اسپانتاۋدىڭ اقيىعى, پوەزيا پاتشاسى مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى ەستەلىكتەرگە قۇلاعىمىز تۇرىك جۇرەتىنى انىق. اقىننىڭ دارا جولىنا, بالالىق شاعىنا, ولەڭدى ومىرىنە كەز كەلگەن ادام ەلەڭ ەتىپ, قىزىعا قارايدى. سونداي مۇقاڭمەن دامدەس-تۇزداس, سىرلاس-مۇڭداس بولعان ادامداردىڭ قانشالىق قاتارى سيرەسە, اقىن تۋرالى ەستەلىكتەر دە سونشالىق سارقىلا بەرمەك. سول سەبەپتى جىلت ەتكەن ەستەلىكتى ەلەمەي وتە المايمىز. مۇقاڭنىڭ ارۋاعىن اسىرىپ, اسپانداتىپ جىبەرگەن, پوەزيالىق پورترەتتىڭ اۆتورى اۋىلداس اعامىز ەكەنىن ەلدەن ەستىگەندە قۋانعاننان قۇراق ۇشتىق.
امبەنى ارالاپ كەتكەن فوتوسۋرەتتى فوتوگراف اسقاربەك كەرىمباەۆ اعامىز تۇسىرگەن. مۇقاڭنىڭ يەگىن قولىمەن سۇيەپ وتىرعان تاريحي كەسكىن جايلى اسقاربەك اعا بىلاي دەيدى.
– 1972-1974 جىلدارى اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىندە ءفوتوتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. سول كەزدەگى گازەت رەداكتورى ءالنۇر مەيىربەكوۆ, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى مۇحامبەك ەستەنوۆ, گازەت تىلشىلەرى ءابىتاي ادەنوۆ, ەركىن ءىبىتانوۆ, الدابەرگەن جاندارالوۆ, ايتاقىن ابدىقالوۆ, ابىلبەك ايتاقىنوۆ, ءمىنۋار اكىمحانوۆتارمەن ارىپتەس بولدىم. كەيىن 1974 جىلى كومبيناتقا فوتوگراف بولىپ اۋىستىم. سول كەزدە اقيىق اقىن كەلىپ سۋرەتكە ءتۇستى, – دەيدى اسقاربەك اعا.
سۋرەت اۆتورى ەسكىرمەيتىن ەستەلىكتى ساعىنا ەسكە الىپ, ءسوزىن ءارى قاراي ساباقتادى. «مەن ول كىسىنىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەكەنىن بىلگەن جوقپىن. كۇندەلىكتى جۇمىس كەزى بولاتىن. ەسىكتەن بويى ۇزىن, دەنەلى, باسىنا قوڭىر شلياپا, ۇستىنە ۇزىن قوڭىرقاي ماكينتوش پلاشش كيگەن ءبىر كىسى كىرىپ كەلدى. كىردى دە قولىن سوزىپ امانداستى. سىرت كيىمى مەن شلياپاسىن شەشىپ, كيىم ىلگىشكە ءىلدى. جاعاسىن تۇزەدى دە, ۇزىن شاشتارىن تاراپ, سىلكىپ-سىلكىپ جىبەردى دە ايناعا ءبىر قاراپ, «...مەنى سۋرەتكە ءتۇسىر», دەدى. قارا شالبار, قارا كوستيۋم, قارا تۋفلي, اق جەيدە كيگەن, وعان جاراستىرا گالستۋك تاققان, جەلكەسى شىعىڭقى كىسى ەكەن. مەن كەلگەن كىسىگە قاراپ, «...قالاي تۇسىرەيىن, سۋرەت قۇجاتقا ما؟», دەدىم. «جو-وق...», دەپ ورىندىقتى تەرىس اينالدىرىپ جىبەرىپ ارقالىعىن الدىنا قاراتىپ, ءمىنىپ الدى دا قولىمەن يەگىن تايانىپ, «...وسىلاي ءتۇسىر!», دەپ بۇيىردى. ەكىنشىسىندە ورىندىقتى وڭداپ قويىپ, قىرىنان وتىردى دا قولىن قۋسىرىپ «تارت!», دەدى. ءۇشىنشى مارتە تىك قاراپ وتىرىپ ءتۇستى. ء«ۇش ۇشتەن توعىز سۋرەت شىعارىپ قوي, رەداكتسيادان جىگىتتەر كەلىپ الادى نەمەسە اپارىپ بەرە سال!», دەدى.
اقىن سۋرەتتەردىڭ اقشاسىن تولەپ, تۇبىرتەگىن الادى دا شىعىپ كەتەدى. ول كەزدە سۋرەتكە جۇرت ءبىر رەت قانا تۇسەدى. ال مىنا ەڭسەگەي بويلى, كەڭ يىقتى كىسى بىرنەشە مارتە قايتالاپ تۇسەدى. اسقاربەك اعا اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي ءۇش ۇشتەن 9ح12 مولشەردە توعىز سۋرەت ازىرلەيدى. بىراق سۋرەتتەردى ەشكىم المايدى. ون بەس كۇندەي سۇراۋسىز جاتادى.
ء«بىر كۇنى جۇمىستا ءسىزدى تەلەفونعا شاقىرىپ جاتىر دەدى. ترۋبكانى كوتەرسەم, رەداكتسياداعى بۇرىنعى ارىپتەسىم ايتاقىن ابدىقالوۆ دەگەن جۋرناليست ەكەن. «ەي, سەن نەگە مۇقاڭنىڭ سۋرەتىن اكەلىپ بەرمەيسىڭ, جوق بىزدەن كەتكەن سوڭ ءبىزدى ادام دەمەدىڭ بە» دەپ ايعايلاي جونەلدى. ء«وي, مۇقاڭ دەگەن كىم؟» – دەدىم مەن. «ەي, مۇقاعاليدى تانىمايسىڭ با؟», دەپ اسقاربەك اعانى ابىگەرگە سالادى.
فوتوگراف كەيىندەپ باسىنا قوڭىر شلياپا, ۇستىنە ۇزىن قوڭىرقاي ماكينتوش پلاش كيگەن كىسى مۇقاعالي ەكەنىن ءبىلىپ وكىنەدى. ايتەكەڭە اقىندى تانىمايتىنىن ايتىپ, «سۋرەتتى ءوزىڭ كەل دە تاۋىپ ال», دەيدى.
ءبىر كەزدە اسقاربەك اعاعا بۇگىندە ۇلكەن اقىن ايتاقىن ابدىقالوۆ كەلەدى. كەلەدى دە «...مۇقاعاليدى تانىمايتىن قانداي ادامسىڭ سەن», دەپ جاقسىلاپ تۇرىپ سىباپ تاستايدى.
ول كەزدە مۇقاڭنىڭ اتاعى ونشا شىقپاعان كەزى ەكەن. راديودان داۋىسىن ەستىگەنى بولماسا فوتوگراف جىعا تانىماپتى. اسقاربەك اعا ومىردە سول كەزدە عانا اقيىق اقىنمەن ءبىرىنشى ءارى سوڭعى رەت كەزدەسەدى.
– ءبىرىنشى رەت سول كەزدە كوردىم. ىشىمنەن قاپ, مۇقاعالي ەكەنىن بىلگەندە بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ الار ەدىم دەدىم دە قويدىم. كەيىن گازەتتىڭ ءبىر بەتىنە ولەڭدەر توپتاماسىن بەردى. سول بەتتىڭ ءبىر بۇرىشىنا وسى سۋرەت سالىندى. ءتىرى كەزىندە اقىننىڭ وزىنە دە ۇناعان وسى سۋرەت بولۋ كەرەك. الدىڭعى جىلى جۇماش وتەەۆ دەگەن كىسى حابارلاستى. «سەن مۇقاعاليدى سۋرەتكە تۇسىرگەن ەكەنسىڭ. اقىننىڭ سۋرەتتەرىنىڭ اۆتورلارىن ىزدەپ جاتىرمىز. بىرنەشە سۋرەتتەرىنىڭ اۆتورلارىن تاپتىق. كوپ سۋرەتتەرىنىڭ اۆتورلارى تابىلمادى. سەن قانداي سۋرەتتەر ءتۇسىردىڭ؟», دەدى. بىردەن تۇپنۇسقانى ىزدەدىم. نەگاتيۆتەردى قاراسام شىنىمەن وسى سۋرەتتىڭ نەگاتيۆى بار ەكەن. وكىنىشتىسى, ولاردى شاتىردىڭ استىنا ساقتاپ قويعام, ءبارى قۋراپ كەتىپتى. ەشتەڭەگە جاراماي قالدى, – دەپ اسقاربەك اعا شىنايى وكىنىشىن بىلدىرەدى.
فوتوگرافتىڭ اقىندى سۋرەتكە تارتقان كەزى ءبىر بۇل ەمەس. جايلاۋدا مالشىلاردىڭ تويى بولعاندا مۇقاعالي كورەرمەندەردىڭ ىشىندە كسرو حالىق ءارتىسى روزا باعلانوۆانىڭ قاسىندا وتىرادى. سونداي-اق اقىن ءبىر توپ قوناقتىڭ ىشىندە تۇرىپ تا سۋرەتكە تۇسەدى.
وسى ءبىر تاريحي ءساتتى دە تاجىريبەلى فوتوگراف اسقاربەك اعا قالت جىبەرمەپتى. ونى دا كەيىن مارقۇم جۋرناليست رىسبەك سۇگىربەكوۆپەن بىرگە سول تويداعى ءبىر اتاقتى مالشىنىڭ سۋرەتىن ىزدەگەندە ەسكى نەگاتيۆتەردەن كەز بولادى. ونى جۋرناليست رىسبەك سۇگىربەكوۆ وزىنە ارحيۆكە ساقتاۋ ءۇشىن اسقاربەك اعادان اتتاي قالاپ, قيىپ الىپتى.
ءتىرى كەزىندە اقىنمەن تاعى ءبىر تىلدەسىپ قالماعانىنا اسقاربەك اعا ءالى قايران قالادى. «ەڭ وكىنىشتىسى قاسىندا ءجۇرىپ قادىرىن بىلمەۋ ەكەن. سول كەزدە تانىسام ەڭ بولماسا بىرگە سۋرەتكە تۇسەر ەدىم», دەپ اسەرلى اڭگىمەسىن اياقتادى.
داستان قاسەن ۇلى,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
رايىمبەك اۋدانى