ءار تالانتتىڭ ءومىرى ارقيلى. ءبىرى كوزى تىرىسىندە-اق مويىندالىپ, داڭق شىڭىنا شىقسا, ەندى بىرەۋىنە سول اتاعىڭىز كەشىگىپ جەتىپ, كۇللى ءومىرىن مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەتىنى بار. يتاليادا تۋىپ, فرانتسيادا وشپەس ونەر تۋدىرعان حح عاسىردىڭ ايگىلى ەكسپرەسسيونيست سۋرەتشىسى امەدەو موديلياني تاعدىرى – سونداي وكىنىشكە تولى ءومىر.
تالانت تابيعاتى
ءيا, قىرسىق قوعاممەن ىمىراعا كەلمەيتىن, كەلە المايتىن موديلياني ءومىرىنىڭ ءوزى شىم-شىتىرىق سۋرەت ەدى. تاعدىردىڭ كارتيناسى. 1884 جىلى يتاليانىڭ ليۆورنو مەكەنىندە ومىرگە كەلگەن بولاشاق سۋرەتشى جاستايىنان ونەرگە قۇشتار بولدى. شىعارماشىلىق دارىن وعان اناسىنان بەرىلگەن ەدى. ءموديليانيدىڭ اناسى ەۋگەنيا گارسين وتە زيالى ادام بولعان. فرانتسۋز تىلىنەن ساباق بەرىپ, ادەبي كوركەم شىعارمالاردى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارۋمەن اينالىسقان. سوندىقتان بولسا كەرەك, جاستايىنان شىعارماشىلىق نارىمەن سۋسىنداپ, كوركەمونەر الەمىنىڭ قىر-سىرىن تانىپ وسكەن امەدەو موديلياني بالا كۇنىنەن-اق سۋرەتشى بولاتىنىن شەشىپ قويعان ەدى. يتاليانىڭ ونەرى ورىستەپ تۇرعان فلورەنتسيا, ۆەنەتسيا, نەاپول سياقتى بىرنەشە قالاسىندا بولىپ, انتيكا ونەرى مەن قايتا ورلەۋ ءداۋىرى شىعارماشىلىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونەردىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىن بويلايدى. ءتىپتى, فلورەنتسيادا ارنايى سۋرەت مەكتەبىندە وقىپ, جالاڭاش دەنە سۇلۋلىعىن كەنەپكە ءتۇسىرۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى. الايدا قيالى قارىمدى, شابىتى شالقار جاس دارىنعا يتاليا تارلىق ەتەدى. ءسويتىپ, 1906 جىلى سول كەزدە مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورداسىنا اينالعان فرانتسياعا قونىس اۋدارادى. پاريجدە ءجۇرىپ ايگىلى سۋرەتشى, كۋبيزم باعىتىنىڭ كورنەكتى وكىلى اتاقتى پابلو پيكاسسومەن تانىسادى. پيكاسسو ۇلكەن ونەرگە قادام باسقان موديلياني شىعارماشىلىعىنا وڭ باعاسىن بەرەدى, تالعامىنا تاڭداي قاعادى. سۋرەت الەمىندەگى اتاعى جۇرتشىلىققا ءبىرشاما جايىلىپ ۇلگەرگەن سۋرەتشىمەن ەتەنە ارالاسىپ, جاقىن دوس بولىپ كەتپەسە دە, كوركەمونەر جايلى قىزۋ پىكىرتالاستىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى.
موديلياني مەن اننا احماتوۆا
ءيا, پاريج موديلياني ءۇشىن شىعارماشىلىعىن شىڭداۋعا, سۋرەتپەن ەركىن اينالىسۋعا تاماشا جول اشىپ بەردى. ءومىر جولىندا پابلو پيكاسسو, ديەگو ريۆەرا, پول گيوم, بەاتريس حاستينگس, حايم سۋتين, جان كوكتو سىندى تالانتتى جاندارمەن جولىعىپ, پىكىرلەس, مۇددەلەس, ءتىپتى كەيبىرەۋىمەن جان دوس بولادى. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە سۋرەتشى ومىرىندە ايرىقشا ءىز قالدىرعان كەزدەسۋ – 1909 جىلى ورىستىڭ ايگىلى اقىنى اننا احماتوۆامەن تانىسۋى ەدى. ول كەزدە موديلياني 24 جاستا, ال اقىن اننانىڭ 20 جاسقا ەندى تولعان شاعى بولاتىن.
بۇل اننا احماتوۆانىڭ پاريجگە جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن جارى نيكولاي گۋميلەۆپەن بال ايىن وتكىزۋگە كەلگەن رومانتيكالىق ساياحات ساپارى ەدى. الايدا موديلياني مەن اننا اراسىنداعى ماحاببات جالىنىنىڭ لاۋلاۋىنا ول دا كەدەرگى بولا المادى. وسى ءبىر وتتى كەزدەسۋ جايلى سۋرەتشى ءوز جازباسىندا بىلاي دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى: «بىردە ءبىز وتىرعان مونپارناستاعى «روتوندا» كافەسىنە جۇقالتاڭ كەلگەن ۇزىن بويلى بيكەش كىرىپ كەلدى. ونىڭ عالامات سۇلۋ نەمەسە اجارسىز ەكەنىن بىردەن تانۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ءبىر عانا بىلەرىم – بويجەتكەن حانشايىمداي ەدى!» دەپ تامسانا جازادى موديلياني. سول اسەرمەن سۋرەتشى اننا احماتوۆانىڭ 14 پورترەتىن كەنەپ بەتىندە بەدەرلەيدى. ماحاببات حيكاياسىنىڭ تىم كەلتە قايىرىلعانىنا قاراماستان, بۇل كەزدەسۋ اننا احماتوۆا ومىرىنەن دە ەلەۋلى ورىن الادى. ارۋ اننانى سۋرەتشىنىڭ بويىنداعى ناعىز شىعارماشىلىق ادامىنا ءتان تازالىق پەن دارمەنسىزدىك ەرەكشە ءتانتى ەتكەن ەدى. موديلياني جايلى ەستەلىگىندە اننا احماتوۆا تالانت يەسىنىڭ ءسىڭىرى شىققان كەدەيلىگىنەن بولەك, تاماشا تالانتى مەن ەرەكشە كيىنۋ ءستيلىن ءھام ادامي اجارىن تامسانا جازادى. ءتىپتى كوڭىلىندە قالعان كوكتەم سەزىمدى دە ىركىپ قالمايدى. ونەرگە ۇلاسقان ۇلى ىڭكارلىك جايلى اننا بىلاي اقتارىلادى: «مۇمكىن ءبىز ماڭىزدى ءبىر نارسەنى تۇسىنبەگەن شىعارمىز: ارامىزدا بولعاننىڭ بارلىعى ەكەۋمىز ءۇشىن ءومىرىمىزدىڭ نەگىزى بولدى: ونىكى – تىم قىسقا, مەنىكى – وتە ۇزاق». («ۆەروياتنو, مى وبا نە پونيمالي ودنۋ سۋششەستۆەننۋيۋ ۆەشش: ۆسە, چتو پرويسحوديلو, بىلو دليا ناس وبويح پرەدىستوريەي ناشەي جيزني: ەگو – وچەن كوروتكوي, موەي – وچەن دليننوي»).
سەزىمتال اقىن جۇرەگى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ءموديليانيدىڭ كەنەپتەگى قولتاڭباسى بولاشاقتا جەر-جاھاندى تاڭداي قاققىزارىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزگەن, تالانت تابيعاتىن ءدوپ باسىپ تاني بىلگەن ەدى. الايدا ءموديليانيدىڭ پاريجگە كەلگەننەن كەيىنگى ءومىرى جوقشىلىقپەن استاسادى. كەدەيلىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان دارىن ءتىپتى ىشەر اسقا زار بولادى. اناسىنىڭ تۋعان جەردەن جىبەرگەن ازعانتاي اقشاسى تويىپ تاماق ءىشۋى مەن ەڭ قاجەتتى دەگەن تۇرمىستىق زاتتارىن الۋعا ازەر جەتەتىن. كوبىنەسە, پورترەت جانرىندا تولعاناتىن بولعاندىقتان دا, ونىڭ جۇمىستارى سۇرانىسقا يە بولمادى. جاناشىر بەدەلدى دوستارىنىڭ ارقاسىندا بىرنەشە جەردە كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, سۋرەتتەرى ساتىلىمعا قويىلعانىمەن, كارتينالارى موديليانيگە كوزى تىرىسىندە تابىس اكەلمەدى. سۋرەتشى جۇمىستارى دەر كەزىندە مويىندالىپ, لايىقتى باعاسىن العان جوق.
كەشىگىپ جەتكەن داڭق
بىراق, بۇل ءموديليانيدى مويىتقان جوق. كەرىسىنشە, جىگەرىن جانىپ, كۇن-ءتۇن دەمەي شەبەرحاناسىندا ۋاقىتپەن ساناسۋدى ۇمىتىپ ەڭبەك ەتتى. ءاۋ باستا ءمۇسىنشى بولۋدى ارمانداعانىمەن, جوقشىلىقتىڭ سالدارىنان ول ارمانىن بوياۋ مەن قىلقالام ارقىلى اقيقاتقا اينالدىرۋعا امالسىز كوندى. ويتكەنى, مۇسىنگە قاجەتتى قۇرالداردى ساتىپ الۋعا, سول ارقىلى ءوزىن سكۋلپتور رەتىندە دالەلدەۋگە قىرۋار قارجى قاجەت ەدى. ال ونداي بايلىق, وكىنىشكە قاراي, موديليانيدە بولعان جوق. ءمۇسىنشى دوستارىنىڭ جۇمىسىنان ارتىلىپ, وزىنە تەگىن بەرىلگەن ماتەريالدان بىرنەشە شاعىن مۇسىندەر قاشاعانىمەن, بۇل سالادا قاناتىن كەڭگە جايىپ قارقىندى ەڭبەك ەتە المادى. سوندىقتان دا ءومىرىن تۇبەگەيلى سۋرەتكە بۇردى. ناتيجەسىندە بۇگىندە الەمدى مويىنداتقان نەبىر عالامات كارتينالارى ومىرگە كەلدى. ءبىر قىزىعى, كەنەپتەگى سۋرەتشى جۇمىستارىنان سكۋلپتۋرا ەلەمەنتتەرىن ءجيى بايقاۋعا بولادى. بۇل دا ورىندالماي قالعان سول ۇلكەن ارمانىنىڭ كىشكەنتاي جارقىنشاقتارى بولسا كەرەك.
ءموديليانيدىڭ جۇمىستارى دا ءومىرى سەكىلدى كۇڭگىرت بوياۋعا قانىق. جارقىن تۇسكە سۋرەتشى تىم ساراڭ. سوعان قاراماستان, موديلياني جۇمىستارىندا ەرەكشە تالعام, تۇستەردىڭ تاماشا ۇندەستىگى بار. سونىسىمەن دە ونىڭ قولتاڭباسى زامانداستارى اراسىندا دارالانىپ تۇرادى. موديلياني نەگىزىنەن قىلقالامىن ەكى باعىتتا سويلەتكەن. ەڭ اۋەلگىسى – ايەل دەنەسىنىڭ جالاڭاش قالپىندا سالىنعان سۇلۋلىق پەن سىرشىلدىق ءھام شىنايىلىق قاتار ورىلگەن ناتۋراليستىك باعىتتاعى سۋرەتتەرى بولسا, ەكىنشىسى – ارينە, پورترەت جانرىندا سالىنعان جۇمىستارى. ولاردىڭ قاتارىندا ومىرلىك ماحابباتى جاننا ەبيۋتەرنگە ارناعان بىرنەشە كارتيناسى, پابلو پيكاسسو, ديەگو ريۆەرا, پول گيوم, حايم سۋتين, جان كوكتو باستاعان زامانداستار بەينەسى كوش باستايدى. بۇل تەڭدەسسىز تۋىندىلار سول كەزدەگى زامانا تىنىسىن شىنايى بەدەرلەۋىمەن قۇندى.
جالپى, كوپ اراسىنان موديلياني قولتاڭباسىن بىردەن تانۋعا بولادى. ونىڭ سىرى – سۋرەتشى جۇمىستارىنداعى بارىنە بىردەي ءتان اققۋداي كەرىلگەن ۇزىن مويىن, بانتيك پىشىندەگى سۇلۋ ەرىن سيقىرى. بارلىق كارتيناسىنا ورتاق ۇقساستىق سانالاتىن بۇل ەرەكشەلىكتى سونىمەن قاتار كوز جانارىن ايقىن بەينەلەمەيتىن شىعارماشىلىق قىڭىرلىعى, بالكىم سۋرەتكەرلىك ەركىندىگى تولىقتىرادى. ءموديليانيدىڭ شىعارماشىلىق الەمىنە زەر سالعان ادامدى شىنىمەن-اق سۋرەتشىنىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ كوزىن بەينەلەمەيتىنى تاڭىرقاتاتىنى ءھام توسىن ويلارعا جەتەلەيتىنى بار. قىلقالام ۇشىنا قونعان ونەرىنىڭ بۇل ەرەكشەلىگىن سۋرەتكەردىڭ ءوزى: «مەن كەنەپكە تۇسكەن كەيىپكەرلەرىمنىڭ جانارىن ونىڭ تەك جان دۇنيەسىن تولىق تانىعاندا عانا بەينەلەيمىن» دەپ تۇسىندىرەدى.
پەشەنەسىنە نەبارى 35 جىل عۇمىر جازىلعان تالانت جەر بەتىندەگى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عانا ومىرىندە سۋرەت الەمىنە تەڭدەسسىز ولجا بولىپ قوسىلعان جارقىن جۇمىستارىمەن ونەرسۇيەر تالعامپاز قاۋىم جادىندا ماڭگىلىككە جاتتالدى. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى – سەرىلىك قۇرىپ, ونەردە ەركىن وي ايتقان تالانت كوزى تىرىسىندە مويىندالمادى. داڭق وعان كەشىگىپ جەتتى. ونەرتانۋشىلار موديلياني جۇمىسىنا حح عاسىرداعى ەكسپرەسسيونيزم باعىتىنىڭ وزىق وكىلى دەپ تاڭداي قاقتى. كەزىندە قۇنسىز بولعان كارتينالارى ول ومىردەن وتكەن سوڭ قىرۋار اقشاعا باعالاندى. بىراق ول كەزدە مۇنىڭ ءبىرى دە سۋرەتشىگە قاجەت ەمەس ەدى. ويتكەنى جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن ىشىمدىككە اۋەس بولىپ, سونىڭ سالدارىنان بالا كۇنگى دەرتى اسقىنىپ, وتباسى ويراندالعان تالانت ءومىرى وكىنىشكە تولى. ناعىز داڭق شىڭىنا كوتەرىلەر شاعىندا تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىنە ءھام ونەردەگى ادىلەتسىزدىكتەرگە شىداماعان ءسابي كوڭىلدى سۋرەتشىنىڭ نازىك جۇرەگىمەن بىرگە كەلەشەككە ارتقان ۇكىلى ءۇمىتى دە كەنەتتەن ءۇزىلىپ كەتكەن ەدى...
ءماجنۇن-ماحاببات
جاراتقان ءموديليانيدى جوقشىلىقپەن سىناعانىمەن, ماحابباتتا وعان تەڭدەسسىز تارتۋ جاسادى. بۇكىل عۇمىرىنىڭ عالاماتىنا اينالعان ماڭگىلىك ماحابباتى جاننا ەبيۋتەرن ەسىمدى ارۋعا جولىعىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سۇلۋمەن بىرگە عۇمىر كەشەدى. جاننانىڭ دا ماماندىعى سۋرەتشى بولعانىمەن, بويجەتكەن سۇيگەنىنىڭ ارمانى جولىندا ءوز قالاۋىنان باس تارتىپ, سانالى ءومىرىن سۇيىكتى جارى ءموديليانيدى قولداۋعا ارنادى. ءتىپتى اتا-اناسىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, موديلياني ءۇشىن تۋعان ۇيىنەن قاشىپ كەتىپ, سۇيگەنىمەن ءومىردىڭ بار تاۋقىمەتىن بىرگە تارتتى.
جاننا ومىرلىك سەرىگىنە بارلىق جاعىنان ادال جار بولا ءبىلدى. پەرزەنت سىيلادى. قيىن ساتىندە قاسىنان تابىلىپ, جان جىلۋىمەن, شەكسىز ماحابباتىمەن موديلياني ومىرىنە ءمان بەردى. الايدا وسىناۋ عالامات وتباسىلىق باقىتتى سەزىنۋگە سۋرەتشىنىڭ كۇرت ناشارلاپ كەتكەن دەنساۋلىعى مۇمكىندىك بەرمەدى. 35 جاسقا قاراعان شاعىندا تۋبەركۋلەز مەنينگيتىنەن حح عاسىردىڭ ايگىلى سۋرەتشىسى كوز جۇمدى. ءموديليانيسىز ءومىردى مانسۇق كورگەن ەكىنشى سابيىنە ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان سۇيىكتى جارى جاننا دا سۋرەتشى ومىردەن كوشكەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە جارىق دۇنيەنى تالاق ەتىپ, كوپ قاباتتى ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن سەكىرىپ مەرت بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى – جاننانىڭ قۇرساعىنداعى ءسابيى 9 ايلىق ەدى. وسىلايشا عاشىقتىقتىڭ عالاماتىمەن عاداۋاتىن دا قاتار تارتقان سۇلۋ بويجەتكەن موديليانيمەن بىرگە وتكىزگەن نەبارى ءۇش جىلعا سوزىلعان قۋانىشىنان گورى قاسىرەتى باسىمداۋ قايتالانباس كۇندەرىنىڭ ادەمى ەستەلىگى ءۇشىن بار ءومىرىن قۇربان ەتتى. جاننانى ءتىپتى بەسىكتەگى جىلاپ جاتقان ءسابيى دە توقتاتا المادى. موديليانيگە دەگەن ماحاببات ونى ءماجنۇن ەتتى. جازعىرا المايسىڭ, وعان حاقىمىز دا جوق. ايگىلى سۋرەتشىنىڭ مۋزاسى بولۋ – ونىڭ باقىتتى ءھام ازاپتى تاعدىرى ەدى...