«تاۋەلسىزدىك» تەورەماسى

ەلىمىزدىڭ باس گازەتىن وقي وتىرىپ, مەن دە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قول جەت­كىزگەن, ءبىلىم بەرۋ ماسە­لە­سىنە قاتىستى كەيبىر شىعار­ما­شىلىق جۇمىستارىم جايلى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ەتۋدى ءجون كوردىم.

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى بىزگە, رەسەيلىك عالىم­دار جاز­عان گەومەتريا وقۋلىق­تا­رىن­داعى كەيبىر قاتەلەردى تۇزەتىپ, ۇعىمداردىڭ كەيبىرىن تولىقتىرىپ وقىتۋىمىزعا مۇمكىندىك بەردى. ەسكى وقۋ­لىقتاردا وسىدان ءتورت مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ەجەلگى مىسىرلىقتاردىڭ قاتە تۇسىنىگىمەن تراپەتسيانىڭ «تىك بۇرىشتى تراپەتسيا» جانە «تەڭ ءبۇيىرلى تراپەتسيا» دەگەن ەكى ءتۇرى عانا قاراستىرىلاتىن. مەكتەپتەگى قالىپتى ساباق­تاردىڭ بىرىندە, وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن, تراپە­تسيانىڭ بۇرىن عىلىمدا قا­راستىرىلماعان ء«سۇيىر بۇ­رىشتى تراپەتسيا» جانە «دوعال بۇرىشتى تراپەتسيا» دەگەن تاعى دا ەكى ءتۇرىنىڭ بولاتىنىن انىقتادىم.

وسىمەن قاتار «تراپەتسيا­نىڭ تاباندارىنىڭ قو­سىن­­دىسى ونىڭ دياگو­نال­دارى­نىڭ ۇلكەن تابانعا نەمەسە ونىڭ سوزىن­دىسىنا تۇسى­رىل­­گەن پروەك­تسيا­لارى­نىڭ قو­سىن­­دىسىنا نەمەسە ايىر­ما­سىنا تەڭ بولادى» دەگەن زاڭ­دىلىقتى انىقتاپ, دالەل­دەدىم. ادەتتە, وسى سياقتى تەورەمالاردى بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ار­قاي­سىسىنا بەلگىلى ءبىر ات قويادى. مەن بۇل تەورەمانى ەل تاۋەل­سىزدىگىمەن قاتار­لاس تابىل­عاندىقتان, «تاۋەلسىزدىك» تەورەماسى دەپ اتادىم.

عىلىمعا بەلگىلى بولعان قانداي دا ءبىر جاڭالىقتىڭ ول عىلىمدا تاعى دا بىرنەشە زاڭدىلىعىنىڭ انىقتالۋى­نا جول اشاتىنى بار. مەن دە «تاۋەلسىزدىك» تەورەماسى­نىڭ كومەگىمەن, تراپەتسيانىڭ جوعارىداعىدان بولەك بىر­نەشە قاسيەتىن انىقتاپ, ترا­پەتسيانىڭ اۋدانىن تاباتىن ەكى جاڭا فورمۋلا, پيفاگور تەڭدەۋىن شەشۋگە قاتىستى بىرنەشە فورمۋلا قورىتىپ شىعاردىم. بۇل ماسەلەلەر­دى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە ەتۋگە بولادى.

بۇل زاڭدىلىقتاردى ءوز ساباقتارىمدا جيىر­ما بەس جىلدان بەرى قولدا­نىپ كەلەمىن. ولاردى قول­دانۋ وقۋشىلاردىڭ تراپە­تسيا­عا قاتىستى تانىمىن بۇرىن­عىدان الدەقايدا كەڭەي­تەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ول جۇمىستاردى تالقىلاۋدان وتكىزگەن بىرنەشە جوعارى وقۋ ورىنىنىڭ عالىمدارى جاڭالىقتاردى گەومەتريا وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىس­تەمەلىك قۇرالدارىنا ەنگىزۋ تۋرالى پىكىرلەرىن بىلدىرگەن-ءدى. وسى جاڭالىقتار ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ادىلەت مي­نيستر­لىگى ەكى اۆتورلىق كۋا­لىك بەردى. ال وقۋلىق اۆتور­لارىنىڭ قازاق مەكتە­بىندە انىقتالعان جاڭالىق­تاردى جاتسىنىپ, باياعى مىسىرلىقتاردىڭ ەسكى تۇسىنىكتەرىن كوشىرىپ جازا بەرۋىنىڭ نە سىرى بارىن بىلە المادىم.

قالمىرزا ىزتىلەۋ ۇلى,

مۇعالىم

شىمكەنت