قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرى, سۇيەم جەرى عاسىرلار قويناۋىنان سىر شەرتەر تىلسىم قۇپيانى بۇگىپ جاتقانى داۋسىز. ءبىر عاسىر بويى «قارا التىنعا» بالانعان مول مۇنايىمەن تانىمال بولعان اتىراۋ وڭىرىندە جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى استانا اتانعان سارايشىقتان بولەك, تاريحي مەكەندەر مەن قورىمدار جەتەرلىك. سولاردىڭ قاتارىندا يمانقارا, قويقارا, سارىقامىس, كەنەنباي ۇڭگىرى, قۇدايبەرگەن وباسى, تاسكەشۋ, اقتوبە-لاەتي سەكىلدى تاريحي مەكەندەر كومبەسى ءالى تولىق اشىلعان جوق. دەگەنمەن, اتىراۋدا جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ەكى «التىن ادامنىڭ» بەينەسى قالپىنا كەلتىرىلدى.
جيىرما جىل بۇرىن
تەك اتىراۋدىڭ عانا ەمەس, جالپى باتىس ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق كارتاسىن جاساۋ العاش رەت 1989 جىلى قولعا الىنىپتى. سول كەزدەن بەرى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باتىس قازاقستان ايماقتىق عىلىمي ەكسپەديتسياسى جۇيەلى جۇمىستى باستادى. بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيا الدىمەن سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋدى نيەت ەتكەنمەن, وزگە دە قورىمدار مەن مەكەندەردى دە تىركەۋدى كوزدەن تاسا قىلمادى. سونىڭ قاتارىندا ارالتوبە قورىمى دا بار ەدى.
بۇل – جىلىوي اۋدانىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ورنالاسقان مەكەن. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ انىقتاۋىنا قاراعاندا, مۇندا ديامەترى 20 مەترگە جۋىق دوڭگەلەك ءپىشىندى قورىمدا 12 بولىك بولعان. ءدال وسى قورىمدا 1999 جىلى ءۇش زيرات قازىلدى. ناقتى قاي جىلى تونالعانى بەلگىسىز العاشقىسىنان ادامداردىڭ قاڭقالارى مەن جەبە ۇشتارى, شىنى مونشاقتار تابىلعان ەدى. ارحەولوگتار جارتىلاي تونالعان تاعى ءبىر قورىمنان شالقاسىنان جاتقان ادام مۇردەسىنىڭ جانىنان بىرنەشە قۇندى جادىگەردى تاپتى. بۇل – 100-دەن استام جەبە سالىنعان قورامساق, تەمىر قىلىش پەن ءبۇيىرلى قىش قۇمىرا.
ارحەولوگتار ءۇشىنشى زيراتتى قازۋ كەزىندە توسىن سىيعا كەزدەستى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل زيراتتا سارمات داۋىرىندەگى ەرلى-زايىپتى ادامدار جەرلەنگەن ەكەن. ولاردىڭ اياق جاعىندا ەكى جىلقى مەن قىرانعا ۇقساس قۇستىڭ قاڭقاسى تابىلعان. راس, بۇل زيرات تا تونالىپتى. بىراق وتاعاسىنىڭ كيىمى التىن اشەكەيمەن بەزەندىرىلگەنى انىقتالدى. ءتىپتى شاشىن جەلكە تۇسىنا تۇيگەن بايلامشاسى, قارۋ-جاراق, قورامساق جيەگى, سونداي-اق اساتاياعىنداعى سامۇرىق بەينەسى التىنمەن اپتالىپتى.
ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى زەينوللا ساماشەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل – ابىزدىعىمەن تانىلعان تايپا كوسەمى. ال جانىندا جاتقان جادىگەرلەر ونىڭ اڭعا قۇس سالىپ, يت جۇگىرتكەن ساياتكەر-اڭشى بولعانىنا بۇلتارتپاس دالەل.
ارالتوبە قورىمىنان تابىلعان «التىن ادام» – قازاقستان تاريحىنداعى ەكىنشى «التىن ادام». سارمات كوسەمىنىڭ بەينەسى 2000 جىلى عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. ونى قالپىنا كەلتىرۋشى – قىرىم التىنبەكوۆ.
جيىرما جىلدان كەيىن
اتىراۋدا ارادا جيىرما جىل وتكەندە, ياعني بىلتىر تاعى ءبىر «التىن ادام» بەينەسىنىڭ رەكونسترۋكتسيادان وتكەن نۇسقاسى تانىستىرىلدى. كەزدەيسوقتىق پا, الدە تاريحي ساباقتاستىق پا, جيىرما جىلدان كەيىن سارمات داۋىرىندەگى «التىن ايەل» ەل تاريحىنا ەندى. دەسەك تە بۇل جولعى جادىگەر عاسىرلار بويى قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى قورعانىنىڭ تەرەڭىندە اشىلماي جاتقان ەكەن. تاريحشىلار مۇندا قۇپياسى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە قورعان بارىن العا تارتادى. ەندى مىنە, 2017 جىلى قازىلعان قورعاننان ەڭ قۇندى جادىگەر ەل شەجىرەسىنە جازىلدى. ال بىلتىر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ارحەولوگيالىق قازبا توبى ونىڭ التىن كيىمدى ايەل ەكەنىن دالەلدەدى.
– العاشقى زەرتتەۋلەر بارىسىندا قورعاندا سارمات داۋىرىندەگى داۋلەتتى ايەل جەرلەنگەن دەپ توپشىلاندى. ويتكەنى قورعاننان التىن جاپسىرمالار, كەراميكالىق ىدىستار, قولا مەن مەتالدان جاسالعان جەبە ۇشتارى, ات ابزەلدەرى, قاباننىڭ ازۋ ءتىسى, ىدىستاردىڭ اڭدار فيگۋراسى تۇرىندەگى قۇلاعى سەكىلدى كونە بۇيىمدار تابىلعان بولاتىن. التىن اشەكەيلەر اۋقاتتى قاۋىمنىڭ وكىلى سانالعان ايەلگە تيەسىلى ەكەنى دالەلدەندى, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆا.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرى كونە جادىگەرلەردى الماتىداعى ۇلتتىق ساراپتاما جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىنا جىبەردى. مۇندا «التىن ايەلدىڭ» جاسىنا, سونداي-اق اشەكەيلەردىڭ حيميالىق قۇرامىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى.
– قۇندى جادىگەرلەردىڭ قۇرامى مەن سالماعى انىقتالدى. كەيبىر اشەكەيدىڭ التىننان جاسالعانى 91 پايىزعا دالەلدەندى. زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردەن كەيىن قۇندى جادىگەرلەر ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايەلدىڭ بۇيىمدارى دەي الامىز, – دەيدى راشيدا حاريپوۆا.
ميالى قورعاندارىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەن توپتىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارات قاسەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «التىن ايەلدىڭ» سارمات داۋىرىندە ءومىر سۇرگەنى انىقتالىپ وتىر. قورعاننان 2017 جىلى سارمات داۋىرىندەگى ايەلدىڭ كيىمىنە ورنەكتەلگەن ەكى ءتۇرلى التىن جاپسىرمالارى تابىلدى. ونىڭ ءبىرى تاياقشانىڭ ۇستىنە سۇراق بەلگىسى تۇرىندە ورنەكتەلگەن. بيىكتىگى – 1,3 سم, ەنى – 0,8 سم. كولدەنەڭ تاياقشانىڭ ۇزىندىعى – 1,1 سم. سالماعى 0,11 گرامدىق جاپسىرمادا 73 پايىز التىن بار. ال ەكىنشىسى – قۇس بەينەلى جاپسىرمالار. مۇندا قۇستىڭ باسى, قاناتى مەن قۇيرىعى انىق كورىنەدى. ونىڭ ارقايسىسىندا ءتورت ساڭىلاۋ جاسالعان. مۇنى كيىمنىڭ جاعاسىنا, جەڭىنە جاپسىرعان بولۋى مۇمكىن. جاپسىرمالارداعى 70 پايىز التىننىڭ سالماعى 0,38 گرامدى قۇرايدى, – دەيدى مارات قاسەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قورىمنان تابىلعان بەلدىك جاپسىرمالارى, قولا قازان, قىش ىدىستار, ات ابزەلدەرى مەن قولا جەبە ۇشتارىنىڭ ماڭىزى زور. سارمات داۋىرىندەگى «التىن ايەل» بەينەسىن بەلگىلى سۋرەتشى-رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ جاسادى.
– سول داۋىردەگى كوشپەندىلەر مادەنيەتىنە سايكەس «التىن ايەلدىڭ» جانىندا قورامساعى بولعان. قولىندا بولاتتان سوعىلعان قانجارى بار. التىن سىرعاسىنا, كيىمىندەگى جاپسىرمالارعا قاراعاندا, بۇل سارمات ءداۋىرىنىڭ بەدەلدى ادامى دەگەن تۇجىرىمعا توقتادىق. مۇنىڭ ءبارى سول كەزدىڭ وزىندە ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ دامىعانىن بىلدىرەدى, – دەيدى سۋرەتشى-رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ.
وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆانىڭ ايتۋىنشا, ارنايى قۇرىلعان ارحەولوگيالىق توپ ءۇش قورعاندا قازبا جۇمىسىن ەكى اي بويى جۇرگىزىپتى. بۇل قورعاندار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىر مەن ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءحى عاسىرى ارالىعىن قامتيدى. قورعاننىڭ جوعارعى قاباتى ح-ءحى عاسىرلاردان, تومەنگى قاباتى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىى عاسىرداعى تەمىر داۋىرىنەن سىر شەرتەدى. ءۇش قورعاندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە 560 ءتۇرلى جادىگەر تابىلدى. ونىڭ ىشىندە التىن مەن كۇمىستەن سوعىلعان اشەكەي بۇيىمدار مەن ات ابزەلدەرى, قولادان جاسالعان قارۋ-جاراق, كەراميكالىق قۇمىرالار مەن قايشى بار.
اتىراۋ وبلىسى