ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋدىڭ كەلەشەگى زور

وسى ورايدا ماتەماتيكا جانە ماتە­ما­تيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ماحمۇد سادىبەكوۆ عىلىم سالاسىن قارجى­لاندىرۋدىڭ سوڭعى جىلدارداعى جە­تىس­تىكتەرىنە توقتالدى. بىلىكتىلىگى جوعا­رى مامانداردى دايارلاۋ مەن زەرتتەۋ ماق­ساتىندا 1945 جىلى اشىلعان كسرو عا قازاق بولىمشەسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا سەكتورى بۇگىندە عىلىمي ينس­تيتۋت دارەجەسىندە وتاندىق عالىمدار دايارلاۋ ىسىندە كوش باسىندا تۇر. عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋ مەن جاراتىلىستانۋ ۇردىستەرىن زەرتتەۋ, جاڭا ادىستەردى ازىرلەۋ ارقىلى قازاقستاندىق ماتەماتيكالىق عىلىمدى دامىتۋدى ماقسات ەتە وتىرىپ ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى زاماناۋي عىلىمي باعىت بويىنشا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى الەمدىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ماحمۋد ابدىسامەت ۇلى اتاپ وتكەندەي, 2025 جىلعا دەيىن عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جەتى ەسەگە دەيىن وسەتىنى سالاعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. بىلتىر ينستيتۋت ماماندارى تاراپىنان 27 گرانتتىق جوبا جۇزەگە اسسا, Web of Science جانە Scopus حالىقارالىق جۋرنالىندا ماتەماتيك-عالىمداردىڭ 80-نەن استام عىلىمي ماقالالارى جارىق كورگەن. عالىمنىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين كەڭىستىكتە وتكەن سۇحباتىمىزعا ۇلىبريتانيادان – بولىس سابيتبەك, الماتىدان – قانات تولەنوۆ, بەلگيادان – ايدىن قاسىموۆ, استانادان – دوربەتقان سۇراعان قاتىسىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ, سالاعا جاستاردى تارتۋ تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى.

جاستار اراسىندا ناسيحات كەمشىن

بولىس سابيتبەك,

PhD دوكتور. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پوستدوكتورانتى. «بولاشاق» باع­دارلاماسىمەن اتلانتا, اقش, Georgia Institute of Technology ماگيستراتۋراسىندا اەروعارىشتىق ينجەنەريا ماماندىعى بو­يىنشا ءبىلىم العان. Scopus-تاعى جاريالانىمدار سانى – 13. Heidelberg Laureate Forum 2018 گرانتىن جەڭىپ العان. حا­لىقارا­لىق عىلىمي فورۋمنىڭ لاۋرەاتى (گەيدەلبەرگ ق., گەرمانيا).

قازىرگى كەزدە بولىس سابيتبەك لون­دوندا Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىندە تا­جىري­بە جيناۋدا. ب.سابيتبەك بۇل ەلدە عىلىمعا قۇرمەتپەن قاراۋمەن قا­تار ماتەماتيكانىڭ وزگە سالالاردان ايىر­ما­شىلىعى انىق اڭعارىلاتىنىن ايتادى. ماسەلەن, باسقا سالادا دەرەكتەر, مالىمەتتەر وزگەرىپ وتىراتىن بولسا, سالىستىرمالى تۇردە العاندا ماتەماتيكا – وزگەرمەيتىن عىلىم. سوندىقتان دا كەڭەستىك كەزەڭدە يدەولوگياعا ۇشىراماعان سالا رەتىندە دامىدى. بۇگىندە سول كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىلىم العان بىرقاتار ماتەماتيك عالىمدى شەتەلدە دە كەزدەستىرۋگە بولادى. ال داعدارىس جىلدارىندا اعا بۋىن مەن جاستار اراسىندا ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. دەسەك تە وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋ, جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە ماحمۇد سادىبەكوۆتاي ۇستازى مەن دوربەتقان سۇراعان, نياز توقماعامبەتوۆ, تاعى دا باسقا عىلىمداعى جاستاردىڭ ەڭبەگى زور دەگەن ب.سابيتبەك مەملەكەت تاراپىنان جاستاردى عىلىمعا تارتۋدا, ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىندە قولعا الاتىن ماسەلەلەر كوپ ەكەنىن ايتادى. ال ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ جەتكەن جە­تىستىكتەرىن ءارى قاراي دامىتۋ جەكەلەگەن عالىمداردىڭ يىعىنا سالماق بولىپ تۇس­پەۋى كەرەك. ويتكەنى عىلىم جولىنا كەلگەن ءاربىر عالىمنىڭ الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر. ونى ابىرويمەن اتقارۋ ءۇشىن ۇجىم بولىپ جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى.

حالىقارالىق وليمپيادا جۇلدەگەرلەرىن تارتۋ كەرەك

قانات تولەنوۆ,

PhD دوكتور. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پوستدوك­تورانتى. اۋست­را­ليانىڭ سيدنەي قا­لا­­سىن­دا­عى جاڭا وڭ­تۇس­تىك ۋەلس ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە «بو­لا­شاق» باع­دارلاماسىمەن 1 جىل تاعى­­لىم­دا­­ما­­دان وتكەن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­­ترلىگى تاعايىن­داي­تىن 35 جاس­­قا دەيىن­گى تا­لانتتى جاس عا­­لىم­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك عى­لىمي ستيپەنديانىڭ 2016-2017 جانە 2020-2021 جىلدارداعى يەگەرى. ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-ءدىڭ ەڭ ۇزدىك «جاس عا­لىم» نوميناتسياسىنىڭ 2019 جىلعى يە­گە­رى. Scopus-تاعى جاريالانىم سانى – 22. 7-ءشى گەيدەل­بەرگ لاۋرەاتتار فورۋمىنا قاتى­ساتىن ماتەماتيكا جانە كومپيۋ­تەرلەر عىلىمدارى بويىنشا دۇنيە جۇزىنەن تاڭداپ الىنعان 200 جاس عالىم­نىڭ ءبىرى (گەيدەلبەرگ, گەرمانيا, 2019 ج.).

قانات تولەنوۆ عىلىمعا كەلۋدە اعا بۋىننىڭ ىقپالى زور بولدى دەيدى. ۋنيۆەرسيتەتتە وتەتىن سەمينارلاردا ت.كالمەنوۆ, م.سادىبەكوۆ, ب.قانعوجين سياقتى اكادەميك جانە پروفەسسور ۇس­تازدارىنان ءتالىم العان ول بۇگىندە جاس­تاردى عىلىمعا تارتۋدا ۇگىت-نا­سيحات جاعى جەتىسپەيتىنىن ايتتى. عى­لىمنىڭ نە ەكەنىن, ودان قان­داي ناتي­جە شىعاتىنىن تۇسىنبەيتىن جاستار كوپ. وسى ورايدا ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن حالىقارالىق وليمپيادالاردا توپ جارعان جەڭىمپازدار عىلىمعا كەلۋى قاجەت. حالىقارالىق بايگەدە التىن الىپ, توپ جارۋدىڭ ءوزى قانداي جەتىستىك بولسا, ماڭداي تەر مەن ەرەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن عىلىمدا دا جوعارى ناتيجە بار. بۇگىندە وسى وليم­پيادا جەڭىمپازدارىنىڭ اراسىندا ماتەماتيكا عىلىمىمەن اينالىسىپ جۇر­گەن­دەرى جوقتىڭ قاسى. «سوندىقتان دا وليم­پيادا جۇلدەگەرلەرىنىڭ سىياقىسىن حالىقارالىق دودالاردا توپ جارعان سپورتشىلاردىڭ سىياقىسى دەڭگەيىنە كو­تەرۋ قاجەت» دەگەن ۇسىنىس تاستاي وتىرىپ, مۇنداي قولداۋ جاس عالىمداردىڭ عى­لىمعا كوپتەپ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرە­دى, دەيدى ق.تولەنوۆ.

«بۇرىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پرو­فەس­سور-وقىتۋشىلارى مەكتەپ وقۋ­شى­­لارىنا ارنايى ساباقتار وتەتىن. جازعى كۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەر اراسىنداعى بايلانىس جاقسى جولعا قويىلعان-دى. بۇل الاڭداردا عىلىمدا توڭكەرىس جاساعان اتاقتى ا.كولموگوروۆ, ۆ.ارنولد جانە ت.ب. كوپتەگەن عالىم ءدارىس بەرگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭدەردە ماتەماتيكا عىلىمىنا كەلگەن وليمپيادا جۇلدەگەرلەرى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. كەزىندە لەنينگراد, ماسكەۋ, ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن وقىعان اعا بۋىن وسى ءۇش مەكتەپتەن العان ءبىلىمدى ەلىمىزگە الىپ كەلدى. ناتيجەسىندە, ماتەماتيكا عىلىمي تۇرعىدان دامي ءتۇستى. ال ەلىمىز باستان كەشكەن داعدارىستى جىلداردا عىلىمنىڭ دامۋىنا ماتەريالدىق جاعداي كەرى ىقپالىن تيگىزسە, بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ تالاي تالانتتى جاس­تا­رى Google سياقتى حالىقارالىق كوم­­پانيالاردا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مىنە, جاستاردىڭ تابىس ىزدەپ, عىلىمعا كەل­مە­ۋىنىڭ ءبىر سەبەبى جايلى تۇرمىس, جاق­سى جالاقى ىزدەۋىنىڭ توركىنىندە جاتىر. تىپتەن مامان جوق بولعاندىقتان, بۇگىندە ماتەماتيكا عىلىمىندا يگەرمەگەن سالالار بار», دەدى ول. ال سوڭعى جىلداردا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الىپ, تاجىريبە الماسۋىن سالانىڭ جاعىمدى جاعىمەن بايلانىستىرعان عالىم 2010-2012 جىلدارى شەتەلدە ءبىلىم الۋدىڭ وزىنە دە پايداسى تيگەنىن ايتادى. بۇل باعىتتا ءبىلىم الىپ قانا قويماي, تىڭ زەرتتەۋ سالالارىن دا مەڭگەرە الدى. شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ دا ىقپالى زور بولدى. 2017-2018 جىلداردا 1 جىل اۋستراليادا, 2011-2012 جىلدارى 6 اي قىتاي ەلىندە, 2013 جىلى 2 اي اقش-تا تاعىلىمدامادا (2013 ج.) جانە ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىندە عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا بولىپ قايتتى. وسى ورايدا توپتىق جۇمىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارعان ق.تولەنوۆ «2025 جىلعا قاراي عىلىم جاعىنان ۇزدىك وندىققا كىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قىتاي ەلى­مەن, سونداي-اق اۋستراليامەن تەڭەسە الما­عانىمىزبەن, وتاندىق ماتەماتيكادا جولعا قويىلعان سالالاردى دامىتىپ, ءوز مەكتەبىمىزدى قالىپتاستىرىپ, جاس­تار قاتارىن كوبەيتسەك» دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.

ەلىمىزدە مەكتەپارالىق ماتەماتيكا جاقسى دامىعان 

ايدىن قاسىموۆ,

PhD دوكتور. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تۇلەگى. بەل­گيا­­داعى Ghent Uni­ver­­sity-ىندە دوك­­تور­لى­­­عىن­ ­قور­عا­عان.­ ما­­­­تە­­­ما­تيكا جانە ما­­­­­تەما­تي­كا­لىق مو­دەلدەۋ ينس­تي­­تۋ­تى­نىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.

عىلىمي ورتادا وسكەن ايدىن قاسىموۆ وتباسىندا كورگەنى دە, كوڭىلگە تۇيگەنى دە ماتەماتيكا بولعاندىقتان, وسى سالانى تاڭداعان. «اكەمدى ۇلگى تۇتتىم, اتام دا, انام دا وسى سالاعا بارۋىمدى قالادى», دەگەن ايدىن قاسىموۆ جاۋتىكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. «الايدا ەكىنشى كۋرستا رايىمنان قايتا باستادىم. سول كەزدە ماتەماتيكالىق تالداۋدان ساباق بەرەتىن ۇستازىم پروفەسسور جانۇزاقوۆ عىلىممەن اينالىسۋىما جول سىلتەپ, تالپىنىسىمدى جانداندىردى. ال فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە مەكتەپارالىق ماتەماتيكانىڭ جاقسى دامىعانىنا كوز جەتكىزدىم. مەكتەبىمىزدە تالانتتى بالالار دا, وليمپياداعا قاتىسۋشىلار دا كوپ بولدى», دەيدى ايدىن. كەيىننەن ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مو­دەلدەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا ورنالاستى. وسى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ شىڭدالىپ, تاجىريبە جيناعان جاس عالىم ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن بەلگيانىڭ Ghent University اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا سايكەس ءبىلىمىن دوكتورانتۋرادا جالعاستىرادى. شەتەلدە وقي ءجۇرىپ, ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ جاقسى باعىت ۇستانىپ, دامىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزدىم, دەيدى ول. زەرتحانالارداعى جۇمىستار بارىسىندا يتاليا, گرەكيا سياقتى ەلدەر ستۋدەنتتەرىنىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسىنا, مەملەكەتتىڭ جاستاردى بىلىمگە, عىلىمعا تارتۋداعى قولداۋىنا قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەنى جايلى ءسوزىن ايدىن قاسىموۆ سالاعا جاستاردى كوپ­تەپ تارتۋ قاجەت دەگەن پىكىرىمەن جال­­عاس­تىردى. وسى ورايدا العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن وتاندىق ماتەماتيكا عى­لىمىنىڭ دامۋىنا ارناپ, ەلىمە پايدا اكەلسەم دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.

PhD دارەجەسىن العانداردىڭ كوبەيۋى ساپاعا كەرى اسەر ەتۋدە

دوربەتقان سۇراعان,

PhD دوكتور. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تۇلەگى. ما­تە­ما­تيك, تەو­رە­تيك-في­زيك, مەحانيك, ۇعا كور­رەس­پون­دەنت-مۇشەسى. «بولاشاق» باعدار­لا­ماسىمەن لون­دون­دا King’s College ماگيستراتۋراسىندا تەو­­ريا­لىق فيزيكا بويىنشا ءبىلىم العان. 2015-2016 جىل­­دارى لوندوندا Imperial College عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ ىستەگەن. اعىلشىن تىلىندە جازىلعان Hardy inequalities on homogeneous groups (100 years of Hardy inequalities) مونوگرافياسى ءۇشىن 2018 جىلى Ferran Sunyer i Balaguer Prize حالىقارالىق جۇلدەسىنە يە بولعان. وسى سىيلىق تاريحىنداعى ەڭ جاس عالىم-جۇلدەگەر. ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سا­لا­سىن­داعى مەملەكەتتىك سىيلى­عى­نىڭ يە­گەرى. نازارباەۆ ۋني­ۆەرسي­تە­تى­نىڭ وقى­تۋشىسى.

«وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ باعى­تىن­داعى جۇمىستار جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى» دەگەن دوربەتقان سۇراعان عىلىمداعى جاقسى ىزدەنىستەردى, باستامالاردى تىلگە تيەك ەتتى. ۇلتتىق عىلىمي ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ما­لى­مەتتەرى بويىنشا, ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا عىلىمى الەمدىك تۇرعىدان ال­عاندا وزىندىك ورنى مەن دارەجەسى بار سالا. بۇل باعىتتا ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ينستيتۋتى – ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتاردا تۇرعان عىلىمي ورتالىق. د.سۇراعاننىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ىرگەتاسى – ساپالى جوعارى ءبىلىم, ساپالى ءبىلىمنىڭ نەگىزى – ىرگەلى عىلىم. ال عىلىمدى جاسايتىندار – عالىمدار. بۇل ءۇشىن مەملەكەت عالىمنىڭ جاعدايىنا, مارتەبەسىنە كوڭىل ءبولۋى ماڭىزدى. وسى ورايدا ۇستازداردىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى زاڭ قابىلدانىپ, الداعى ۋاقىتتا جەمىسىن بەرىپ جاتسا, ونىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. كەيىنگى جىلداردا عىلىمي ورتانى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى PhD عالىمداردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىنە قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالىپ, «جىلدان-جىلعا ەلىمىزدە مەكتەپ بىتىرەتىن تۇلەكتەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا تۇسەتىن تۇلەكتەردىڭ دا سانى ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى. ءتيىستى مينيسترلىك جىل سايىن ءبىلىم الۋ گرانتتارىنىڭ دا سانىن ارتتىرا تۇسپەك. وسى تۇستا عىلىمعا كەلەتىن جاستاردىڭ دا سانى كوبەيەتىن بولار دەگەن ويىنىن ايتىپ, ساپا ماسەلەسىن قوزعادى. ويتكەنى بۇگىندە PhD كورسەتكىشىنىڭ كوبەيۋى ساپاعا اسەر ەتۋدە. بۇل جەردە PhD ستيپەندياسىن عانا ماقسات ەتىپ كەلەتىن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمعا پايداسى شامالى. سوندىقتان بۇل باعىتتا وتكەننەن ساباق الا وتىرىپ, الداعى ۋاقىتقا كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك, دەيدى عالىم. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي رەفورمالاردى جىلدام جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى, ال ساپانى جاقسارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تالانتتى جاستاردى قولداۋ. بۇگىندە مەملەكەت ستراتەگياسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ادام كاپيتالى دەسەك, جاستاردى عىلىمعا تارتۋدىڭ يدەولوگياسىنا ءمان بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. سەبەبى تالانتتى جاستاردىڭ كوپشىلىگى شەتەل اسىپ, جاقسى جاعداي ىزدەپ كەتۋدە. Google, Microsoft, Amazon سياقتى ت.ب. ءىت كومپانيالاردا قازاق جاستارى جۇمىس ىستەپ ءجۇر. مۇنىمەن قوسا شەتەلدەردە وقىپ جاتقان جاستار بار. ولار ەرتەڭ ەلگە ورالادى. بىراق ەلگە كەلگەندە قادىرى قاشپايتىنداي جاعداي جاسالۋى كەرەك ەمەس پە. ال ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءدارىس وقىپ جۇرگەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار ماتەريالدىق تۇرعىدان دا, وي ەركىندىگى جاعىنان دا تاۋەلسىز بولۋى كەرەك. بەلگىلى ءبىر وقۋ ورنى اكىمشىلىگىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ بالا وقىتقانمەن جاقسى ناتيجە شىقپايدى. دەگەنمەن عىلىمدا سەرپىلىس جاساۋعا جاستاردىڭ جىگەرى دە, ءبىلىمى دە جەتكىلىكتى, دەيدى س.دوربەتقان.

ءتۇيىن: جىل سايىن سالاعا بولىنەتىن قاراجات ارتىپ كەلەدى. دۇنيە ءجۇزى ۇل­كەن داعدارىستى باستان وتكەرۋدە. شە­تەل­دەن مامانداردى قىرۋار اقشا تو­لەپ شاقىرعاننان گورى ءوز ماماندارى­­مىزدى دايارلاۋدىڭ كەلەشەگى زور. ال جوعارى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ار­قىلى ساپاعا قادام باسۋ ماڭىزدى. سون­­دىقتان داعدارىستى كەزەڭنىڭ الدىن الىپ, مىقتى عالىمدارىمىزدى, بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدى دامىتۋ ۋاقىت كۇت­تىر­مەيدى. ال ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دامۋى اعا بۋىن عالىمدار مەن ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاڭا ويلى عالىمداردىڭ كەلەشەگىمەن بايلانىستى.

الماتى