ءتىلدى قارىم-قاتىناس قۇرالى دەپ قانا ەمەس, ىشكى مادەنيەتىڭ مەن رۋحاني بەينەڭنىڭ, ءتالىم-تاربيەڭ مەن دۇنيەتانىمىڭنىڭ ايناسى دەپ باعالاۋعا اسا ءمان بەرە قويماۋىمىزدان كەيدە وپىق جەپ قالىپ جاتاتىنىمىز بار. گەرمانيادا تۇراتىن اينۇر اسقارقىزى ەسىمدى قىزىمىز ءوزىنىڭ جەلىدەگى پاراقشاسىندا: ء«وزىنىڭ ءمىنىن كورمەي, وزگەدەن ءمىن ىزدەۋ ادەتكە اينالىپ بارا ما, قالاي ءوزى. ءبىز قىتايلار سەكىلدى كوپ xالىق ەمەسپىز. كەڭ-بايتاق جەرىمىز بولعانىمەن, سول كەڭ جەردىڭ ءار تۇسىندا تارىداي شاشىلعان از عانا xالىقپىز... سوندا دا ءبىر-بىرىمىزگە اۋىر ءسوز ايتىپ, جازىقسىز ايىپتاپ, سەبەپسىز كىنالاپ, جانتالاسىپ جاتامىز. سونشاما نەگە ءىشىمىز تولىپ كەتكەن؟ ...ءبىر-بىرىمىزگە مەيىرىمدى بولايىقشى!» دەپ وي تاستاپتى.
قازاقتىڭ قادىرلى تۇلعالارى تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا اۋزىنا كەلگەن ءسوزدى جاريا ەتە سالاتىن ادەت ءجيى قىلاڭ بەرىپ قالاتىن بولىپ ءجۇر. وندايلارعا «ويتىڭدەر, بۇيتىڭدەر» دەپ اقىل-كەڭەس ايتا باستاعان ادامنىڭ ءوزى سىنعا ۇشىراپ, باسى داۋعا قالاتىن جاعدايعا جەتتىك. ماسەلە بۇگىندە كوزى ءتىرى ادامدار تۋرالى بولسا مەيلى. وكىنىشتىسى, قازاقتىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرىنىڭ, تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرىنەن كىر ىزدەيتىندەر تابىلا باستادى. ارۋاققا ءتىل تيگىزۋدەن قايمىققان قازاقتىڭ بالاسى «ورىستار پۋشكيندى سىناپ جاتقاندا, ءبىز نەگە ابايدى سىناماۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ويدىڭ وتىن كوسەپ, كەۋدەسىن قولامتاعا تولتىرىپ ءجۇر. جۇرت جابىلىپ بىرەۋدى ماقتاپ جاتسا, ەكىنشى ءبىر تۇستان الگى كىسىنىڭ كەمشىلىگىن ءتىزىپ, ەڭبەگىن تۇككە تۇرعىسىز ەتىپ تاستايتىن تەرىس پيعىلداعى سىن باسىن قىلتيتىپ شىعا كەلەدى. «ماقتاپ وتىرعان تۇلعاڭنىڭ شىنايى سيقىن بىلگىڭ كەلسە, مىنە» دەپ, اننان-مۇننان ەستىگەن ءارتۇرلى «دەرەكتەرىن» قۇراستىرىپ, حالىق سىيلاعان تاريحي تۇلعانىڭ تاۋداي بيىك بەينەسىن كوز الدىڭدا ءاپ-ساتتە توبەشىككە اينالدىرىپ بەرە سالادى. ونداي پەندەلەردىڭ كوكەيىن نە تەسىپ تۇرعانىن ىشتەي سەزەسىڭ. «مىنە, مەن قانداي مىقتىمىن. شىنشىلمىن. اقيقاتتى ايتۋدان قورىقپايمىن. قاساڭ ويدى بۇزىپ-جارىپ, ادامداردى جاڭاشا ويلاۋعا ۇندەپ جاتىرمىن» دەگەندى مەڭزەگىسى كەلگەنى. ءوزىن جۇرتتان ەرەكشە اقىلدى, كەمەڭگەر ەتىپ كورسەتپەك ويى. مۇندايدا شىنايى يماننىڭ يەسى اتانعان بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ايتار ءسوزىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ كومەيىن بۇلكىلدەتەر داستۇرىنەن, «سويلەمەس بۇرىن ءۇش نارسە جايىندا ويلان. ولار: نە ايتاتىنىڭ, قاشان ايتاتىنىڭ جانە كىمگە ايتاتىنىڭ» ء(ابۋ باكىر) دەگەن قاناتتى قاعيداسىنان ارامىزدىڭ مۇنشالىق الشاقتاپ كەتۋىنە نە سەبەپ دەگەن وي مازالايدى.
نەگىزى مۇنداي جاعىمسىز قۇبىلىس نەگاتيۆكە تولى, ومىرگە وكپەلى, كەمسىتىپ-مۇقاتۋعا بەيىم جات پيعىلداعى جانداردىڭ بويىنان ءجيى بايقالاتىن كورىنەدى. ۇنەمى وزگەنىڭ كەمشىلىگىن تەرىپ, وشتەسۋ مەن قاستاندىققا قۇرىلعان سىننىڭ يەسى قارسى تاراپتاعى ادامنىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىپ, جانىنا جارا سالىپ جاتىرمىن دەپ ەشقاشان ويلامايدى. ال ەندى بىرەۋلەر وزىنە جاقپاي قالعان, ۇناتپاعان جانداردى سىناپ-مىنەگەندە ءتىپتى وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن, كەشەگىسىن ەستەن شىعارىپ الىپ جاتادى. ءوزى قانشالىقتى ادال, قانشالىقتى ءادىل؟ جالپى, ومىردە سۋدان تازا, سۇتتەن اق پەندە بار ما؟ وزگەنى سىناۋ ءۇشىن ادام الدىمەن وزىنە قاراپ الۋى كەرەك ەمەس پە؟ قازاقتىڭ «پىشاقتى وزىڭە سۇق, اۋىرماسا وزگەگە سۇق» دەگەن ءسوزى ءدال وسىندايدا ايتىلسا كەرەك-ءتى. قوعامدىق ورىنداردا, بازارلاردا, كولىكتە, الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىن بەيتانىس جاندار ءوزارا قىرقىسىپ, داۋلاسىپ جاتادى. اۋىر-اۋىر سوزدەر ايتىلادى. جولدارى ەشقاشان قيىسپايتىن ايدالاداعى جاندار نەگە بۇيتەدى؟ تۇسىنىكسىز. سوسىن ومىردە ەشكىم, ەشنارسە ۇناپ كورمەگەن ادامدار كەزدەسەدى. ولاردىڭ جازعاندارىن وقي باستاساڭ, جارىق دۇنيەگە ەمەس, قارا تۇنەككە ءتۇسىپ كەتكەن سياقتىسىڭ.
پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام): «ادامدار قۇردىمعا كەتتى دەگەن كىسىنىڭ ءوزى قۇردىمدا» دەگەن. دۇنيەنى قانداي تۇسپەن قابىلداۋ ادامنىڭ جۇرەك كوزىنە بايلانىستى ەكەن. ار-ۇجدان مەن جۇرەك تازارعان سايىن كىسى بارلىق نارسەنى دۇرىس كورە باستايدى دەيدى. ءاردايىم وزگەلەردىڭ بويىنان كەمشىلىك ىزدەپ, ءمىن تابۋعا تىرىسۋشىلىق جاقسىلىققا اپارىپ سوقتىرمايتىنىن ەسكەرتەدى. ورىنسىز سىنعا ۇشىراعان تاعدىرلاردىڭ باقىتسىزدىققا ۇرىنىپ, كەيدە قياناتتان ەرتە كوز جۇماتىنى تاعى بار. سوندىقتان ءار ادام بىرەۋدى سىناماس بۇرىن ودان كىمگە قانداي پايدا مەن زيان كەلەتىنىن ەلەپ-ەكشەپ العانى ابزال دەر ەدىك. سىن شىن بولماسا, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, سىيلاستىق سىمباتى بۇزىلادى دەيدى. وكپە-رەنىشكە بوي الدىرادى. ونداي سىن كىمگە كەرەك؟ بىراق بۇل قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرمەن كۇرەسۋ ءۇشىن سىننىڭ پايداسى جوق, ەشكىمدى سىناۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس.