ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن اۋىل

ءيا, ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ەلدى مەكەن – تۇركىستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانىنا قاراستى قارابۇلاق اۋىلى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بۇگىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى – 52 105, ونىڭ 23 495-ءى الەۋمەتتىك بەلسەندى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى بەينەۋ اۋىلىندا 53 مىڭ­نان استام حالىق تۇرادى ەكەن. بىراق بەي­نە­ۋىڭىز اۋدان ورتالىعى بولىپ سانالادى. قارابۇلاقتى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن اۋىلعا بالاپ وتىرعانىمىز دا سوندىقتان. ودان بولەك بۇل اۋىل اتشاپتىرىم جەردى الىپ جات­قان مال بازارىمەن, ەرتە پىسەتىن جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق دەرلىك وڭىرىنە جەت­كى­زى­لە­تىن كارتوبىمەن, كوكونىسىمەن تانىمال. قارابۇلاق مال بازارىن كوپشىلىك ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ساۋدا ورنى رەتىندە بىلەدى. وعان قارابۇلاقتان الماتى مەن شىمكەنتتەن جانە كورشى وبلىس, اۋدانداردان ارنايى كەلىپ ءىرى قارا مالدىڭ ەتىن الىپ كەتەتىندەردى قوسىڭىز. كولىكتەرىن وسى اۋىلعا اكەلىپ جوندەتەتىندەر جانە كوپ. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ما­مان­دار قارابۇلاقتا دايارلانادى, تەمىر­دەن ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەرلەر دە از ەمەس. اۋىل ازىق-ت ۇلىكپەن ءوزىن-ءوزى قامتا­ماسىز ەتەتىن جاعدايدا, ياعني 1 657 شارۋا قوجا­ل­ىعى, 5 جشس, 4 وندىرىستىك كووپەراتيۆ, 3 ستك جانە 5 وڭدەۋ تسەحى بار. اۋىل بويىنشا 438 كاسىپكەرلىك نىساندا 1 720 تۇرعىن جۇمىسپەن قامتىلعان. كاسىپكەرلەر تاراپىنان بىلتىر 890 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانسا, ورىندالعانى 2 ملرد 968 ملن تەڭگە بولىپ, 322%-عا جەتكەن. بىلتىر 32 200 توننا كارتوپ, 32 500 توننا كوكونىس, 14 260 توننا بيداي, 12 995 توننا ءبىر جانە كوپجىلدىق مال ازىقتىق داقىلدارى, 95 توننا ارپا جينالعان. كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىن, مول ءونىمنىڭ جينالۋىن جۇرت ەلدى مەكەننىڭ حالقىن تولىقتاي دەرلىك ەتنوستىق وزبەكتەر قۇرايتىنىمەن دە بايلانىستىرۋدا. دەگەنمەن بۇل اۋىل­دىڭ حالقى وتە ەڭبەكقور ەكەنىنە بەرىدەن ايتقاندا كورشىلەس اۋدان, وبلىس ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارى الدەقاشان كوز جەتكىزگەن. ء«اربiر اۋىل تۇرعىنى ءوز اۋى­لىن اتاقونىسىم, كiندiك قانىم تامعان قا­سيەت­تi تۋعان دالام, ماڭگiلiك قۇتتى دا كيە­لi مەكەنiم دەپ قانىنا دا, ساناسىنا دا انا سۇتiمەن سiڭiرگەن. ءبىزدىڭ اۋىلدا تابيعي ءوسىم جوعارى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 28-29 مىڭ بولسا, قازىر 52 مىڭنان استى. بىلتىر 1 600-گە جۋىق نارەستە دۇنيەگە كەلدى. دەموگرافيالىق ءوسىم جىلىنا 1 200-1 300 ادامدى قۇرايدى. اۋىل 5 100 گەكتارعا تىعىز ورنالاسقان. نەگىزىنەن كارتوپ, پياز, ءسابىز, قىرىققابات, ءجۇزىم, باۋ-باقشا داقىلدارىن وندىرەمىز. وبلىس اكىمى ءو.شوكەەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇيىرگەلىك جەرلەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانۋعا 30 تۇرعىننىڭ قۇجاتى ماقۇلدانىپ, ءتيىستى قارجى ءبولىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋىلدا كوپتەگەن يگى ءىس اتقارىلدى. راس, العاشقى جىلدارداعى قيىندىقتى كوپپەن بىرگە كوردىك. اۋىلدان كورشى مەملەكەتتەرگە كوشىپ كەتۋشىلەر دە بولدى. بىراق ولاردىڭ كوبىسى 2012 جىلدارى قايتا ورالدى. تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرىن ءبىر عانا مىسالمەن ايقىنداۋعا بولادى. قارابۇلاقتا 1974 جىلى 600 ورىندىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. قالعان ءبى­لىم وشاقتارى اسارلاتىپ سالىندى. ەكى ءۇيدى بىرىكتىرىپ مەكتەپ ەتتىك تە. ال 1984 جىلى قارابۇلاق جالپى ورتا مەكتەبى اشىلدى. سودان كەيىن قۇرىلىس توقتادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى, ياعني 2010 جىلى 1 200 ورىندىق فۋرحات جالپى ورتا مەكتەبى پايدالانۋعا بەرىلدى. سول 2010 جىلدان كۇنى كەشەگە دەيىن 11 جاڭا مەكتەپ سالىندى. مەكتەپتەردىڭ سىيىمدىلىعى – 7 900, جالپى وقۋشىلار سانى – 13 800. 15 مەكتەپ, ءبىر كوللەدج, 11 بالاباقشا بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى ءبىر عانا بالاباقشا بولسا, كەيىننەن «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە سانى 11-گە جەتتى. جىلىنا شامامەن 700 بالا مەكتەپ بىتىرەدى, ورتا ەسەپپەن جىلىنا 1 200 بالا ومىرگە كەلەدى دەلىك. ياعني ءۇش جىلدا ءبىر مەكتەپ سالىنۋى ءتيىس», دەيدى قارابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باحتيار شامۇراتوۆ.

وسى ارادا ايتا كەتەلىك, وتكەن جىلى قىر­كۇيەك­تە پايدالانۋعا بەرىلگەن نيزام­حان سۋلايمانوۆ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەپ مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەس­­تىگى اياسىندا سالىنعان. قازاقستان­نىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى نيزامحان سۋلايمانوۆتىڭ باستاماسىمەن سالىنعان مەكتەپتە 2 100 وقۋشى ءبىلىم الۋدا. مەكتەپ ديرەكتورى تاتيانا پونومارەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, بارلىق ءبىلىم وشاقتارى سەكىلدى كارانتين تالاپتارى تولىق ساقتالۋدا. وقۋشىلارعا 140 مۇعالىم ءدارىس بەرۋدە. «مۇعالىمدەر كونكۋرستىق نەگىزدە قابىلدانادى. ءۇش قاباتتى عيماراتتىڭ ءار قاباتىندا 40 كابينەتتەن بار. بارلىق پاندىك كابينەتتەر زاماناۋي جابدىقتالعان. بۇگىنگى تالاپتار ەسكەرىلە, پارتالار وقۋشىنىڭ جەكە وتىرۋىنا ەسەپتەلگەن. جابىق فۋت­بول الاڭى, ستاديون, 14 سپورت­زال بار. شاحمات, كۇرەس, گرەك-ريم كۇ­رە­سى, تاەكۆاندو, باسكەتبول, ۆولەيبول ۇيىر­مە­لەرىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق حورەوگرافيالىق زال جۇمىس ىستەۋگە دايىن. بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. مەكتەپ ءۇش تىلدە, قازاق, ورىس, وزبەك تىلىندە ءبىلىم بەرۋگە بەيىمدەلگەن. كەڭجولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلعان. جەكە­مەن­شىك بولعانىمەن, مەكتەپتە وقۋ تەگىن. بالالاردى مەكتەپكە الىپ كەلۋگە, ۇيىنە جەتكىزۋگە ارنايى كولىكتەر قارالعان جانە ول قىزمەت اقىسىز. سىرتتان كەلىپ ساباق بەرە­تىن مۇعالىمدەر ءۇشىن جاتاقحانا قا­را­لعان. مەكتەپ قۇرىلىسىنا 1 ملرد 800 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى», دەيدى تاتيانا ۆيكتوروۆنا.

سونداي-اق تۇرعىندار مەكتەپ, با­لاباق­شا­لاردىڭ سانى ارتا تۇسۋىمەن قاتار اۋىلدىڭ تابيعي گازبەن قامتىلۋىن تاۋەل­سىزدىك جەتىستىگىنە بالايدى. ىلگەرىدە جوعارعى كەڭەسكە كانديداتتار سايلاۋالدى ناۋقاندا اۋىلدى گازبەن قامتاماسىز ەتەمىز دەپ ۋادە بەرىپ كەلگەنىمەن ول ورىن­دالماعان. سودان كەيىن اۋىل اكىمدىگى باستاما كوتەرىپ, 2010 جىلى گازبەن قامتۋ بويىنشا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە ۇسىنىس جاساپتى. «دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن 2 ملرد 80 ملن تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات دايىندالدى. اۋىلعا دەگەن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قامقورلىعىنىڭ, ۇكى­مەت­­تىڭ قولداۋىمەن سول كەزدەگى اۋدان اكىمى ءۋاليحان قاينازاروۆتىڭ, سول جىل­دار­داعى ءماجىلىس دەپۋتاتى, مارقۇم ساتىبالدى يبراگيموۆتىڭ كومەگىنىڭ نا­تي­جەسىندە 2013 جىلى قارابۇلاققا گاز كەلدى. بۇگىندە 6 مىڭنان استام ابونەنت, 500-گە جاقىن كىشى كاسىپورىن تابيعي گازبەن قامتىلعان. توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, قۇرى­لىس ينفراقۇرىلىم سالاسى, اۋىلدى كوگالداندىرۋ, كورىكتەندىرۋ بويىنشا دا جوسپارلانعان جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلۋدا», دەيدى اۋىل اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

ەڭ ۇلكەن اۋىلداعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – كولىك لوگيستيكاسى. اۋىلدا 568 جۇك تاسىمالدايتىن كولىك بار. ونىڭ 360-ى شەتەلدىك كولىكتەر. دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جۇك تاسىمالداۋدا. وسىنشاما كولىككە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن ورىندار دا جەتكىلىكتى. ياعني كولىگى بۇ­زىلعان جۇرگىزۋشى الىسقا بارماي-اق وسى اۋىلدا تولىق جوندەۋدەن وتكىزە الادى. اۋىل تۇرعىندارى قارابۇلاقتا كولىكتى شاشىپ جىبەرىپ قايتا جينايتىن, جاڭادان كولىك قۇراستىرا الاتىن شەبەر كوپ ەكەنىن ايتادى. وعان اۋىلدا بولعانىمىزدا ءبىز دە كوز جەتكىزدىك. ىلگەرىدە مانكەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى زاۋىتىندا ۇزاق جىل جۇمىس ىستەگەن ءابدۋراشيد ۋماروۆ توكارلىق تسەح اشىپ, قىزمەت كور­سەتۋدە. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيەتىن بالالارىن دا وسى كاسىپكە باۋلىپ, بۇگىندە ارنايى جابدىقتار ورناتىلعان تسەحتا رەزبا­لى تەمىر ونىمدەرىن دايىندايدى, كولىك جوندەيدى. «ەل وڭىرلەرىنە, شەتەلدەرگە جۇك تاسىمالدايمىن. ارينە ۇزاق جولدان كەيىن كولىك كۇتىمدى, كەيدە جوندەۋدى دە قاجەت ەتەدى. ۋماروۆتاردى كوپشىلىك جاقسى بىلەدى, قاجەتتى جۇمىستى ساپالى جانە ۋاقىتىندا اتقارادى», دەيدى Volvo جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى, تۇلكىباستىق كاسىپكەر دوسحان راحمەت. كولىك جوندەۋ ورىندارىنىڭ كوپتىگىن اۋىلداعى مەملە­كەت­تىك كوللەدجبەن بايلانىستىرۋعا دا بولار. كەڭەستىك داۋىردە سەلولىق كاسىپ­تىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە بولعان ءبىلىم مەكەمەسى 1996 جىلدارى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى جابىلعان. سودان كەيىنگى 15 جىل جالپى ورتا مەكتەپ بولدى. د.قوناەۆ اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق كوللەدج ديرەكتورى يريسمات يسمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى قاجەت ەكەنىن ايتىپ, اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنە ورتا مەكتەپتى كاسىپتىك ليتسەيگە اينالدىرۋ بويىنشا ۇسىنىس جاسالدى. «وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ, اۋدان اكىمى ۋ.قاينازاروۆتىڭ قولداۋىمەن 2011 جىلى تامىز ايىندا كاسىپتىك ليتسەي بولىپ اشىلدىق. سول كەزدە وقۋ عيماراتى, 120 ورىندىق جاتاقحانا, 2,7 گەكتار اۆتودروم بار ەدى. بىراق شەبەرحانا عيماراتتارى, 100 گەكتار جەرى جەكەگە ساتىلىپ كەتكەن بولاتىن. گاراجى دا, بارلىق تەحنيكالارى دا ساتىلعان. بىراق ءبىز كاسىپتىك ليتسەي بولىپ اشىلعاندا ۇلكەن شەبەرحانا جۇمىس ىستەدى. ال 2018 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 436 ملن تەڭگە قارجى ءبولىندى. ءسويتىپ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 2018 جىلى قىركۇيەكتە 200 ورىندىق شەبەرحانا عيماراتىن قابىلداپ الدىق. قازىر جاستار اۋىل شارۋاشىلىعى تراكتوريست-ءماشينيسى, كولىكتەرگە قىزمەت كورسەتۋ شەبەرى, دانەكەرلەۋشى, تىگىنشى, اۆتوەلەكتريك سىندى 8 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الۋدا. جالپى كوللەدجدە 624 وقۋشى بار. بارلىعى وسى اۋىلدان جانە جاقىن ماڭايداعى ەلدى مەكەندەردەن. وقۋشىلارعا 21 500 تەڭگە شاكىرتاقى, 9 مىڭ تەڭگەنىڭ ۇستىندە تاماق اقىسى جانە ءار التى ايدا ءبىر رەت جولاقىسى بەرىلەدى. 44 وقىتۋشى, 39 شەبەر بار. پاندەمياعا بايلانىستى پراكتيكالىق ساباقتار كە­يىن­گە قالدىرىلىپ وتىر. تۇلەكتەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ كورسەتكىشى اسكەرگە شاقىرىلعانداردى, جوو-عا تۇسكەندەردى, تۇرمىسقا شىققانداردى قوسپاعاندا – 69,9%. شىمكەنتتەگى «گاۋھار» تىگىن فابريكاسىمەن 3 كۋرس ستۋدەنتتەرىن پراكتيكادان وتۋگە كەلىسىم جاسالعان. سونداي-اق «جاس مامان» باعدارلاماسى بويىنشا 290 ملن 300 مىڭ تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن الدىق. ۇتىپ العانىمىز ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 14,5 ملن تەڭگە قار­جىلاي قولداۋ كورسەتىلدى. بۇل قار­جىعا كومباين, تراكتور, «كاماز» جانە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى الىندى», دەيدى ي.يسمايلوۆ.

مال شارۋاشىلىعى بويىنشا وبلىستا ەڭ كوپ بورداقىلاۋ الاڭى وسى قارابۇلاقتا. ناقتىراق ايتساق, 76 مال بورداقىلاۋ الاڭى بار. سولاردىڭ ءبىرى جەكە كاسىپكەر ابدۋۆايد ابدۋراحمانوۆ 50 بۇقانى بورداقىلاۋدا. وتباسىمەن وسى شارۋانى قولعا العان كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ەتتىڭ كيلوسىن 1 700-1 800 تەڭگەدەن الماتىدان كەلىپ الىپ كەتۋشىلەر كوپ. ەتكە سۇرانىس بار, الۋشى ىزدەپ اۋرە بولمايتىن ابدۋۆايد جازدا 50 مالدىڭ ازىعىن, ياعني ءشوپ دايىنداۋعا 700-800 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى ەكەن. دەگەنمەن جەم قىمباتتاعان. وتكەن جىلى اۋىلداعى ءمۇيىزدى ءىرى قارا سانى 130 مىڭنان اسسا, جىلقى سانى 57 مىڭعا جۋىقتادى. ۇساق مال باسى 86 552 بولىپ, 43 500 توننا ەت جانە 16 410 توننا ءسۇت وندىرىلگەن.

قارابۇلاقتا شەشىمىن كۇتكەن وزەكتى ماسەلە دە بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – تۇر­عىن ءۇي سالۋعا قاجەتتى جەر ماسەلەسى. جەر تەلى­مىن الۋ ءۇشىن بۇگىندە 5 290 ادام كەزەكتە تۇر. كوپ جىلدار بويى تۇر­عىن ءۇي سالۋعا جەر بەرىلمەۋ سەبەپتى 1 273 تۇرعىن زاڭسىز قۇرىلىس جۇرگىزگەن. بۇگىندە وبلىس پروكۋراتۋراسى جانە وبلىستىق جەر ينسپەك­تسياسىنىڭ الگوريتمى نەگىزىندە اۋىل اكىمدىگى زاڭسىز نىسانداردى قۇجات­تاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. سونداي-اق اۋىلدا اۋىز سۋ ماسەلەسى وزەكتى, تاۋلىك بويى بەرىلمەيدى. بۇل ورايدا مەملەكەتتىك «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنا سايكەس تازا اۋىز سۋ ۇڭعىلارى ورنالاسقان جەر تەلىمدەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ ماقسا­تىندا جۇمىس اتقارىلۋدا. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتكەن, اۋىل ورتالىعى رۇستەموۆ كوشەسىندەگى كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋ باعىتىندا اۋداندىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمىنە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋعا ۇسىنىس حات بەرىلگەن. جاز ايلارىندا اۋىلدا اعىن سۋ دا تاپشى. بۇل ورايدا جەراستى سۋلارى, تامشىلاتىپ سۋارۋ سىندى جاڭا تەحنولوگيالار پايدالانىلۋدا. جەراستى سۋىن پايدالانىپ ءبىر جەردەن ەكى ءونىم الۋشىلار بارشىلىق. سونداي-اق اۋىل ىشىندەگى جولدار جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. «اۋىلداعى وزەكتى ماسەلەلەردەن اۋدان اكىمى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ جاقسى حاباردار. ويتكەنى اۋدان اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «پاراسات» كلۋبىندا بارلىق ماسەلە اشىق ايتىلادى. ۇلاسبەك سادىبەك ۇلى پىكىرتالاس الاڭىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ مۇمكىندىگىنشە دەر كەزىندە شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتۋدە», دەيدى اۋىل اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.شامۇراتوۆ.

ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاقستان­دىق­تار­دىڭ 41 پايىزى (7,7 ملن) ءالى دە اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ جاتىر. جاستار تاراپى قالاعا ۇمتىلعانىمەن, تۋعان اۋىلىن قيمايتىن قاريالاردىڭ قاراسى جەتەرلىك. ال قارابۇلاقتا اتاكاسىپتى جالعاستىرىپ, اۋىلىن كوركەيتكىسى كەلەتىن جاستار كوپ.

تۇركىستان وبلىسى