قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق اقىن (جامبىلدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قىرعىزستاندا اتالىپ ءوتتى)

كونفەرەنتسيانى اشىق دەپ جاريالاعان «ماناس» جانە ش.ايتم­اتوۆ ۇلتتىق اكادە­ميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى توپچۋبەك تۇر­عۇناليەۆ قىرعىز بەن قازاق حالقىنىڭ باۋىرلاس ەل بولعانى مىڭ جىلدان ارتىق تاريحى بار «ماناس» ەپوپەياسىندا ايتىلىپ, ماناسشىلار مەن جىرشى-جىراۋلاردىڭ تىلىنە تيەك بولىپ كەلە جاتقانىن, بۇگىنگى ءىس-­شارانىڭ سەبەپكەرى الىپ اقىن جامبىل جاباەۆ ونداعان عاسىر­ بويى ۇزىلمەي كەلە جاتقان سول جىرشىلىق ءداستۇردى جالعاس­تىرعان بىرەگەي اقىن ەكەنىن, ەگىز ەل­دىڭ اراسىنداعى قارىم-قا­تى­ناس بۇگىنگى كۇندە دە زاڭدى جال­عاسىن تاپقانىن, سونىڭ ءبىر جار­قىن كورىنىسى وسى باسقوسۋ بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپ, ءسوز­ كە­زەگىن ءىس-شارانى وتكىزۋدىڭ ۇيىت­قىسى بولعان حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دار­حان قىدىرالىگە بەردى.

– الاتاۋدىڭ باۋىرىندا ىش­كەن سۋى­مىز دا ءبىر, جاۋگەرشىلىك زاماندا تىككەن تۋىمىز دا ءبىر بىرتۋعان حا­لىق­پىز, سوندىقتان جامبىل بابامىزدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قىرعىز جەرىندە باس­تالىپ جاتقانى جاقسى نىشان. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بيىلعى جىلدى «جامبىل جىلى» دەپ جاريالاماقشى. جامبىلدىڭ ءوزى «سۇيەگىم – قازاق, ەتىم قىرعىز» دەپ ايتقان. ماناس, جامبىل, مۇحتار اۋەزوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ – ءاربىرى قىرعىز بەن قازاقتىڭ ورتاسىنداعى رۋحاني كوپىر. ءىس-شارامىزدىڭ «ماناس» جانە ش.ايتماتوۆ ۇل­تتىق اكادەمياسىن­دا ءوتىپ جات­قانى سيمۆوليكالىق مانگە يە ۇلكەن وقيعا. جامبىل قىر­عىز اقىن­دارىمەن تىعىز باي­لانىستا بول­عان. سولاردىڭ ءبىرى توقتاعۇل سىبىر­دەن كەلە جاتقاندا جامبىل دوسىنىڭ اۋىلىنا ارنايى توقتاعان.

سوندا جامبىل ۇزەڭگىلەس اقىن­نىڭ مەرەيىن:

«كەلدىڭ بە, اقيىعىم, الىس جەردەن, ءوتىپسىڭ سامعاپ ۇشىپ اسقار بەلدەن. «الماس پىشاق قاپ تۇبىندە جاتپاس» دەگەن, حان-تورە اينالماي ما سەندەي ەردەن», دەپ اسقاقتاتىپ, بىرنەشە كۇن قا­دىرلى قوناعى ەتىپ, قىرعىز جەرىنە شىعارىپ سالعان.

حالىقتىق جىرلاردىڭ عۇمىرى قاشاندا ۇزاق, ەلى باردا ول ماڭگى جاساي بەرەدى, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇق­تاجىن جىرلاپ ونى جۇباتقان, مە­رەيىن جىرلاپ قۋانتقان جامبىل با­بامىزدىڭ ەكى ەلگە ورتاقتىعىنا بۇگىن دە كۋا بولىپ وتىرمىز, – دەپ ءىس-شارانى وتكىزۋ تىزگىنىن قول­عا العان مودەراتور ءسوز كە­زەگىن قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت, اق­پارات جانە تۋريزم ءمينيسترى نۇر­جىگىت قادىربەكوۆقا بەردى.

– اقتاڭداي اقىن جامبىل اتا­­مىزدىڭ مەرەيتويى قىرعىز ەلى­­مىزدە ءوتىپ جاتقانىنا ءبىز قۋا­­­نامىز, – دەپ ءسوزىن باس­تا­عان­ مينيستر, – بۇل مەرەكەلى كون­فەرەنتسياعا قىرعىز زيالى قاۋى­مىنىڭ قالىڭ توبىنىڭ كەلۋى ۇلى جىراۋعا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ بىلەمىن, – دەي كەلە, جامبىل جا­باەۆتىڭ اقىندىق ءومىر جولىنا شولۋ جاساپ, ول جولدىڭ ءىزى قىرعىز جەرىندە دە سايراپ جاتقانىن, ۇلى جىراۋدىڭ شىعارمالارىن قىرعىز ەلىنە تانىتۋدى مينيسترلىك تە مىندەتىنە الارىن, «جامبىلدى وقۋ ءسوزىمىزدىڭ قازىناسىن, ءوزىمىزدىڭ رۋحىمىزدى بايىتادى», – دەپ نۇر­جىگىت قادىربەكوۆ بيىلعى جىلدىڭ بارىسىندا جامبىل جا­باەۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ار­نال­عان بارلىق ءىس-شارالارعا بەل­سەندى قاتىسۋعا مينيسترلىك دايار ەكەندىگىن جەتكىزدى.

– جامبىل مەرەيتويى قىرعىز جەرىندە باستالعانى ابدەن دۇ­رىس. جامبىلدىڭ جۇرەك­كە جەتەر جىرلارىن وقى­عاندا, ءبىز­دىڭ دە كۇرەتامىرداعى قا­نى­مىز قازاقتاردىكىمەن بىر­دەي سو­عادى. كەزەكتى ايتىستى جام­بىل مەن توقتاعۇلعا ارناپ ۇيىم­داس­تىر­ساڭدار جاقسى بولار ەدى, – دەپ ءسوزىن باستادى, – قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جوعوركۋ كەڭە­شينيڭ ەكس-سپيكەري مەدەتكان شە­رىمقۇلوۆ دوڭگەلەك ۇستەلدى جاعالاي وتىرعان «اي­تىش» قورىنىڭ توراعاسى سادىق شەرنيازعا قولقا سالىپ. قادىرلى اقساقالدىڭ كەڭەسىن دەرەۋ ءىلىپ العان سادىق شەرنياز: «وتكىزەمىز, ءوزىڭىزدى جيۋري توراعاسى ەتىپ ساي­لايىق», – دەپ جاۋاپ قايتاردى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىر­ما­سى­مەن, ەكى مەملەكەتتىڭ ارا­سىن­­داعى كەلىسىمگە وراي, بيىل قا­زاق­ستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرىن قىر­­عىزستاندا وتكەرۋگە قىزۋ دايار­دىق ءجۇرىپ جاتقانىن كونفەرەن­تسيانىڭ قاتىسۋشىلارىن ونلاين­دىق تىكەلەي ەكراننان مەرەكە­لىك ءىس-شارامەن قۇتتىقتاعان قازاقستان­نىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا اتاپ ءوتتى. ەستافەتانى 2022 جىلى قىرعىز جاعى قولعا الماقشى.

سونداي-اق ونلاين بايلانىسى ارقىلى قازاقستاننىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتو­رى كەن­جەحان ماتىجانوۆ ءسوز الىپ, ينستيتۋتتىڭ دارابوز جىراۋ­دىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اتقارى­لا­­تىن ءىس-جوسپارىن تانىستىرىپ, جامبىل فەنومەنىنە كوڭىل بۇر­­عان قىرعىز جۇرتشىلىعىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنا قا­راستى ش.ايت­­ماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادە­بيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ابدىلداجان اقما­تاليەۆ جامبىل جاباەۆتىڭ جىر­­لارى مەكتەپتەرى وقۋ­لىق­­تارىندا جانە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ فيلولوگيا باعى­تىنداعى فاكۋلتەتتەرىنىڭ باع­دار­لامالارىندا كەڭەس ءداۋىرى كەزىنەن-اق ۇزدىكسىز وقىتىلىپ كەلە جاتسا دا, جامبىلدىڭ باي مۇرا­سىن جاريالاۋ, زەرتتەۋ قىرعىز مادەنيەتى ءۇشىن تىڭ ارنا ەكەنىنە توقتالدى. قىرعىز مانابى, اسكەري قايراتكەر شابدان باتىردىڭ اسىندا (1912 جىلى قىرعىزستاننىڭ ءچۇي (شۋ) ايماعىنىڭ كىشى كەمىن ورەنىندە وتكەن اسقا ورتا ازيا­داعى ەلدەردىڭ وكىلدەرى دە قاتىسقان. استا 2500 كيىز ءۇي تىگىلىپ, 2 مىڭداي جىلقى, 10 مىڭداي قوي سويىلعان دەگەن ءسوز بار. تاريحشى س.ابرامزون اسقا 50 مىڭنان اسا ادام قاتىسقانىن جازعان) جامبىل قازاقتىڭ «قىز جىبەك» جىرىن جىرلاعانىن, ۇزاق ءومىر سۇرگەن ايتۋلى اقىن قىرعىزداعى وزىنە زامانداس اقىندارمەن قويان-قولتىق ارالاسقانىن, ەڭ كوپ ارالاسقانى قىرعىزدىڭ اقىنى جانە سازگەرى مۇراتالى كۇرەڭكەەۆ بولعانىن بايانداپ, ينستيتۋت بيىل 175 جىل­دىقتىڭ اياسىندا جامبىلدىڭ جىرلارىن قىرعىز تىلىندە جيناق ەتىپ شىعاراتىنىن مالىمدەدى.

جيناقتى ينستيتۋت پەن حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى بىرىگىپ شىعارايىق دەگەن ۇسىنىسىن ور­تاعا سالعان اكا­دەميا باسشىسى الدا اتقارىلاتىن ىستەر تۋرالى ايتىپ بەردى. اكادەميا جامبىل جاباەۆتىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرى مەن تولعاۋلارىن جانە ايتىستارىن قىرعىزشالاپ توقتاعۇلدىڭ مەكەن­دەستەرىنە جەتكىزبەكشى. قا­زاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ كە­زەك­تەگى V فورۋمى «جامبىل جانە تۇركىلەردىڭ جىرشىلىق سالتى» اتتى ايدارىمەن وتپەكشى. وعان قا­زاق, قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, قا­را­قال­پاق, باشقۇرت جانە نوعاي سياقتى باۋىرلاس ەلدەردىڭ جىرشى-جىراۋلارى شاقىرىلادى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق جازۋشىلار وداعىنىڭ تو­راعاسى نۇرلان قالىبەكوۆ ءا دەگەن­نەن-اق ادەبيەت پەن مادەنيەت مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق قۇ­رالى بولۋى كەرەكتىگىنە زال­دا­عى­لاردىڭ نازارىن اۋداردى. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ جام­بىل جاباەۆتى بيىككە كوتەردى, سودان كەيىن بارىپ, بىز­دىكىلەر ونسىز دا حالىقتىق اقىن – توقتاعۇل ساتىل­عانوۆقا «دەموكرات اقىن» ايدارىن بەردى. ەگەمەندىك جىلدارىنان باستاپ, قازاقستان بيلىگى ادەبيەت پەن ونەردى قولداپ كەلەدى, بىزدە ادەبيەت پەن ونەر ادامدارى ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلدى», – دەدى. نۇرلان قالىبەكوۆ قازاق ەلىنە بەلگىلى اڭگىمە – جامبىل جاباەۆتىڭ ماسكەۋگە ونەر دەكا­دا­سىنا بار­عانداعىسىن ايتىپ بەر­دى.

كونفەرەنتسيادا كەلەلى وي ايت­قان­داردىڭ ءبىرى «ماناس» جانە ش.ايتماتوۆ ۇلتتىق اكادەميا­سىنىڭ ءبولىم باسشىسى, فولكلورشى, فيلولوگيا جانە تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۋلايمان قايىپوۆ بولدى.

–1934 جىلى ماسكەۋدە وتكەن كسرو جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە ماكسيم گوركيدىڭ بايان­­داماسىنان كەيىن ەل اراسىنان شىق­قان اقىندار – داعىستانداعى لەزگين مەن اۆار حالىقتارىنان سۋلايمان ستالسكي مەن راسۋل عامزاتوۆتىڭ اتاسى – عامزات تسادا­سا, ازەربايجاننان بۇلبۇلوعلى, قازاقتان جامبىل جاباەۆ جانە باسقالار وداقتىق, قالا بەردى الەمدىك ادەبيەت ساحناسىنا شىق­­­تى. سوندىقتان ۇلت اقىنى جام­­­بىلدىڭ قىرعىز ەلىندە 175 جىل­دىق مە­رەي­تويىنىڭ باستالۋى قىرعىز بەن قازاقتىڭ توكپە اقىن­دارى شىعارماشىلىعىنىڭ جۇيەلى تۇردە زەرتتەلۋىنە جول اشىپ بەرەدى دەگەن ويدامىن. راس, جامبىلدىڭ اقىندىق شەبەرلىگى ءار تاراپتى قاراستىرىلعان, شى­عار­مالارىنىڭ تەكستولوگياسى, جاريالانۋ بيبليوگرافياسى, سوز­دىگى, پوەتيكالىق زەرتتەمەسى – ءبارى بار. دەگەنمەن ءبىز ادەبيەتتى زەرت­تەۋشىلەر ءاربىر پوەتيكالىق ءسوزدى حيميكتەردىڭ ەلەمەنتتەردى ميل­ليگرامىنا دەيىن ولشەپ انىق­تاعانىنداي زەرتتەي الماي كە­لەمىز. بۇل تۇرعىدان العاندا, ورتا ازيانىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقتىڭ اتاقتى فيلولوگ-عالىمى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ سو­ناۋ 1956 جىلى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن «اقىن­دار», «اكىنى» مونوگرافياسى جالعىز مەتودولوگيالىق جولكورسەتكىش بولعان. ول تاريح قويناۋىندا قالىپ, ۇمى­تىلدى. مەنىڭ ۇسىنىسىم – حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەميا­سى سول ۇلگىنى جالعاستىرىپ, جام­بىلدىڭ 175 جىلدىعىنىڭ اياسىندا اۋىز ادەبيەتىن زەرتتەۋدىڭ زاما­ناۋي جاڭا مەتودولوگياسىنا جول اشىپ بەرسە, ءبىز قىرعىز وقىمىستىلارى دا سول جولمەن جۇرەر ەدىك. باسقا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنداعىداي, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دا دە­رەكتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءلازىم. بۇل عىلىم­داعى ۇلكەن سەكىرىس بولار ەدى, – دەدى ءبىرشاما جىل بىش­كەك­تەگى قىرعىز-تۇرىك «ماناس» ۋني­ۆەرسيتەتىن باسقارعان عالىم.

جارىسسوزگە شىققان قىر­عىزدىڭ بەلگىلى كينو-تەلە رە­جيس­سيورى زامير ەراليەۆ مەك­تەپتەگى ءجاسوس­پىرىم كەزى­نەن جام­­­­بىل جاباەۆتىڭ «لەنين­گراد­تىق ورەنىم» ولەڭىن جاتقا بىلگەنىن ەسكە الىپ, قازىر­گى تاڭ­دا قىرعىزدىڭ جاس جانە ور­تا بۋىنى جامبىلدى جاقسى بىلمەيتىنىنە قىنجىلىسىن جەت­كىزدى. «ونىڭ ءبىر سەبەبى عاسىر جاساعان الىپ اقىن جامبىل تۋرالى قازاقستاننان سىرتقى ەلدەرگە تاراعان كورنەكتى فيلم جوق. قىرعىزدىڭ ايگىلى كينورەجيسسەرى بولوت شامشيەۆ ماناسشى ساياق­باي قارالاەۆ تۋرالى فيلم ءتۇسىرىپ, ونىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەتتى. فيلم ەلۋ جىلدان بەرى ۇز­دىك­سىز قايتالانىپ كورسەتىلىپ, ەكران­نان تۇسپەي كە­لەدى». ۇلتتىق سالت-داستۇرگە سۋ­­عارىلعان ونەر تۋىندىلارى يدەو­­لوگيانىڭ وزەگى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇعان جەتە ال­ماي كەلەمىز. مەنىڭ تىلەگىم «جامبىل جىلىن» جاريا­لاعالى جاتقان حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسى بيىل جامبىل مەن توقتاعۇلدى باس كەيىپكەرلەر ەتىپ, باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ رۋحاني جەتىس­تىكتەرىن, سۋىرىپ سالما اقىنداردىڭ تالانتىن تۇركى الەمىنە عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيەگە تانىتاتىن, ونىڭ ۇستىنە قىرعىز بەن قازاقتىڭ بىرتۇتاستىعىن پاش ەتكەن كوركەم بە, الدە دەرەكتى مە فيلم تۇسىرسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى, قىر­عىز كينوشىلارى دا قۇر قول قالمايدى», – دەگەن پىكىرىن ايتتى.

قىرعىزستاندا توكپە اقىندار ايتىسىنىڭ جانە ماناسشى ونەرى­نىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر, قىرعىز رەس­پۋبليكاسى جوعارعى كەڭە­سىنىڭ دەپۋتاتى سادىق شەرنياز «ايتىس» قورى قۇرىلعان سوڭ, كوپ ۇزاماي «قىرعىز-قازاق اقىن­دارىنىڭ ايتىسى» جىل سايىن­ وتكە­رىلىپ كەلە جاتقانىن, بيىل 31 تامىزدىڭ الدىندا قىر­عىزستان­نىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىل­دى­عىنا جانە «ايتىس» قورىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي وتكىزىلەتىن «قىر­عىز-قازاق اقىندارىنىڭ ايتىسى» جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىل­دىعىنا ارنالاتىنىن جاريا­لادى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حا­لىق ءارتىسى, سازگەر, پۋبليتسيست قىرعىز تەلەراديو كورپوراتسيا­سىنىڭ «ۋلۋتمان» («ۇلتمان») بەينەپورتالىنىڭ جەتەكشىسى, ءارى جۇرگىزۋشىسى, 2016-2017 جىلدارى مادەنيەت, اقپارات جانە تۋريزم ءمينيسترى بولعان تۇگەلباي قازاقوۆ قازاقستانعا بارعان ءبىر ساپارىندا الماتى وبلىسىنداعى جامبىل مۇراجايىندا بولعاندا تاڭعالعانىن اڭگىمەلەپ بەردى. 

– زاڭعار تۇلعالارعا كوزىنىڭ تىرىسىندە سىي-قۇرمەت كورسەتكەنگە نە جەت­سىن! – دەپ جالعادى اڭگى­مە­سىن تۇگەلباي قازاقوۆ. – قازاق­تىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداس­بەكوۆتىڭ ء«جۇز جىل جاساعان جۇ­رەك» دەگەن كىتابى شىققان. ون­داعى ەپيزودتاردىڭ قىرعىز ەلىنە دە قاتىسى بار. وسى ەڭبەك جام­بىلدىڭ 175 جىلدىعى شەڭ­بەرىندە قىرعىزشالانسا دەگەن تىلەگىم بار.

ءىس-شارانىڭ بارىسىندا حا­لىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن «ماناس» جانە ش.ايتماتوۆ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اراسىندا ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىلدى جانە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان كىتاپ­تار­دىڭ – «ماناس» ەپوسىنىڭ, اباي قۇنان­باەۆتىڭ قىرعىز تىلىندە جارىق كورگەن «تاڭدالما ىرلارىنىن اكا­دەميالىك جىيناعى» تانىس­تىرىلدى.

القالى جيىن قىرعىزدىڭ جاس توك­پە اقىنى اقماتبەك سۇلتان ۇلى­نىڭ جامبىل جاباەۆتىڭ «قىرعىز ۇلى, قۇلاق سال» ولەڭىن جىرلاۋمەن اياقتالدى.

– قىرعىز ۇلى, قۇلاق سال,

ەجەلدەن قيماس باۋىرىم.

جايلاپ جۇردىك سايالاپ

ىلە, شۋ, نارىن باۋىرىن.

اتامىز بولعان بال تاتۋ,

انامىز بولعان جان تاتۋ,

كەلىن مەنەن بوزبالا,

ۇلى مەنەن قىز تاتۋ.

باسىنا باسى قوسىلىپ,

جانىنا جانى قوسىلىپ,

ارالاسقان اۋىلىم,

بىرەر ۇرتتام ءسۇت تاپسا,

ءبولىپ ىشكەن قاۋىمىم,

Əلەمگە ايعاق مەن جامبىل,

اشىق ايتار ۇل-قىزعا.

قازاق باۋىرى قىرعىزدى:

– باتىرىم! – دەپ ماقتاعان.

ءبىر قىڭىر ءسوز ايتپاعان:

– اق قالپاقتى ەر قىرعىز,

تورگە شىق! – دەپ سىيلاعان.

قازاق بارسا قىرعىزعا:

– كەل, قازاعىم, كەل! – دەگەن,

قيماس باۋىرىم سەن, – دەگەن,

بالا قايدا؟ مالعا بار,

باعلان الىپ كەل! – دەگەن», – دەپ قىرعىزدىڭ ماقامىمەن توگىپ-توگىپ جىرلاعان اقماتبەك, قومىز ۇستاعان اقىننىڭ ءۇنىن ەستىگىسى كە­لىپ وتىرعان قاتىسۋشىلاردىڭ ايى­زىن قاندىردى.

 

نازاربەك بايجىگىتوۆ,

قىرعىزستاننىڭ جالپىۇلتتىق  «قىرعىز تۋى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى,

ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن