قازىرگى تاڭدا قازاق تەاترلارىندا ءبىر بۇلقىنىستىڭ بارى انىق. دامۋ داڭعىلىن ىزدەگەن دراماتۋرگيا دا ىلكىمدى وزگەرىستەرگە ۇمتىلۋدا. كورەرمەن كوكسەيتىن ونەردىڭ كوكجيەگىندە ءتۇرلى ساحنالىق ەكسپەريمەنتتەر ەڭسەرىلە باستاعانىن كورۋگە تەك كوز كەرەك. ەندەشە, بۇل كۇندەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جابال ەرعاليەۆتىڭ «قاس قاعىم» اتتى مەتافيزيكالىق تراگەدياسىنىڭ پرەمەراسى جۇرۋدە.
قازىرگى تاڭدا قازاق تەاترلارىندا ءبىر بۇلقىنىستىڭ بارى انىق. دامۋ داڭعىلىن ىزدەگەن دراماتۋرگيا دا ىلكىمدى وزگەرىستەرگە ۇمتىلۋدا. كورەرمەن كوكسەيتىن ونەردىڭ كوكجيەگىندە ءتۇرلى ساحنالىق ەكسپەريمەنتتەر ەڭسەرىلە باستاعانىن كورۋگە تەك كوز كەرەك. ەندەشە, بۇل كۇندەرى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جابال ەرعاليەۆتىڭ «قاس قاعىم» اتتى مەتافيزيكالىق تراگەدياسىنىڭ پرەمەراسى جۇرۋدە.
مەتافيزيكالىق تراگەديا. وسىلايشا اتالمىش تەاتر بۇرىن-سوڭدى بىزدە بولماعان جانرعا تۇرەن سالدى. بۇعان دەيىن اۋەزوۆ تەاترى د.كوبۋرننىڭ «جىنويناعىن» مۇلدە جاڭا تۇرعىدا ساحنالاپ, تەرەڭ پسيحولوگيالىق تراگيكومەديادا ءتۇرلى ەكسپەريمەنتتەرگە بارعان بولاتىن. تالانتتى اكتەرلەردىڭ جاساعىمەن ء(تولەۋبەك ارالباي, قۇمان تاستانبەكوۆ, باۋىرجان قاپتاعاي, راشيدا حادجيەۆا, قىمبات تىلەۋوۆا) قايتا تابىستىرعان تەاتردىڭ كەلەسى تابىسى – «قاس قاعىم» بولىپ تۇر.
پسيحولوگيالىق تراگەديانىڭ بۇكىل كىلتى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىر عانا سوزىنە بايلانعان دەسەك تە بولادى: «ماحابباتقا سەنۋگە كومەكتەسىڭىزشى..!» دەپ جالىنادى بەيمالىم ءبىر دەرتكە ۇشىراعان جازيرا.
ونىڭ دەرتى – جالعىزدىق. ومىردە جاقسى ادامداردىڭ دا بار ەكەنىنە سەنگىسى كەلەتىن, باقاي ەسەپسىز سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بولاتىندىعىن كورگىسى كەلەتىن بەيباق قىزدىڭ اكەسى, بىراق, ولاي ويلامايدى. «جالعىزى جولىندا جان پيدا», بىراق, ءوز ءومىرىنىڭ ماعىناسى – مانسابىن دا ءبىر ءسات ەستەن شىعارمايتىن اكەنىڭ قيمىل-قارەكەتى جانە ونىڭ «قاعاناعى قارىق, ساعاناعى سارىق» ورتاسىنىڭ «قۇندىلىقتارى» – قويىلىمنىڭ ءبىرىنشى قاباتى.
بويجەتكەن جازيرا ەشقانداي دەرتكە ۇشىراماعان. سوندىقتان دا «دەنىم ساۋ, تەك مەن ماحابباتقا سەنۋىم كەرەك, سوندا عانا بارلىعىنان قۇلان-تازا ايىعامىن» دەپ پسيحياتر سابيتكە اعىنان جارىلۋ ارقىلى ونىڭ بىرتە-بىرتە وزگەرەتىن كوڭىل-كۇي احۋالى – قويىلىمنىڭ كەلەسى قاباتى. سپەكتاكلدەگى وقيعالاردىڭ شىم-شىتىرىعى بىردە اپ-ايقىن بولسا, ەندى بىردە يررەالدىلىق كەڭىستىككە شىعادى.
قاعىلەز كورەرمەن شىنداپ كەلگەندە بۇل وقيعا جازيرانىڭ اجالىنا سەبەپشى بولعان, ءوزىن پسيحياتر-دارىگەر دەپ بىلەتىن ناۋقاس ءسابيتتىڭ قيالىنان تۋىنداعان قاندى وقيعا ەكەنىن اڭعارسا كەرەك. پسيحولوگيالىق درامادا «تەڭ – تەڭىمەن, تەزەك – قابىمەن» دەيتىن قوعامنىڭ شىندىعى, جالعىزىن جارلى, جەتىم جىگىتكە بەرگىسى كەلمەيتىن باقۋاتتىلاردىڭ جالعان نامىسى, كوپە-كورىنەۋ جاعىمپازدىق, سىرت اينالا بەرە ءسوزى وزگەرە بەرەتىن ەكىجۇزدىلىكتىڭ سۋرەتى دە جاتىر...
سپەكتاكلدىڭ ءاربىر ءساتىن قالت جىبەرمەي تاماشالاعان كورەرمەندەردىڭ العاشقى لەگى رەجيسسەرلىق شەشىمدەردى, اۆتوردىڭ ايتقىسى كەلگەنىن تاپ باسقان تۇستارىن ءسوزسىز باعالادى. ءتانى ەمەس, جانى دەرتكە ۇشىراعان جانداردىڭ اۋرۋحاناداعى ازاپتى سەندەلىسى, ءومىردىڭ مازاقتى ساتتەرىن جەڭۋ ءۇشىن دە ءبىر جىگەردىڭ كەرەك ەكەندىگىن كوڭىل كۇي تىلەگەنىمەن, ءومىردىڭ شىندىعى اششى ەكەندىگىن جاڭا قويىلىم اشا ءبىلدى.
مەتافيزيكالىق تراگەديا ادامزاتتى قاي كەزدە دە ازعىرىپ كەلە جاتقان مانساپ پەن اقشا – ادامدىقتان دا, ادامنىڭ ومىرىنەن دە قىمبات ەمەس ەكەندىگىن ايتادى. شىم-شىتىرىققا تولى قويىلىمدا كورەرمەن ءسابيت رولىندەگى بەلگىلى اكتەر ازامات ساتىبالدىنى جاڭا قىرىنان كوردى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى, اۋەزوۆ تەاترىنداعى باستى رولدەردىڭ بىرقاتارى بۇيىرعان ازامات ساتىبالدى از سىنالمايدى. جانە ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءرول بۇرىنعىلاردان مۇلدە باسقا.
– پەسانى وقىعان كەزدە وعان بىردەن عاشىق بولدىم. شىنى كەرەك, وسى كەيىپكەرىم وزگەلەرگە ۇقساماسا ەكەن دەپ كوپ ىزدەندىم. بۇگىنگى سپەكتاكلدەگى ءرول باسقا رولدەرگە ۇقسامايدى. ويتكەنى, جانرى بولەك. جانرى – مەتوفيزيكا. بۇل, ارينە, ادامنىڭ قيالىنان تىس دۇنيەلەر. ءسابيت ومىردە قانشالىقتى جىندى بولسا دا, بىراق ءوزىنىڭ قيالى ءتۇزۋ جىگىت. ونىڭ قولىن قانعا شاراسىزدىق مالدىرادى, – دەيدى اكتەر.
وسى ارادا اۋەزوۆ تەاترىنىڭ بەلدى اكتەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان ازامات ساتىبالدىنىڭ جاس رەجيسسەر ەلىك نۇرسۇلتانمەن ءبىرلەسە سومداعان ەكىنشى جۇمىسى ەكەنىن ايتا كەتەلىك. بۇعان دەيىن دە ازامات ساتىبالدى ەلىك نۇرسۇلتان قويعان « ۇلى مەن ۇرى» پەساسىندا كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن بولاتىن. ال اۋەزوۆ تەاترىنىڭ تۇراقتى كورەرمەندەرى ءۇشىن جازيرانى وينايتىن اكتريسا زارينا كارمەنوۆا – جاڭا بەينە. اكتەرلەردىڭ كەلەسى تولقىنى, ونەردىڭ جاس وكىلى زارينا سپەكتاكلدىڭ كوپ وزگەرىسكە ءتۇسكەنىن, جاڭا جانردى ساحناعا شىعارۋدا شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ كوپ ىزدەنگەنىن ايتادى.
– تەاترىمىزدىڭ بەلدى اكتەرلەرىمەن ءبىر ساحنادا پارتنەر بولۋ كوپ ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. جانى جىلۋلىق ىزدەگەن جازيرانىڭ ءرولىن شىعارۋ ءۇشىن كوپ ىزدەندىم. سەبەبى, ماعان رولمەن جۇمىس ىستەۋ وڭايعا تۇسپەدى. ءجۇز پايىز بولماسا دا سپەكتاكل بارىسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار مەنىڭ دە ومىرىمدە ۇقساستىق تاۋىپ جاتتى. ساحنادا ماحابباتتى ويناماي, ونى سەزىنۋگە, ءوز بويىمنان وتكەرۋگە تىرىستىم. سوندا ءرول شىنايى, ەش جاساندىلىقسىز شىعادى. مەن وسىنداي اكتەرلىك تاندەم پايدا بولعانىنا قۋانىشتىمىن, – دەيدى جاس تالانت.
ايتقانداي, ارۋ قوعامنىڭ وزىندە ماحابباتتىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتۋگە ۇمتىلعان قويۋشى-رەجيسسەر ەلىك نۇرسۇلتاننىڭ ىزدەنىستەرى تەاترعا وزىندىك لەپ اكەلگەنىن ونەرتانۋشىلار تىلگە تيەك ەتە باستاعانى قۋانتادى. سوندىقتان دا بارلىق كەزدە ماحابباتقا ءزارۋ قوعامنىڭ كەلەڭسىز سۋرەتتەرىن وزىندىك قولتاڭبامەن سۋرەتتەۋگە ۇمتىلعان ەلىك نۇرسۇلتاننىڭ تالپىنىستارى تەاتر قاۋىمداستىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەنىن دە ايتۋعا ءتيىستىمىز.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
––––––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
دينا داۋىتبەكوۆا.