تاريحى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن اۋليەاتا ءوڭىرى تۋرالى ءسوز بولعاندا, كوپتىڭ ەسىنە اۋەلى ايشا ءبيبىنىڭ ەسىمى تۇسەدى. حالقىمىزدىڭ جادىندا ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان ايشا ءبيبى اڭىزىنىڭ دا ءتۇرلى نۇسقالارى بار. كوپ جاعدايدا اڭىز ايشا ەسىمىن ايگىلى بيلەۋشى قاراحان ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. جاۋگەرشىلىك زاماندا قاراحانمەن ۋاعدالى ۋاقىتىندا كەزدەسە الماعان ارۋ ايشا ونى تاراز شارىنە ءوزى ىزدەپ بارماق بولىپ جانىنا بابا اجەنى الىپ, جولعا شىققاندا جولاي ونى جىلان شاعىپ ولتىرگەنى تۋرالى اڭىز بارىنە ءمالىم. قايعىلى وقيعانىڭ ۇستىندە تاراز ءشارى جاقتان قاراحان كەلىپ, ارۋ قىزدىڭ اقىرعى دەمىندە ونىمەن نەكەلەسىپ, ء«بيبى» اتىن قويعان دەگەن اڭىز دا ىقىلىمنان بەرى سانامىزدا جاتتالىپ كەلەدى. وسى ءبىر جەلىسى ۇزىلمەگەن اڭىز ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىن تانۋعا, بىلۋگە قۇشتار جانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنى انىق. تاريحتا ادال ماحاباتتىڭ, شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بەينەسى رەتىندە قالعان قوس عاشىقتىڭ كەسەنەسى دە بۇگىنگى جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان.
جامبىل اۋدانى, ايشا ءبيبى اۋىلىنىڭ ماڭىندا ايشا ءبيبىنىڭ كەسەنەسى بار. بۇل جەرگە ەلىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تۋريستەر تولاسسىز كەلىپ جاتادى. اڭىزدى ەستىپ, ات باسىن بۇرعان شەتەلدىكتەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن, بىرەۋلەر اتى عاسىرلاردان عاسىرلارعا جالعاسىپ كەلە جاتقان ماحاببات يەسىنىڭ رۋحىنا زيارات ەتۋگە كەلسە, ەندى ءبىر كەلۋشىلەر ونى شىن مانىندە اۋليە سانايدى.
ال اقيقاتىندا ايشا ءبيبى كىم بولعان؟ تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, ول شامامەن ءحى-ءحىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن. ءبىر دەرەكتەردە ايشا ارۋ زەڭگى بابانىڭ قىزى دەلىنسە, ەندى بىردە سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ قىزى بولعانى ايتىلادى. سونداي-اق ونىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى ايعوجا دەگەن دە دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇل رەتتە شەرحان مۇرتازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتالىعى تاريحتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اسىلجان دۋلاتي ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن دەرەكتەرىمەن ءبولىستى. «اڭىزداردا ايشا ءبيبىنى ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءدىن عۇلاماسى سۇلەيمەن باقىرعانيدىڭ قىزى دەيدى. ول راس. ايشا ءبيبىنىڭ ناعاشى اتاسى قارابۋرا اۋليە سانالادى. ال قارابۋرا دەگەنىمىز قاراحان يمپەرياسىن بيلەگەن پاتشالاردىڭ ءبىرى بولعان قارا بوعرا حان ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ تاريحنامامىزدا ەڭ العاش يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك ءدىن دەپ جاريالاپ, تۇركىلەر اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاعان دا وسى قاراحاندىقتار», دەيدى ول. اسىلجان دۋلاتي ايشا ءبيبىنىڭ ءتۇپ-تەگى پاتشا اۋلەتىنەن شىققان دەگەن ويدى ايتادى. ويتكەنى, اكەسى حاكىم اتانىڭ ءتۇبى تۇركىلىك اقسۇيەك تۇقىمىنان بولعاندىعىن العا تارتادى. «اكەسى سۇلەيمەن باقىرعاني قايتىس بولعان سوڭ, اناسى اكەسىنىڭ شاكىرتى بولعان زەڭگى اتاعا كۇيەۋگە شىققان, ياعني زەڭگى اتا وگەي اكەسى. مۇنى شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءوزىنىڭ «قاشقار كۇندەلىگى» دەگەن ەڭبەگىندە جازادى. وندا ء«انبار انا زەڭگى اتانىڭ جۇبايى, زەڭگى اتانىڭ ۇستازى بولعان حاكىم اتانىڭ جەسىرى. ەرحۋببۋ ءبىرىنشى كۇيەۋىنەن تۋعان ۇلى, ءالي-اسقار ەكىنشى كۇيەۋىنەن» دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. ولاي بولسا ايشا ءبيبىنىڭ باۋىرى بار بولعانى عوي, ول – ەرحۋببۋ. بىراق بۇل تۋرالى دەرەكتەر ءبىزدىڭ قولىمىزدا جوق. سەبەبى, وسى ايشا ءبيبى مەن ونىڭ اتا-اناسىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ كوبى تاشكەنت قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆتە جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. جانە ونىڭ اناسى ءانبار دا, وگەي اكەسى زەڭگى اتا دا, اجەسى ۇلىقپاتشانىڭ مازارلارى دا تاشكەنت ماڭىندا», دەيدى اسىلجان دۋلاتي. تاريحتا ايشا ءبيبىنىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزعان قاراحان ەكەنى ايتىلادى. بۇل كەسەنەگە قازاقتىڭ قولونەرىندەگى اسەم ويۋ-ورنەكتەر, ءتۇرلى اشەكەيلەر سالىنعان. كەسەنە قابىرعالارى كۇيدىرىلگەن سارى بالشىقتان قۇيىلعان كىرپىشپەن ورىلگەن. ورتا عاسىرلارداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ مۇنداي تەڭدەسسىز ۇلگىسى تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىراتىنى ءسوزسىز. تاريحي ەسكەرتكىشتە ارابتىڭ كۋفا ارىپتەرىمەن بەدەرلەنگەن «كۇز... بۇلتتار...جەر عاجايىپ» دەگەن ءسوز بار. وسى ءسوزدىڭ تىلسىمى دا تالايدى تەرەڭ ويعا تارتادى. بىراق, نە سەبەپتى بۇلاي جازىلعانى تۋرالى دەرەكتەردى دە تابۋ قيىن.
ايشا ءبيبى تەك كوپتىڭ كوكەيىندە كورىكتى ارۋ قىز, قىسقا عۇمىرى كۇرمەۋگە كەلمەس شەرمەندە تاعدىر يەسى, سەرتىنە ادال جان رەتىندە قالىپ قويدى. ەل ايشا ءبيبىنى وسىلاي تانيدى. كەزىندە گولوۆاچەۆكا دەپ اتالاتىن اۋىلعا كەيىننەن ايشا ءبيبى اتى بەرىلدى. سول كەلىستى كەسەنەنىڭ ەكى رەت بۇزىلعان تاريحىن بۇگىندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. 1911 جىلدان باستاپ مۇندا رەسەيدىڭ كۋرسك, ۆورونەج گۋبەرنيالارىنان ورىستار كەلىپ قونىستانا باستايدى. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە, سول كەزدەگى گولوۆاچەۆكا اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىنان اسكەري اەرودروم سالىنادى. مۇنداعى ۇشقىشتاردىڭ كوبى پولياك ۇلتىنان قۇرالعان ەكەن. ايشا ءبيبى كەسەنەسىنىڭ العاشقى بۇزىلۋ تاريحى تۋرالى بىزگە اۋىل تۇرعىنى رايىمبەك مۇساتاەۆ اڭگىمەلەپ بەردى. بۇل كۇندە سەكسەن بەس جاسقا كەلىپ وتىرعان اقساقال بۇل وقيعانىڭ العاش رەت سوعىس جىلدارى بولعانىن ايتتى. «1942 جىلى قىس قاتتى بولىپتى. ءبىز ول كەزدە بالامىز. سودان سولداتتار جاتقان كازارمالارعا پەش سالىپ, كازارمانى جىلىتۋ كەرەك بولادى. پەشتىڭ قۇرىلىسىنا كەرەكتى كىرپىشتى الۋ ءۇشىن ءۇش سولدات كەلىپ ايشا ءبيبى كەسەنەسىن بۇزعان. مۇنى ەستىگەن اۋىلداعى ەلدىڭ بەرەكەسى قاشقان. اۋىلدا تويشىبەك دەگەن اقساقال بولدى. ونىڭ ماحان دەگەن بالاسى مەنىمەن بىرگە وقىدى. سول تويشىبەك بۇل ىسكە اشۋلانىپ, كەسەنەنىڭ كىرپىشىن العان الگى سولداتتارعا تۇرا ۇمتىلىپتى. قولىندا بالتاسى بولعان ەكەن», دەيدى ول.
نەگىزىنەن كوپشىلىكتىڭ ويىنشا, ايشا ءبيبى كەسەنەسى اۋليەلى, كيەلى جەر بولىپ سانالادى. جۇرتشىلىقتىڭ ەرتە كەزدەن قالىپتاسقان پىكىرى وسىنداي. سوعىس ءورتى تۇتانىپ, قاراپايىم حالىق قايعىدان قان جۇتىپ وتىرعاندا بۇل وقيعا تاعى سوققى بولادى. بىراق, كوپ ۇزاماي كەسەنەنى بۇزۋعا بۇيرىق بەرگەن كوماندير ۇشاقپەن ۇشۋ-جاتتىعۋ كەزىندە قازا بولادى. «وقيعانى كورگەن كىسىلەر الگى كوماندير مىنگەن ۇشاقتىڭ اسپاندا جارىلىپ, جەرگە ورتەنىپ شاشىلىپ تۇسكەنىن ايتىپ وتىراتىن. ءبىز بالا كۇنىمىزدە سول ۇشاقتان شاشىلعان جەزدەردى تەرىپ الىپ, ساقاعا وراپ وينايتىنبىز. ايشا ءبيبى كەسەنەسىن بۇزعان ءۇش سولداتتىڭ ەكەۋى كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. سول سولداتتار كەسەنەنىڭ وڭتۇستىك جاعىنا جەرلەنىپتى. رايىمبەك اقساقال ول قابىرلەردى بىلەتىن بولىپ شىقتى.
ەكىنشى وقيعا 1963 جىلى بولعان. سول كەزدە جامبىل قالاسىندا وقىپ جۇرگەن سپتۋ-دىڭ وقۋشىلارى وسى اۋىلعا قانت قىزىلشاسىن قازۋعا كەلەدى. رايىمبەك مۇساتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ولار ىشىمدىك ءىشىپ, ەشبىر سەبەپسىز وزدەرىمەن-وزدەرى ويناعان بولىپ, كەسەنەنىڭ قابىرعاسىنداعى اشەكەيلى, ورنەكتى كىرپىشتەردى الىپ لاقتىرعان. سونىڭ سالدارىنان تاريحي نىسان ب ۇلىنگەن. «قالعان قۇرىلىستى ساقتاۋ ءۇشىن كەسەنەنىڭ ماڭىن سول كەزدەگى قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ءتورتبۇرىشتى ەتىپ اينەكپەن قورشادى. بىراق اۋا بولماعاندىقتان توپىراق پەن كىرپىشتەردىڭ تەز بۇزىلۋ پروتسەسى باستالدى. ءسويتىپ, باتىس جاعىنداعى ەكى قاناتى عانا ەڭ العاشقى نۇسقاسىندا ساقتالىپ قالدى. كەيىننەن كۇردەلى جوندەۋدەن تولىعىمەن ءوتتى. 2005 جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن العاشقى قالپىنا قايتا كەلتىرىلدى», دەيدى اۋىل اقساقالى. مىنە, كەشەگى كەر زاماندا ايشا ءبيبى كەسەنەسىنىڭ تولىقتاي بۇزىلىپ كەتۋ قاۋپى بولعان ەكەن. ودان كەيىن دە جۇرت رەسەيدەن كەلگەن تاريحشىلار كەسەنەنىڭ قابىرىن قازىپ, توپىراعىن الماقشى بولعانىن ايتادى. سوندا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن وزبەكالى جانىبەكوۆ بۇل ماسەلەگە قارسى بولادى. ءتىپتى, جامبىل وڭىرىندەگى جاۋاپتى باسشىلارعا ء«بىر كۇرەك تە توپىراق الدىرتۋعا بولمايتىنىن» ايتىپ, تاپسىرما بەرگەنىن ەل ءالى كۇنگە دەيىن ايتادى.
ايشا ءبيبى ەل ەسىندە ماڭگىلىككە ساقتالىپ قالدى. تالاي عاسىردان بەرى ۇلتىمىزدىڭ ۇلى قۇندىلىعى بولىپ كەلە جاتقان كەسەنە بۇگىندە مەملەكەت قورعاۋىندا. كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى دە ايشا ءبيبى اۋىلىنا ارنايى كەلىپ, جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن كەسەنەگە تولىقتاي جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. قازىرگى كەزدە سۇلۋلىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, جاستىقتىڭ سيمۆولى بولىپ ماڭگى قالعان ايشا ءبيبى ارۋدىڭ كەسەنەسىنە كەلۋشىلەر كوپ. «نەگىزى مۇندا ەلىمىزدىڭ بار قيىرىنان ادامدار كەلەدى. اسىرەسە, الماتى, تۇركىستان وڭىرلەرىنەن كەلۋشىلەر كوپ. ءتىپتى شەتەلدىكتەر دە ءجيى كەلەدى. الايدا قازىرگى كارانتين جاعدايىنا بايلانىستى كەلۋشىلەر سانى ازايىپ قالدى», دەيدى ايشا ءبيبى اۋىلى اكىمى اپپاراتىنىڭ باس مامانى دۇيسەنالى تاشمەتوۆ. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە دە ۇلتتىڭ وسىنداي ۇلى قۇندىلىقتارىن بارشاعا تانىتۋ مىندەت. ءتىپتى, ايشا ارۋ مەن قولباسشى قاراحان توڭىرەگىندەگى اڭىزداردى شيىرلاي بەرمەي, ولار تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ جاتسا, ءتىپتى عاجاپ. ەگەر شىن مانىندە ايشا ءبيبى تۋرالى ءالى اشىلماعان مالىمەتتەر تاشكەنت قالاسىندا بولسا, جامبىل ءوڭىرىنىڭ باسشىلىعى ەلىمىزدەگى بىلىكتى تاريحشىلارعا سول جاققا بارىپ, ارحيۆ اقتارۋعا جاعداي جاساعانى دۇرىس دەر ەدىك. سوندا دۇنيەگە تالاي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى كەلەدى دەگەن وي بار. سەبەبى, جالپى ايشا ءبيبى بولمىسى, رۋحى ءالى تولىق اشىلماعان ارال سەكىلدى. سوناۋ ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى كەلە جاتقان ايشا ءبيبى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوزىندە كۇردەلى جۇمباق كۇيىندە تۇنىپ تۇرعانداي.
جامبىل وبلىسى,
جامبىل اۋدانى,
ايشا ءبيبى اۋىلى