بۇل ساۋال اركىمنىڭ دە كوكەيىندە تۇراتىن باستى سۇراق ەكەنى ءسوزسىز. بۇرىنعى اكۋتپەن بەرىلگەن الىپبيگە قاراعاندا سوڭعىسى ابدەن جەتىلدىرىلىپ, پىسكەن, كوپشىلىك ماماندار تالقىسىنان وتكەن ءالىپبي بولىپ وتىر.
ونى ناقتى دەرەكتەرمەن سالىستىرا دايەكتەسەك, اكۋت الىپبيىمەن بەرىلگەن الىپبيدە 32 ءارىپ بولاتىن جانە اكۋت دياكريتيكالىق بەلگىلەرى قازاق تىلىنە عانا ءتان ءا, ءو, ءۇ, ع, ڭ, ۋ دىبىستارىن بەلگىلەۋ ءۇشىن قولدانىلدى. سونىمەن قاتار وندا ش, چ دىبىستارىن تاڭبالاۋعا قولدانىلعان ەكى ديگراف (قوس ءارىپ) تاڭبا دا بار ەدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي بۇل الىپبيگە ماماندار تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا سىن ايتىلدى. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق كوميسسيا جانىنداعى ورفوگرافيالىق جۇمىس توبىنا, عالىمدارعا ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان تاپسىرما بەرىلگەن ەدى. ناتيجەسىندە, قولدانىسقا ىڭعايلى جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي نۇسقاسى دايارلاندى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى مىنادا:
- بىرىنشىدەن, ء«بىر دىبىس – ءبىر ءارىپ ۇستانىمىنا» ساي كەلەدى;
- ەكىنشىدەن, مامانداردىڭ ۇزاق تا تىڭعىلىقتى تالقىلاپ, ساراپتاۋىنان كەيىن, ديگرافتار مەن اكۋت دياكريتيكاسى ءالىپبي قۇرامىنان مۇلدە الىنىپ تاستالدى دا, ونىڭ ورنىنا ۋملاۋت, برەۆيس, سەديل جانە ماكرون دياكريتيكالىق بەلگىلەرى الىندى.
- ۇشىنشىدەن, اتالعان ءاربىر دياكريتيكالىق بەلگىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جالپى قابىلدانعان ورتاق فونەتيكالىق ءمانى بولعاندىقتان دىبىس مازمۇنىن دالمە-ءدال بەرە الادى, ياعني حالىقتار اراسىندا ءتىلدى تۇسىنبەسە دە بىردەي تاڭبالىق ءمان نەگىزىندە قابىلداۋدا ورتاق تۇسىنىك تۋدىرادى;
- تورتىنشىدەن, قازاق تىلىندەگى دىبىستاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن پاي- دالانىلعان ءارىپ تاڭبالارى حالىقارالىق فونەتيكالىق ءالىپبي بازاسىنداعى تاڭبالارمەن تولىق سايكەس;
- بەسىنشىدەن, ءبىزدىڭ قوعامعا وسى ءالىپبي قۇرامىنداعى ارىپتەر وزدەرىنە تانىس اعىلشىن, نەمىس, تۇرىك, ازەربايجان, ت.ب. تىلدەرى الىپبيلەرىندە دە كەزدەسەتىندىكتەن قابىلداۋعا ىڭعايلى, مەڭگەرىپ شىعۋدا دا ەش پسيحولوگيالىق كەدەرگى تۋدىرا قويمايدى;
- التىنشىدان, ءالىپبي نۇسقاسىن دايىنداۋدا وتاندىق ءتىل عالىمدارى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى, ناتيجەسىندە, بىرەگەي ءالىپبي نۇسقاسى جاسالدى, حالىقارالىق تاجىريبەلەر, اتاپ ايتقاندا تۇركيا, ازەربايجان, وزبەكستان سەكىلدى ەلدەردەگى ءالىپبي ءتۇزۋ بويىنشا الەمدىك تاجىريبەلەر ەسكەرىلدى.
سوندىقتان دا قازىرگى ۇسىنىلىپ وتىرعان 31 ارىپتەن تۇراتىن جاڭا ءالىپبي قۇرامى مەيلىنشە حالىق كوڭىلىنەن شىعادى دەپ ويلايمىز.
ءالىپبي جاڭارعان سوڭ, ونى جازۋدىڭ ەملەسى دە جاڭاراتىنى – زاڭدىلىق. بۇل رەتتەگى جاڭالىقتار دا كوپتى تولعاندىراتىن, اسىرەسە ونى وقىتۋعا تىكەلەي قاتىساتىن مۇعالىمدەر ءۇشىن, كۇندەلىكتى ءومىرى جازۋمەن تىعىز بايلانىستى جازارمان حالىق ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلە بولماق.
وسى كۇنگە دەيىن تۇتىنىپ كەلگەن ەملە ەرەجەلەرى رەسمي تۇردە 1983 جىلى بەكىتىلگەن ەكەن. ودان بەرى قوعامدىق-رۋحاني ومىرىمىزدە تالاي وزگەرىس بولدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ەكونوميكالىق, تەحنيكالىق دامۋ بارىسىنداعى, گۋمانيتارلىق عىلىمدارداعى جاڭعىرۋلارعا قاتىستى تىلگە ەنگەن جاڭالىقتار مەن وزگەرىستەر, ارينە, اراسىنا 4-5 جىل سالىپ شىعىپ وتىراتىن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر, انىقتاعىشتار ارقىلى يگەرىلىپ وتىرعان بولاتىن. ءسوز جوق, جوقتان بار جاساپ, مۇلدەم باسقا ەملە ەرەجەلەرى جاسالۋى مۇمكىن دە ەمەس. بۇرىنعى ەملەدەگى ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىن سيپاتتايتىن نەگىزگى ەرەجەلەر وزگەرە قويعان جوق. ال ەندى وسى جاڭا الىپبيگە ەنگەن وزگەرىس ءوز الدىنا بولەك ءبىر دۇنيە عوي. سوندىقتان دا جاڭا ەملە ەرەجەلەرىنىڭ الدىڭعى ەرەجەلەردەن ەرەكشەلىگى بولارى ءسوزسىز. الدىڭعى ەرەجەلەر قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا قايشى, ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن دا قوسا مازمۇندايتىن شاتىس بوپ كەلدى. ياعني ورىس ءتىلىنىڭ دىبىستارى سول قالپىندا ساقتالىپ جازىلدى, سول ارقىلى ەنگەن كىرمە سوزدەردى ورىس ءتىلىنىڭ ورفوەپياسىنا سايكەستەندىرىپ ايتاتىن ەدىك. ءوزىمىزدىڭ دىبىستاۋ تابيعاتىمىزعا جات ارىپتەردى دە يگەرۋگە ماجبۇرلەنگەندىكتەن ءتىلدىڭ جۇيەلىلىگىنە دە نۇقسان كەلگەنى بەلگىلى. ال جاڭا ەملە بارىنشا قازاق ءتىلىنىڭ ءتول دىبىستارىنا نەگىزدەلىپ جاسالدى, ياعني ەندى ورىستىڭ 9 ءارپى (يۋ, يا, , , تس, چ, شش, ە, يو) كەزدەسەتىن دىبىستاردى قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىگىنە يكەمدەپ ايتاتىن بولامىز. ماسەلەن, ەلەمەنت – element, تسيرك – sirk, چەمپيون – şempion, ت.ب. سونداي-اق وسى كەزگە دەيىن كەيبىر سوزدەردىڭ جازىلۋىندا الا-قۇلالىق بولدى, ياعني ءبىر مودەلدەگى سوزدەر ءارتۇرلى جازىلىپ ءجۇردى. ەندى سول ولقىلىقتاردىڭ ءبارى جاڭا ەملەدە بىرىزدەنىپ, ءوز شەشىمىن ءبىرشاما تاپتى. سونىمەن قاتار الدىڭعى ەرەجەلەر 10-12 تاراۋدان, 129 پاراگرافتان تۇرسا, جاڭا ەملە 9 تاراۋدان, 107 پاراگرافتان تۇرادى. جاڭا ەملە جازۋ نورمالارىن تۇراقتاندىراتىن, جۇرتشىلىقتىڭ جازۋ مادەنيەتىن كوتەرەتىن بىردەن-ءبىر كومەكشى نۇسقاۋلىق بولادى. ارينە, بارىنە ۋاقىت ءوز باعاسىن بەرە جاتار. قالاي بولعاندا دا كوپشىلىكتى تولعاندىراتىن جانە عالىمدارعا يەك ارتىپ, سەنىم بىلدىرەتىن ماسەلەلەردە جاۋاپكەرشىلىكپەن, ىجداعاتتىلىقپەن ارەكەت ەتكەن دۇرىس.
نۇرلىحان نۇرۋللاقىزى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت