ءسوز - كونەرەتىن ءبوز ەمەس

الايدا, اتا-بابامىزدىڭ ۇلى دالانىڭ ءار زاتتى, كوزگە كورىنبەس ءومىر سالتىنا بايلانىستى ءىس-ارەكەتتى, قورشاعان ورتا, بارشا تابيعات تۋىندىلارى مەن قۇبىلىستارىن ارنايى اتاۋسىز قالدىرماعان عوي. «وسى ءسوز پارقى مەن نارقىن حالقىمىز بىلە ءجۇرسىن» دەپ ءار ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن ايلاپ ىزدەگەن, پەيىشتە نۇرى شالقىعىر, جاعدا بابالىقوۆ اعامىز «ادامنىڭ باس مۇشەسىنە عانا بايلانىستى قىرىققا جۋىق اتاۋدى تاپتىم» دەپ وتىراتىن. وسىنىڭ ءبارى بولماسا دا ءبىرازىن جۇرتشىلىق ۇمىتپاسا ەكەن دەگەن ماقساتپەن ەڭبەكتەنەدى ەكەن عوي ول اقساقال.

راس, جۇزدەگەن, مىڭداعان اتاۋلارىمىزدىڭ ارحايزم قويماسىنا ءتۇسىپ, جوعالىپ بارا جاتقانى دا شىندىق. بىراقتا ءوزىمىزدىڭ ۇمىتىپ بارا جاتقانىمىز بولماسا, ءسوز اتاۋلى كونەرىپ كەتەتىن ءبوز ەمەس قوي. ءبىراز اتاۋلار ءتىپتى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ جۇرگەن زاتتارىمىزدىڭ اتاۋلارىن قولدان كونەرتەردەي ءجونىمىز جوق-اق.

تىرشىلىگىمىز قاعاز-قالامعا بايلانىستى بولعاندىقتان عالىم ەتنوگراف جاعدا اعامىز, جۇلدىزنامانى ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن كامەن جۇنىستەگى, گۇل اتاۋلىنىڭ قازاقشا اتىن ولەڭمەن تىزبەلەگەن اقىن ورازاقىن اسقار, ەتنوگراف عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك, اتاقتى بۇركىتشى ابەن توقتاسىن ت.ب. قازاقى ءسوزدىڭ جاناشىرلارى باسپاسوزدەردە جازعان, ايتقان اڭگىمەلەرىنەن, سونداي-اق اۋىلدا تۋىپ, اۋىلدا ەرجەتكەن سوڭ كوكەيگە تۇيگەندەردى ءتۇبى ءبىر كادەگە اسار-اۋ دەپ, ءبىراز اتاۋلاردى, كونە سوزدەردى قوڭىر داپتەرىمە جازا بەرىپ, ءبىراز «قازىنا» جيناپپىن. بۇلاردىڭ قايسىبىرى وقىرماننىڭ كادەسىنە جاراسىن دەگەن ويمەن, ءتىلىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر قامقورشىسى ەل گازەتى «ەگەمەنگە» سۇرىپتاپ, ءبىرازىن ۇسىنىپ وتىرمىن. تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن كەي اتاۋلاردىڭ ورىسشا نۇسقاسىن دا جازدىم (مىسالى, اسىل تاستار, گۇل, بالىق ت.ب. اتاۋلارى).

وسىناۋ سوزدەر مەن ولاردىڭ ءمان-ماعىناسى نەگىزىنەن ءار اۆتورلاردان جيناقتالعاندىقتان, مەنى بۇل جازبانىڭ اۆتورى ەمەس, جارتىلاي قۇراستىرۋشىسى دەپ بىلگەندەرىڭىز ءجون.

ارينە, تىلدىك قازىنامىزدى جيناقتاپ, ىزدەپ تاۋىپ, كىتاپتاردا, باسپاسوزدەردە جاريالاپ جۇرگەن اۆتورلار دا ءار اتاۋدىڭ نۇسقاسىن باسقا دا دەرەكتەردەن الدى عوي دەگەن ويمەن ولاردىڭ كوبىنىڭ اتى-جوندەرىن جازباعانىم ءۇشىن عافۋ ەتۋلەرىن سۇرايمىن.

اتاۋلار

ابا – اڭدى ابا سالىپ, قامالاپ ۇستاۋ

ابىن – كيىز ءۇيدىڭ سۇيەك اعاشىن جۇم­سار­تاتىن دىمقىل ورىن

البارىس – زەرگەرلىك قۇرال

امانات – ا) ۇرىس, جانجال بولماۋ ءۇشىن كەپىلدىككە ادام سۇراۋ; ءا) قىمبات زاتىن سەنىپ تاپسىرۋ («اماناتقا قيانات جۇرمەيدى» – ەكى نۇسقاعا ورتاق ءتامسىل)

اسار – ا) بىرەۋگە ۇجىمداسىپ كومەك جا­ساۋ; ءا) سوعىمعا, تويعا سويۋعا ارنالعان جىلقى

الەكە – جۇيرىك تازى يت («الەكەدەي جالانعان»)

ءبادىز – تاستاعى جازۋ, سۋرەت

ءبادىزشى – تاسقا جازىپ, سۋرەت سالۋشى

بوزداق – ا) جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان مال ءجۇنى; ءا) جەتكىنشەك

بۇزاۋشىق – سابىن قايناتقاندا بالا­لارعا بەرىلەتىن ۇلەس

بۇلقىنشاق – جانتورسىق

دالباي – اڭ تەرىسىنىڭ تۋلاعى

داندان – ءپىل سۇيەگىنەن جاسالعان تاراق

دارحان – ۇستا

دۇركىن – مىڭ سارباز

ەرەۋىل – جاۋگەرشىلىكتە مىنەتىن ات

ەرتەۋىل – تىڭشى

ەرۋلەۋ – كوشتىڭ ءبىر قونىپ اتتانۋى

ەرۋلى ات – قوسار اتتى وسىلاي دا اتاعان

ەشكىشەك – تاماق پىسىرگەن قازاننىڭ سىرتىنداعى كۇيەسىنەن وت سونگەن سوڭ دا جىلتىلداپ كورىنەتىن ۇشقىن

جەبە – ساداق وعى. ونىڭ – قۋ جەبە, قايىڭ وق, توبىلعى وق دەپ جاسالعان اعاش تۇ­رىنە قاراي; كەز وق, ون ەكى تۇتام وق دەپ جەبە­نىڭ ۇزىندىعىنا قاراي; سىرلى جەبە, قى­زىل, سارى جەبە دەپ بوياۋ تۇرلەرىنە قا­راي; كۇشىگەن ءجۇندى, تۇتام ءجۇندى وق دەپ قاۋىر­سىنىنا قاراي بولىنەتىن تۇرلەرى بولادى.

جوڭعى – اعاش قابىعىن ارشيتىن قۇرال

زاپقى – قايىس تۇزاقپەن تاس اتاتىن قارۋ

ينەلىك – اۋ توقيتىن قۇرال

كەجەگە – باستاعى قاراقۇستىڭ تومەنگى جاعى («كەجەگەسى كەيىن تارتىپ»)

كوزەمەل – تەبەننەن كىشىلەۋ, كوزى ۇلكەن ينە

كوشپەلى – كوچەۆنيكي

كوشپەندى – نوماد

كۇپشەك – اربانىڭ دوڭعالاعىن ۇستاپ تۇراتىن اعاش تيەك

كۇرەگەي قۇنى – تازى ءيتتىڭ تۇقىمدارى

قازيەك – ۇستالاردىڭ قىزعان تەمىردى ۇستايتىن قىسقاشى

قاقپىش – ا) كوپ ءمىنىلىپ, ابدەن ارىقتا­عان ات; ءا) ابدەن سۇرلەنىپ, قاتىپ قالعان ءسۇرى ەت

قاقسال – ا) ابدەن كەپكەن اعاش; ءا) سوزدەن باسقا ەشتەڭەگە شاماسى كەل­مەيتىن قادىرسىز قارتتى دا وسىلاي اتايدى

قالجۋىر – ەسىك ىلگەگى

قاراق – باۋكەسپە ۇرى (قاراقشى)

قاستاۋىش – قاستى قارايتاتىن بوياۋ

قوسار – جەتەككە الاتىن قوسالقى ات

قوسىن – ا) ەرىكتى سارباز; ءا) جىلقى تابىنى

قىم – نايزانىڭ ۇشى

لەك – ون مىڭدىق سارباز

مايموڭكە – ۇشى قيسىق ينە («مايموڭ­كەلەمەي سويلە»)

ماناپ – ماياك

مياساپ – بەساسپاپ شەبەر

مىسەكەرلى – قولىنان ءىس كەلەتىن كىسى

موداشى – اعاش ۇستاسى

مور – ۋىق, كەرەگە اعاشتارىن كوڭنىڭ تۇتىنىنە سالىپ جۇمسارتۋ

ورمەك – الاشا, كىلەم توقيتىن قۇرال

ورە – ا) قۇرت, ىرىمشىككە ارنالىپ تو­قىل­عان شي, ءا) اتتىڭ ءۇش اياعىنا سالاتىن تۇسامىس

ورەشە – كيىز ۇيدەگى ىدىس-اياقتى دالدالايتىن توقىما شي

پىسپەك – ا) ساباداعى, شەلەكتەگى قىمىز, ىركىتتى ءپىسىپ, شايقايتان اعاشتان جاسالعان قۇرال; ءا) قاستى, مۇرتتى ءبىر-بىرلەپ جۇلاتىن قۇرال

سايلاۋىت – تاڭداۋلى ساربازدار

ساۋىرسىن – بەدەۋ, تۋماعان بيە

سىدىرعىش – ءورىمدى تەگىستەيتىن قۇرال

توعاناق – تەڭ, جۇك

تۇنجىر – بالبال تاستار

شابار – شابارمان, حابارشى

شورا – باي بالاسى (ەركەشورا)

ىرقۇق – اربامەن جۇك تاسىمالداۋ

ىسكەك – قاستى سيرەتەتىن سايمان.

 

اڭ, قۇس, بالىقتار

اقبالىق – بەلۋگا

اقسۇڭقار – كرىلچاتكا

الا ۇيرەك – گوگول

الابۇعا – وكۋن

الان – ارىستاننىڭ كۇشىگى

اڭگى – ەسەكتىڭ ەركەگى

بالشىقشى – كۋليكي

بەزگەلدەك – سترەپەت

بەكىرە – وسەتر

بۋىرشىن – ءۇش جاسار ەركەك تۇيە

بۇعى – جالپى اتاۋى (كوبىنە ەركەگىن وسىلاي اتايدى)

بۇزاۋقا – مارالدىڭ ءتولى

بۇزباشا – ءۇش جاسار ۇرعاشى («انا­لىق» ءسوزىن جانۋارعا قولدانۋعا بولمايدى) تۇيە (ماقالدىڭ دۇرىسى – «بۇزباشا كوزىن سۇزبەسە, بۋىرشىن بۇيدا ۇزبەيدى»)

بۇلعىن – قۇندىز

دومباي – جابايى ەسەك ء(بىزدىڭ بارسا­كەلمەستە, ىلە بويىندا ءوسىرىپ جۇرگەنىمىز قۇلان ەمەس, وسى دومباي. تەگى قاپ تاۋىنان, تۇرىكمەنيادان تاراعان)

ءزىل – مامونت

كەجەك – اتا ۇيرەك

كەلە – تۇيە ءۇيىرى

كەلەز – ۇلكەن كەسىرتكە (ۆاران)

كوكسەركە – سۋداك

كۇزەن – نوركا

كىرەكەي – ۇرعاشى ايۋ

قونجىق – ايۋدىڭ كۇشىگى

قانشىر – تۇرقى شاعىن, دەنەسى ءتىپ-تىك قۇس («قانشىرداي قاتقان» تەڭەۋى وسىدان شىققان)

قاراباۋىر ءشىل – ريابكا

قاراشاقاز – كازاركا

قاشىر – اڭگى ەسەك پەن بيەنىڭ بۋدانى

قاياز – ۋساچ

قوزىقا – ارقاردىڭ ءتولى

قوڭىر ۇيرەك – سەرپۋحا

قۇلجا – ارقاردىڭ ەركەگى

قۇندىز – بوبىر

قۇنۋ – روسوماحا

قۇرالاي – ا) اق بوكەننىڭ لاعى; ءا) قى­زىل تۇمسىق تورعاي. ەرتە كوكتەمدە-اق ۇشىپ كە­لەتىن, سۋىقتان قورىقپايتىن قۇس («قۇرالاي باستاعان قۇس وڭبايدى» دەگەن ماقال وسىدان شىققان)

مايشاباق – سەلد

مامىر – قازدىڭ بالاپانى

مارال – بۇعىنىڭ ۇرعاشىسى

مارعاۋ – مىسىقتىڭ بالاسى

مىرشىن – ۇرعاشى مىسىق

ماۋىر – ۇرعاشى ءپىل ء(زىلماۋىر – اۋىر سالماق وسى سوزدەردەن باستاۋ السا كەرەك)

ءمالىم – ناليم

ماۋلەن – بارىستىڭ كۇشىگى (كەيدە جابايى مىسىقتى دا وسىلاي اتاعان)

موڭكە – كاراس

ولەكشىن – ۇرعاشى جولبارىس

سارىالاقاز – تاۋلى, قىراتتى جەرلەر­دەگى كولشىكتەردى مەكەندەيتىن قوس-قوستان عانا جۇرەتىن قۇس, قازدىڭ ءبىر ءتۇرى

سارىباۋىر تورعاي – دروزد

ساۋلىق ارقار – ۇرعاشىسى

سوقىر – تۇلكىنىڭ كۇشىگى

سۋسار – كۋنيتسا

سۇلۋلانعان بۋىرشىن – پىشىلگەن

تابان – لەش

تارپاڭ – جابايى جىلقى

تاۋتان – بارىستىڭ ۇرعاشىسى

تۇيە كيىك – جابايى تۇيە

ۇشقىش (بالىق) – ۋسكۋچ

شەرى – جولبارىس

شوقىر – سەۆريۋگا

شونشىك – جولبارىستىڭ كۇشىگى

ءىلبىس – بارىستىڭ ەركەگى.

 

اسىل تاستار

اقتاس – سكولەتسيت

اقىق – حريزوبەريلل

الماس – الماز

اكتاس – يزۆەست

بالايىس – بلاگورودنىي شاپەل

بيريۋزا – فيريۋزا

گاۋھار – رۋبين

داۋرايا – رۋبەلليت

ەشىمتاس – نەفريت

جاقۇت – ساپفير

زامارتاس – يزۋمۋرۋد

كارىپتاس – يانتار

كوگىس – گلازۋر

كوكتاس – گرانيت

لاعىل – لازۋر

مارجان – پەرلامۋتر

ءمارمار – مرامور

مەرۋەرت – بريلليانت

ءمولدىرتاس – گورنىي حرۋستال

سۋتاس – اكۆامارين

تاباس – توپاز

ءىنجۋ – جەمچۋگ.

 

وسىمدىكتەر, گۇلدەر

اقتاماق – جاسمين

الابوتا – مارەۆوي

اندىز – دەۆوسيلا

ايۋتابان – ليۋتتسينا

بالدىرعان – بورششەۆيك

بالقاراعاي – كەدر

بەتەگە – تيپچاك

بوتاكوز – نەزابۋدكا

بودەنەشوپ – ۆەرونيكا

بولتىرىك – ا) قاسقىردىڭ كۇشىگى; ءا) كۇزگە قاراي پىسەتىن ۋلى ءشوپ

بورتەگۇل – سيرەن

بۇلدىرگەن – زەمليانيكا

گۇلبارشىن – گلاديولۋس

گۇلكەكىرە – ۆاسيلەك

عارىشگۇل – كوسموس

ەڭىلىك – ەدەلۆەيس

ەرەنتوعاي – ياسەن

جانارگۇل – ياسمينەتس

جۇلدىزگۇل – لابازنيكا

جىڭعىل – تاماريكس

يتبۇلدىرگەن – برۋسنيكا

كوكنار – ماك

كۇزگ ۇلى – استرا

كۇشالا – ەمدىك ءشوپ (شولەيت جەردە وسەدى, دانەكتەرى تامىردان جەلى تارتىپ وسەدى. وكپە اۋرۋىنا پايدالانعان)

قالامپىر – گۆوزديكا

قامىسەك – قامىستىڭ وسكىنى

قارعالداق – پودسنەجنيك

قۇلپىناي – كلۋبنيكا

قۇمىراگۇل – كۋۆشينكا

قۇناق – ۆيۋروك

قۇراق – ءشيدىڭ جاڭا وسكىنى

قۇرتقاشام – يريس

قىزعالداق – تيۋلپان

لالا – ليليا

مامىرگۇل – اكاتسيا

نارعىزگۇل – گەورگينا

ناسىبايگۇل – بازيليك

ناۋرىزگۇل – پەرۆوتسۆەت

ولەڭشوپ – وسوكا

راۋشان – روزا

سامىرسىن – پيحتا

سارجۇرەك – پەسچانكا

سارقاڭباق – پوتاشنيك

سارىالا – بۇرگەننىڭ اراسىنان بيىك­تەپ وسەتىن گۇل (تۇبىندەگى ءدانى كارتوپقا ۇقساس, ءپىسىرىپ جەيدى)

سارىمساق – تاستاققا وسەتىن جابايى پياز

سالبەن – شالفەي

سالدەگۇل – ماريكارەن

سيىر سارىمساق – شاتقالداعى وزەن بويىنا وسەتىن جابايى پياز («ۋسارىم­ساق» دەپ تە اتايدى)

سۇمبىلگۇل – گياتسينت

تاۋشىمىلدىق – پيون

تۇڭعيىقگۇل – كۋۆشينكا

ۋقورعاسىن – اكونيت

ۋسويقى – بۇرگەننىڭ شەتىنە وسەتىن الاسا وسىمدىك (قابىعىن كەپتىرىپ, تۇماۋعا قارسى سورپاعا سالىپ ىشەدى)

ۇشپاگۇل – ۆەترەنيتسا

شاتتاۋىق – لەششينا

شەگىرگۇل – فيالكا

شيلەۋىت – ءشيدىڭ قالىڭ وسكىن ءوڭىرى

شىعىسگۇل – گورتەنزيا,

شىرعاناق – وبلەپيحا

ىنجۋگۇل – لاندىش.

 

ماتا اتاۋلارى

بارشىن – جولاقتى جىبەك ماتا

بيقاساپ – جولاقتاپ توقىلعان جىبەك

بورلات – قىزىل ءتۇستى جۇقا ماتا

بوياق – كەزدەمەنىڭ ءتۇرلى تۇسكە بويالعانى

ءدۇريا – تىعىز توقىلعان جىلتىراۋىق جىبەك

جىبەك – جىبەك قۇرتىنان الىناتىن ماتا (العاش رەت قىتاي ەلىندە وندىرىل­گەن),

قامقا – التىن نە كۇمىس ءتۇستى جىپتەن توقىلادى

قىرمىزى – كوبىنە قىزىل ءتۇستى جىبەك

لامبەك – سىرت كيىمدىك قالىڭ ماتا

ماقپال – تىعىز توقىلعان تۇكتى ماتا

ماۋىت – شۇعا دەپ تە اتالادى, ءوڭ جاعى مايدا, تۇكتى قالىڭ ماتا

پارشا – التىن نە كۇمىس ءتۇستى جىپتەردى ارالاستىرا توقىلعان ءتۇرى

تاي – كوتەرۋگە ىڭعايلى ماتانىڭ ءبىر ورامى

تورعىن – ا) قىمباتتى جىبەك ماتا; ءا) ەڭ قىمبات باعالى جىبەك

شاعي – جۇمساق, جۇقا توقىلعان ءتۇرى

ءشوجىم – ارزانقول جۇقا ماتا

شىت – ءجيى قولدانىلاتىن, ماقتادان جاسالعان ارزانقول ماتا

(حالقىمىز قىزدارىنا كوبىنە جىبەك, بارشىن, ءدۇريا, ماقپال ت.ب. سياقتى اسىل ماتالاردىڭ اتاۋىن بەرەتىن بولعان).

 

تۋىستىق جۇيە

باس قۇدا – قىزدى ايتتىرۋعا بارعان كىسى

باۋىزداۋ قۇدا – ۇيلەنگەن جاستاردىڭ اكەلەرى

بەل قۇدا – دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنت­تەردىڭ ءبىرى ۇل, ءبىرى قىز بولسا «قۇدا بولا­يىق» دەگەن جاقسى نيەت

بەسىك قۇدا – جاڭا تۋعان سابيلەرگە «قۇدا بولامىز» دەيتىن ۋادە

بولە – اپالى-سىڭلىلەردىڭ نەمەسە تۋىس­­تاس قىزداردىڭ بالالارى

جاناما قۇدا – باس قۇدامەن بىرگە بارعان جورا-جولداستارى

جەڭگە – اعانىڭ زايىبى

جەزدە – اپكەنىڭ جۇبايى

جەتى اتا: 1. بالا, 2. اكە, 3. اتا, 4. ارعى اتا, 5. بابا, 6. ءتۇپ اتا, 7. تەك اتا.

جەتى جيەن – قىز ۇرپاقتارى: 1. جيەن, 2. جيەنشار, 3. كوگەنشار, 4. دەگەنشار, 5. نەمەنە جيەنشار, 6. جۇرەجات جيەنشار, 7. تۋاجات جيەنشار

جەتى ۇرپاق: 1. بالا, 2. نەمەرە, 3. شو­بەرە, 4. شوپشەك, 5. شوبەلەك, 6. نەمەنە, 7. تۋا­جات

جۇرتتار: 1. ءوز جۇرتى – اكە-شە­شە, اعا-باۋىر, قانداس تۋىستار, 2. نا­عا­شى جۇر­تى – اناسىنىڭ تۋىستارى, 3. ءتۇپ ناعاشى – اجەسىنىڭ تۋىستارى, 4. قا­­يىن جۇرتى – جۇبايىنىڭ نەمەسە زايى­بىنىڭ تۋىستارى

قارسى قۇدا – ەكى جاعى دا ءبىر-بىرىنە قىز الىسىپ, قىز بەرىسكەن كىسىلەر

قۇداشا – كۇيەۋ بالانىڭ نە كەلىننىڭ قارىنداسى نە ءسىڭلىسى

سارىسۇيەك قۇدا – قۇدالىقتارى بۇ­رىن­­نان جالعاسقاندار.

 

كيىم تۇرلەرى

اسقى – شالباردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن يىققا اسىپ قوياتىن باۋ

ب ۇلىق – وڭىرگە تىگىلەتىن جۇرىننىڭ ءبىر ءتۇرى

ەلتىرى بورىك, تۇماق – قوزى, لاق تەرى­سىنەن تىگىلەتىن باس كيىمدەر

جارعاق – تۇگىن قىرىپ, يلەنگەن تەرىدەن تىگىلگەن جازدىق شالبار, ىشىك

جۇرىن ىشىك – ىشىكتىڭ جيەگىنە اڭ تەرىسىنەن, بۇيرا ەلتىرىدەن تىگەتىن ساندىك جيەك

جىعا – حاندار, اسكەرباسىلار كيەتىن باس كيىم

كەبەنەك – كيىزدەن تىگىلگەن شەكپەن سياق­تى كيىم («...كەبەنەك كيگەن كەلەدى»),

كەمەر – قىنى, شاقشاساۋىتقا بەكىتىل­گەن ءساندى بەلدىك

كەۋدەشە – تۇگى ىشىنە قاراتىلىپ, سىرتى قالىڭ ماتامەن تىستالعان جەڭسىك كيىم

كۇدەرى – تۇگىن شىعارىپ, جۇمساق تەرىدەن تىگىلەتىن اياقكيىم (زامشا)

كىرەۋكە – بولات سىمنان توقىپ جاسال­عان بىتەۋ ساۋىت

قاتىرعى – سىرت كيىمنىڭ جاعاسىنا, جەڭىنە تىگىلەتىن سىرما ماتا

پۇشپاق بورىك تۇماق – تۇلكىنىڭ سيراق­تارىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلەتىن ەرلەردىڭ باس كيىمدەرى

ساۋكەلە – قىمبات ماتادان تىگىلىپ, اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلىپ, ۇكى تاعىپ, ۇزاتىلاتىن قىزعا كيگىزەتىن باس كيىم

تايجاقى – ق ۇلىن تەرىلەرىنىڭ جالىن ەكى جەڭىنە, ارقاسىنا كەلتىرىپ تىگەتىن ەرلەردىڭ كيىمى

ت ۇلىپ – قىستا جولعا كيەتىن قاۋسىر­مالى كەڭ-مول ۇلكەن تون,

ىشىك – جۇقا تەرىدەن تىگىلەتىن جەڭىل كيىم.

 

اس ءمازىرى

ءاسىپ – سوعىمنىڭ ءىش مايى مەن كەسىندى ەتتەردى تۋراپ, بۇيەنگە سالادى دا, سول كۇنى اسادى

بالقايماق – پىسكەن ءسۇتتىڭ قايماعىن قايناتىپ جاسالاتىن تاعام. ازداپ قانت, بال قوسۋعا بولادى

بالقۋىرداق – ۇساقتاپ تۋرالعان ەتتى كىلەگەيگە نە پىسكەن ءسۇتتىڭ قايماعىنا قۋى­رادى (بيفشتەكستىڭ تەگى وسى اس)

بورشا – ەتتى جۇقالاپ كەسىپ, تۇزداعان سوڭ تەمىر توردىڭ ۇستىنە قويىپ, شوققا قاقتاۋ

بۇرمە – العاشقى سۋىق تۇسكەن كەزدە قىستا ارىقتاپ كەتپەس ءۇشىن ۇساق مالداردى سويىپ, ۇيىتىلگەن باس-سيراعىمەن ەتىن تۇزداپ, ءوز قارنىنا سالادى دا, سۋىق توشالاعا نەمەسە مۇزداتقىشقا سالىپ ساقتاۋ

دىرىلدەك – سيىردىڭ ءسىڭىرى كوپ كارى جىلىگى مەن اسىقتى جىلىكتىڭ باستارى, ۇيى­­تىلگەن سيراقتار, جاقتىڭ قۇيقاسى, بىرەر تاۋىق ۇشاسى ابدەن قايناتىلىپ, ەزىل­گەندە سۇيەكتەرىنەن اجىراتىپ, ۇساق­تاپ تۋراعان سوڭ قايتا قايناتىپ, قوي­مالجىڭدى دامدە­ۋىشتەرىن قوسىپ, شاعىن ىدىستارعا قۇيىپ قاتىرادى

ەتتى تاسقا قاقتاۋ – ابدەن قىزدى­رىلعان قوي تاستىڭ ۇستىنە ەتتى جاۋىپ ءپىسىرۋ.

جاۋبۇيرەك – قويدىڭ تۋرالعان قۇيرىق مايى مەن باۋىرىن ىستىككە شانشىپ پىسىرە­تىن كاۋاپ

جاۋجۇمىر – ۇساق مالدىڭ مۇشەلەپ بۇزىلعان ەتىن باسىمەن بىرگە جۋىلىپ تازا­لانعان ءوز قارىنىنا سالىپ, استى-ءۇستىن شوپپەن, جاپىراقپەن جابىلعان شۇڭقىر جەروشاققا كومىپ, سىرتىنا توپىراق تاستاپ, مولداپ وت جاعادى. قا­زان­سىز پىسكەن ەت بىرەر كۇننەن كەيىن دە دايار بولىپ تۇرادى

جەنت – قىزىل ىرىمشىكتىڭ, جارما­لانعان, اقتالعان تارىنىڭ, ازداعان قانتتىڭ, تورتاسى ايىرىلعان سارى مايعا نە جىل­قى­نىڭ شىرتىلداعىنا ارالاستىرىپ الاتىن تاعام

قۇيقالاق – كوبىندە اڭشىلار اتىپ العان اڭنىڭ توقىشەگىن, بۇيرەگىن, كوك­باۋىرىن قولامتاعا كومىپ پىسىرەدى

قۇرعاق ءسۇت – ءجۇنى جيدىتىلگەن سەركەنىڭ تەرىسىن ەسەلەپ سۇتكە قايناتىپ الىپ, كو­لەڭكەدە كەپتىرەدى. كەسىپ الىپ ىستىق سۋعا سالسا, پىسكەن ءسۇت بولادى

قۇرت – مايىن الماعان ىركىتتى قاينا­تىپ, جاسالعان قۇرتتى قىستا سورپاعا قوسىپ ىشكەندە كىسىنى توڭدىرمايدى. قۇرت­تىڭ تۇزدالعان, تۇزدالماعان تۇرلەرى, سىرت­قى پىشىنىنە قاراي «سىندىرما» – ءسۇزىلىپ, توبارسىعان قۇرتتى كەسەك-كەسەك سىندىرىپ, الاقانعا سالىپ بىردەي جاسالاتىن سىقپا قۇرت; دوڭگەلەك پىشىندەس «كۇلشە» قۇرت: كىشكەنتاي شار تارىزدەس «دومالاق» قۇرت سياقتى; اشىماعان ىركىتتەن جاسالعان «ەجەگەي» قۇرت, «مالتا» – ەزىلمەي قالعان قالدىق سياقتى تۇرلەرى بولادى

مايەك – ىرىمشىك قايناتۋعا ارنالعان ءسۇتتى ۇيىتۋ ءۇشىن ۋىزعا تويعان قوزىنىڭ ۇلتابارىن تۇزداپ, كەپتىرىپ قويادى

نارىن – تۇندە جەلىنبەي قالعان ەتتى قامىرىمەن ۇساقتاپ تۋراپ, ىستىق سور­پاعا بۇرىش, پيازىن قوسىپ ەرتەڭگىلىك ۇسى­نادى

سارىسۋ – قايناپ بولعان قىزىل ىرىم­شىكتىڭ ءسولى. ىدىسقا قۇيىپ قاتىرعاندا بالالار ءسۇيىپ جەيتىن ءتاتتى تاعام بولادى

سىباعا – سوعىمنان سىيلى كىسىلەرگە اپارىپ بەرەتىن نەمەسە ءوزى كەلگەندە اسىپ بەرەتىن كادەلى مۇشەسى

سىلاق كومبە – بۇل دا قازانسىز ەت ءپىسىرۋ ءتاسىلى. مارقا قوزى-لاقتى باۋىزدا­عان سوڭ تەرىسىن تۇسىرمەي, ىشەك-قارنىن الىپ تاس­تاپ, ۇيىتىلگەن باس-سيراعىن سالىپ, تۇز, پياز, بۇرىشى ەزىلگەن سۋدى ىشىنە قۇيىپ, تىلىنگەن تەرىسىن قايتا تىگەدى دە, كەڭىردەگىنەن تازالانعان جىلىنشىكتەن بۋلىق قالدىرىپ, سىرتىن لاي باتپاقپەن سىلاپ, وتقا تاستايدى. لاۋ بولىپ جانعان وتتا 2–3 ساعات جاتقان ۇشانى شىعارىپ, ۇستىنە سۋىق سۋ قۇيعاندا بالشىق جۇنمەن بىرگە سىپىرىلىپ ءتۇسىپ, ءوز بۋىنا پىسكەن ەت دايار بولادى.

سىرنە – جاس مالدىڭ ەتىن, باس-سيراعى­مەن كۇيمەس ءۇشىن تۇبىنە ءىش ماي سالىنعان قا­زانعا سالىپ, سۋ قۇيماي باياۋ جانعان وتقا قاقپاعىن تۇمشالاپ ءپىسىرۋ.

تاباق تارتۋ – باس تاباققا باس, جام­باس, تۇزدالعان ءىش ماي تولتىرىلعان ۇلتاباردىڭ ءبىر بولىگى, سۇبە قابىرعا, ءبىر بىلەم قۇيرىق, بەلدەمە نە ومىرتقا; ورتا تاباققا – ورتان جىلىك (توقپان جىلىك), كارى جىلىك, قابىرعا, ۇلتاباردىڭ ءبىر بولىگى; سىي تاباققا – باس تاباقپەن دارەجەسى بىردەي, جامباس بولماي قالسا, كارى جىلىك; اياق (كىشى) تاباققا – كادەلى مۇشە سانالمايتىن ورتان جىلىك, جاۋىرىن, ىشەك-قارىن, قارا قابىرعا تارتىلادى

تارى سۇزبە – تۇزداپ دايارلانعان سۇز­بەگە جارمالانعان تارىنى ارالاستىرىپ كەپتىرىپ, قىسقا ازىرلەپ قويادى. شەتىنەن كەرتىپ الىپ, قايناتىپ, سالقىنداتىلعان سۋعا سالىپ, تاڭ اسىرىپ قويسا, قاتىعى بار دايار تاعام بولادى

توستىك قاقتاۋ – جاڭا سويىلعان قوي­دىڭ توستىگىن تۇزداپ, شوققا قاقتاپ ءپىسىرۋ,

تاسقورىق – قويشىلار ورىستە جۇر­گەندە اعاش توستاققا ساۋىپ العان ءسۇتتى وتقا قىز­دىرىلعان مالتا تاستاردى سالىپ ءپىسىرۋ

تەلشىك – سوعىمعا سويىلعان جىلقى­نىڭ جۇرەك قابى – ۇلپەرشەككە قازىنىڭ مايى مەن ەتتى ۇساقتاپ تۋراپ ساقتاۋ

تيدەقاش – ۇلكەن قويدىڭ ۇلتابارىنا ۋىزدى تولتىرىپ, تۇزداپ, كەپتىرىلگەن مايەك­تىڭ ءبىر ءتۇرى

تورتاسىن ايىرۋ – سارى مايدى قاي­ناتىپ, قالعان ىركىتىنەن, تۇزىنان ايىرۋ.

(جالعاسى بار)

 

كادىربەك سەگىزباي ۇلى,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى