا كەتكەن كەزدە سىرباي ىڭعايىن تاۋىپ, گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە تۇتاستاي «ادەبيەت بەتىن» سالىپ جىبەرەدى ەكەن.
وسى جايت ءتورت-بەس رەت قايتالانعان سوڭ, مۇنى بايقاپ جۇرگەن وبلىستىڭ ءبىرىنشى باستىعى ساعالباي جانباەۆ سىربايدى وزىنە شاقىرىپ الىپ: «سەن نەگە ءالاۋلايششيناڭا باساسىڭ؟ گازەتتەرىڭ پارتيانىڭ ورگانى, ساياسي گازەت... ال سەن بولساڭ الاۋلايششينامەن اينالىساسىڭ!» دەپ ەسكەرتۋ جاساپتى.
سىرباي وسىلايشا اۋىزشا سوگىس ەستىپ, ۇندەمەي شىعىپ كەتەدى.
ارادا جىلجىپ جىلدار وتەدى.
جانباەۆ ءبىراز جەردە باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, سوڭىنان ورتالىق كوميتەتتەگى پارتيالىق كوميسسياعا جۇمىسقا اۋىسادى. سول قىزمەتتە جۇرگەن كەزدە بىردە قىرىمعا بارىپ دەم الىپتى. دەمالىپ ءجۇرىپ ءبىر توپ ولەڭ جازىپتى. الماتىعا قايتىپ ورالعان سوڭ قىرىمدا جازعان الگى ولەڭدەرىن قۇشاقتاپ «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىنا اكەلەدى عوي.
ول كەزدە «جۇلدىزدىڭ» باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆ ەكەن. سىراعاڭ ولەندەردى وقىپ كورسە, كوركەمدىك دارەجەسى تومەندەۋ, ناشارلاۋ دۇنيەلەر ەكەن:
– اقساقال, ءبىز مۇنداي ءالاۋلايششينانى باسا المايمىز. ءبىز قوعامدىق-ساياسي جۋرنالمىز, – دەيدى سىرباي.
سوندا جانباەۆ مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەرىپتى دە, باسىن ءبىر شايقاپ, بولمەدەن ءۇنسىز شىعا جونەلىپتى.
اكروبات
ايگىلى شاشۋباي اقىن – شاشۋباي قوشقارباەۆ ءانشى, جىرشى, سال سەرى, كومپوزيتور, ايتىس اقىنى عانا ەمەس, مىڭ بۇرالتىپ بي بيلەي الاتىن, ءجۇز قۇبىلتىپ سيقىر ويىن دا كورسەتە الاتىن, اسەمدەپ اكروباتيكا دا جاساي الاتىن سان قىرلى ونەر يەسى بولعان كىسى ەكەن. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى جىلدار بولسا كەرەك, سول شاشەكەڭ بىردە سىرنايىن ارقالاپ, جاياۋلاتىپ جولعا شىعادى. ۇلكەن جولدا اندا-ساندا وتكەن ماشينالاردىڭ ءبىر-ەكەۋىنە قول كوتەرسە – الماي, زۋ ەتىپ قاسىنان وتە شىعادى. شاشەكەڭ اقىرى قۋلىققا كوشەدى: قارا جولدىڭ قاق ورتاسىنا توبەسىنەن شانشىلىپ, اياعىن جوعارى كوتەرىپ تۇرا قالىپتى.
– ويباي, اقساقال, سىزگە نە بولدى؟ – دەيدى ماشيناسىن امالسىز توقتاتىپ, جەرگە تۇسكەن جۇرگىزۋشى.
سوندا شاشەكەڭ الاقانىنداعى شاڭدى قاعىپ:
— قول كوتەرگەندەرگە سەندەر توقتامايدى ەكەنسىڭدەر. سوسىن, تەگى شوپىردىڭ ءجونى وسى شىعار دەپ, اياعىمدى كوتەرىپ ەدىم, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
اتاق ءۇشىن اقشا تولەۋ
1958 جىلدىڭ كوكتەمىندە عابيت مۇسىرەپوۆ كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا كانديدات بولىپ تىركەلەدى دە, قاسىنا اقىن مۇزافار الىمباەۆتى ەرتىپ, شاعىن ۇشاقپەن ماسكەۋگە ۇشادى. بىراق ۇشاق اپاتقا ۇشىرايدى دا, ابىروي بولعاندا قىزىلقۇمنىڭ شاعىلىنا قۇلاپ, جولاۋشىلار امان قالادى. امان قالعان جولاۋشىلار تورعايداي توزىپ, قۇمدى كەشىپ الدەبىر اۋىلعا جەتەدى. بوي جازىپ, دەم العان سوڭ عابەڭ مەن مۇزاعاڭ اۋىلدىڭ دۇكەنىنە كىرەدى. «سامولەتتەن قۇلاعان كەزدە بىردەڭەگە ءىلىنىپ كەتكەن بە, ءىش كيىمىم جىرتىلىپ قاپتى», — دەپ عابەڭ اعاراڭداعان بىردەڭەنى قۇلاشتاپ ولشەپ جاتقان كەزدە, مۇزاعاڭ ونىڭ باعاسىن ءبىلىپ الىپ, ساتۋشىعا اقشاسىن تولەيدى. مۇنى بايقاپ قالعان عابەڭ:
– ءاي, كەدەي (ول كىسى مۇزافاردى ىلعي دا وسىلاي اتايدى ەكەن), سەن نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟ نەمەنە, بايىپ كەتتىڭ بە؟ – دەپتى.
سوندا مۇزاعاڭ:
– ءالى باي قويعام جوق, عابە. بىراق «قازاقتىڭ عابيتىنە دامبال ساتىپ الىپ بەرگەم» دەگەن اتاقتىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! سول اتاق ءۇشىن اقشا تولەپ جاتىرمىن,– دەگەن ەكەن.
الىبەك اسقار
نۇر-سۇلتان
قالجالى قايىرشى
بەلگىلى تەاتردىڭ ءبىر كەزدەردەگى بەلدى ارتىستەرى نارىق زامانىنىڭ, اسىرەسە ونەر ادامىن ولەۋسە ەتىپ تالاپايىن شىعارعاندا, كاسىپتەرىن وزگەرتىپ, بەتتىڭ ارىن بەلگە بۋىپ – ونەرلەرىن «قايىر سۇراۋعا» باعىتتاعاندارىنا ەش وكىنبەيدى.
قازىرگى «مىنەيىن» دەپ تۇرعان «استانا-الماتى» باعىتىنداعى تەك دويلەر عانا مىنەتىن «تۇلپار» جۇردەك پويىزىنا دەيىن قاي-قايدا قايىر سۇراپ كورمەدى دەيسىڭ... ارتىستىكتىڭ ارقاسىندا – «جۇدەپ-جاداپ» جىرتىق-جاماۋ دا كيە الادى, كوز جاسقا ەرىك بەرىپ ەڭىرەۋ دە قولدان كەلەدى, ويھوي, بۇلار نەبىردى ايتىپ ءتىلىن بەزەنگەندە – ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندە اتاۋلىنىڭ قايىرىلمايتىنى كەمدە-كەم...
بۇل ەكەۋى جۇردەك پويىزدىڭ باس جاعىنداعى باس ۆاگون تۇسىندا بۇل پويىزدىڭ باس ءجىبىن ۇستاعان باسەكەڭە «مىنەتىندەرىن ايتىپ» ەسەپ-ايىرىسىپ ءبىتىپ, كولىك قوزعالعانشا دەپ ەكەۋارا كۇبىرلەسىپ تۇر.
– بارعان كۋرورتىم يت ارقاسى قياندا بولسا دا, سامولەت تىكە ۇشادى ەكەن, التى ساعاتتا جەلدەي ەسىپ جەتكىزە قويدى. بەس جۇلدىزدى قوناقۇيى عاجاپ! ەرتەگىدەگىدەي ەلەس كەزىپ, ون كۇن تەز-اق ءبىتىپ, بالا-شاعا بولا تۇرايىقشى دەگەن سوڭ تاعى ءبىر بەس كۇنگە ۇزارتىپ كەرىلىپ-سوزىلىپ جاتتىق.
– مەن وندا ەرتەرەك بولعانىم دۇرىس بولىپتى. ورتانشى ۇل ۇيلەنىپ, اۋرە-سارساڭىمەن ءبىزدىڭ دە ون كۇن وتە شىعىپتى... قارعا تامىرلى ەمەسپىز بە, بەس ءجۇز ادام بىردەن سىيارلىق مەيرامحانا بولماي, ەكى كۇنگە ءبولىپ شاقىرىپ اۋپىرىممەن وتكەردىم-اۋ ايتەۋىر.
باسقاسىن بىلمەيمىن, جىلقىنىڭ قۇنى ءتورت ءجۇز مىڭنىڭ ۇستىندە ەكەن, مولىنان جەتسىن دەپ تورتەۋىن ءبىر-اق تىراپاي اسىردىم.
ءبىر بىتىرگەنىم, توي ۇستىندە كەلىن-بالانىڭ وڭاشا ءۇيىنىڭ كىلتىن تابىستادىم.
– جاڭاعى وسىندا اكەلگەن كولىگىڭ «مەرسەدەس» ەمەس پە, مەن دە سونىڭ مىقتىسىن ءمىندىم. ونىمدى قاراعاندىداعى ۆوكزالعا جىبەردىم, قازىر مۇنداعى جۇمىس ءبىتىپ, وندا تۇسە سالا سوعان ءمىنىپ الماتىعا تارتامىز. ول مىنا جۇردەك پويىزىڭدى شاڭ قاپتىرادى. ەرتەرەك جەتىپ, الاتاۋ بوكتەرىندە بوگىپ دەمالىپ, ەرتەڭگى «تۇلپار» پويىزىنا قايتا شىعامىز.
– پويىزدىڭ قوزعالاتىن سۇرقى بار, بۇل جولى مەن قارا كوزىلدىرىگىمدى كيدىم, ءتىلىمدى تىستەدىم, ايانىشتى كەيپىمە ءتۇستىم, ءوزىڭ سويلە, زارلا, جىرلا... ال كىردىك.
– جورتقاندا جولدارىڭ بولسىن, جولاۋشى! كىم-كىمدە دە ارمان-تىلەك بولادى, سول اللانىڭ كۇلاعىنا شالىنىپ, دەگەندەرىڭ بولسىن, ابزال ازاماتتار! ءبىز ءبىر بەيشارا پەندەلەرىڭىزبىز. اجال ايتىپ كەلمەيدى, ءورت – ءتىلسىز جاۋ, ءبىر-اق كۇندە وردامىزدى ويرانداپ, شاڭىراعىمىزدى وپىرىپ ورتاسىنا ءتۇسىردى... تورىنەن كورى جاقىن اكە-شەشە بوزداپ ول وتىر. بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالا-شاعا اڭىراپ ايدالادا قالدى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ مىنا ءىنىم كورەر كوزدەن, سويلەر تىلدەن قالىپ قالت-قۇلت قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتىپ قالدى... دەمەپ-جەبەي كورىڭدەر, ەلىمىزدىڭ ماڭداي الدى مارقاسقالارى!..
بەرىك سادىر
نۇر-سۇلتان
پاي, پاي, پارا!
حالىق: «ايتشى, اقىنىم! پەرزەنتحانادا دا پارا, بالاباقشادا دا پارا, وقۋ, ءبىلىم, عىلىمدا دا پارا, جۇمىس تابۋ دا پارا, باسپانا الۋ دا پارا, كاسىپكەرلىكتە دە پارا, دەنساۋلىق ساقتاۋ دا پارا, جوعارى زەينەتاقى دا پارا, ءۇي سالۋعا جەرىڭ دە پارا, پاراسىز نە بار؟ پارادان قاشان قۇتىلامىز؟ ايتشى؟!»
اقىن:
تۋعاندا كىندىگىڭدى كەسەر پارا,
پارامەن «كوزىن اشار» وسەر بالا!
پاراسىز تاڭىڭ اتىپ,
كۇنىڭ باتپاس,
پارادان قۇتىلاسىڭ ولسەڭ عانا!
پارانى الۋ دا ونەر,
بەرۋ دە ونەر,
پارامەن بىتپەس ءىسىڭ جونگە كەلەر.
پاراسىز ءبىر قوعامدى اتاپ بەرشى,
مىنەكي, مۇرنىم دايىن
كەسىپ بەرەر!
تاق بەرگەن تالايلارعا
جەكە-دارا,
باق بەرگەن جىلپوستارعا
بەرمەي سانا!
باستىقتى باسقا قىلار,
قاسقا قىلار
جازىلماس ىندەت بولعان,
پاي, پاي, پارا!
Àéìۇõàíáåò ÁÅÉÑÅÌÁÅÊÎÂ
Øûعûñ قàçàقñòàí îáëûñû
سەن ќالاي كїن كґرەسىѕ؟
Ќويان كїن كґرەدى, سىلدىر ەتسە ќاشىپ ءجїرىپ,
ماќتانشاќ كїن كґرەدى, ارناسىنان اسىپ ءجїرىپ.
جالєىز كїن كґرەدى, جالتاќتاپ جاسىپ ءجїرىپ,
سўرانشاќ كїن كґرەدى, ەكى بەتىن باسىپ ءجїرىپ.
ساۋداگەر كїن كґرەدى, їستەمە باєا ќوسىپ ءجїرىپ,
Ўرى كїن كґرەدى, يەسىنەن شوشىپ ءجїرىپ.
Ќوتىراش كїن كґرەدى, ќىشىنєاندا ќاسىپ ءجїرىپ,
بايلار كїن كґرەدى, ۋىستاپ دوللار شاشىپ ءجїرىپ.
Ўياتسىز كїن كґرەدى, ابىرويىن اشىپ ءجїرىپ,
بي, تґرە كїن كґرەدى, جالپاєىنان باسىپ ءجїرىپ.
قازىحان اشە
الماتى
مەيرامحاناداعى مايموڭكە
– داياشى, ماعان ەڭ جاس بالاپاننىڭ ەتىن بەرىڭىزشى.
– ودان دا جۇمىرتقا جەي سالمايسىز با؟
* * *
كىشىگىرىم مەيرامحانادا ادامدار سونشالىقتى كوپ ەمەس. ءبىر كوڭىل كوتەرۋشى داياشىعا:
– كەشە ءسىز ماعان بۇگىنگىدەي اقشاعا ەكى ەسە كوپ تاماق بەرىپ ەدىڭىز. بۇگىن نە بولدى؟ – دەپ سۇرايدى
داياشى:
– كەشە قايدا وتىرىپ ەدىڭىز؟
– وندا تۇرعان نە بار؟ تەرەزەنىڭ الدىندا وتىردىم.
– بار ماسەلە سوندا, – دەپتى داياشى, – تەرەزەنىڭ الدىندا وتىرعانعا ءبىز كوپ تاماق بەرەمىز. سەبەبى بۇل سىرتتاعى ادامدارعا جارناما.
* * *
مەيرامحانادا داياشىلار بىرنەشە ۇستەلدى قوسىپ اۋرە بولىپ جاتقاندا, ءبىر كەلۋشى:
– نە, بانكەت بولايىن دەپ جاتىر ما؟ – دەپ سۇراپ قالادى.
– جوق-ا, ءبىر انتۇرعان كەرىكتىڭ موينىنا تاپسىرىس بەرىپ ەدى.
* * *
– ءبىر پەندە اياقاستى قينالىپ جاتىر! ارالارىڭىزدا دارىگەر بار ما؟!.
– دارىگەر! ماردىمسىز ايلىق الاتىن دارىگەر مەيرامحاناعا قايدان كەلسىن!..