قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ
پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بۇگىنگى سۇحبات تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى كەزەڭدى تۇيىندەۋگە ءتيىس. ءسىزدىڭ اتىڭىزعا الدىن الا جازبا تۇسىرگەنىمدە ەندىگى اڭگىمەڭىز تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى كەزەڭگە ارنالسا, ونىڭ ءماتىنى گازەتتە تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جاريالانسا دەپ ءوتىنىش ايتقانىم سوندىقتان.
مۇنىڭ الدىنداعى اڭگىمەڭىزدىڭ نەگىزىندە جازىلعان «سىن ساعاتى سوققاندا» دەپ اتالعان تاراۋدا ءسىزدىڭ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەلەرىڭىزدىڭ الدىنداعى وقيعالار ءسوز بولعان. «مەن ءوزىمدى رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىسى ەتىپ سايلاعان پلەنۋمنان شىعا سالا, الماتىنىڭ ماشينا قۇرىلىسى زاۋىتىنا بارىپ, جۇمىسشىلارمەن كەزدەستىم. مەنىڭ ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلانعانىمدى ولار بىلگەن دە جوق. سول ارادا ءوزىم ايتتىم. ءسويتىپ, جاڭا قىزمەتىمە العاشقى قۇتتىقتاۋدى جۇمىسشى قاۋىمىنان الدىم. ءدال سول كۇندەرى قاراعاندىدا شاحتەرلەر ەرەۋىلى باستالدى. دەرەۋ سوندا بارۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جەكە اڭگىمە», دەگەن ەدىڭىز. تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى كەزەڭ جايىنداعى ءسوزىڭىزدى سول وقيعادان باستاساڭىز دەيمىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ
پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بۇگىنگى سۇحبات تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى كەزەڭدى تۇيىندەۋگە ءتيىس. ءسىزدىڭ اتىڭىزعا الدىن الا جازبا تۇسىرگەنىمدە ەندىگى اڭگىمەڭىز تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى كەزەڭگە ارنالسا, ونىڭ ءماتىنى گازەتتە تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا جاريالانسا دەپ ءوتىنىش ايتقانىم سوندىقتان.
مۇنىڭ الدىنداعى اڭگىمەڭىزدىڭ نەگىزىندە جازىلعان «سىن ساعاتى سوققاندا» دەپ اتالعان تاراۋدا ءسىزدىڭ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا كەلەرىڭىزدىڭ الدىنداعى وقيعالار ءسوز بولعان. «مەن ءوزىمدى رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىسى ەتىپ سايلاعان پلەنۋمنان شىعا سالا, الماتىنىڭ ماشينا قۇرىلىسى زاۋىتىنا بارىپ, جۇمىسشىلارمەن كەزدەستىم. مەنىڭ ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلانعانىمدى ولار بىلگەن دە جوق. سول ارادا ءوزىم ايتتىم. ءسويتىپ, جاڭا قىزمەتىمە العاشقى قۇتتىقتاۋدى جۇمىسشى قاۋىمىنان الدىم. ءدال سول كۇندەرى قاراعاندىدا شاحتەرلەر ەرەۋىلى باستالدى. دەرەۋ سوندا بارۋعا تۋرا كەلدى. بۇل جەكە اڭگىمە», دەگەن ەدىڭىز. تاۋەلسىزدىك قارساڭىنداعى كەزەڭ جايىنداعى ءسوزىڭىزدى سول وقيعادان باستاساڭىز دەيمىن.
– قازاقتا «باسى قاتتى بولسا, اياعى ءتاتتى بولادى» دەگەن ءسوز بار عوي. ءيا, جاڭا قىزمەتكە كىرىسەر-كىرىسپەستە وسىنداي جايسىز جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلگەنبىز. قاراعاندىنىڭ «تەنتەك» شاحتاسى باستاپ, باسقالارى قوستاپ, بىرنەشە كۇن بويى كومىر وندىرىلمەي قالۋ قاۋپى ءتوندى. جالپى, ەرەۋىل اتاۋلى قاي كەزدە دە قاۋىپتى. ال سول كەزدە ءتىپتى قاتەرلى بولاتىن. ەكونوميكا ەرەۋىلدەردى كوتەرە الاتىنداي جاعدايدا ەمەس ەدى.
مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندا مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى اسسوتسياتسياسىن قۇرۋ يدەياسى تۋىنداعان كەزدەن باستالدى. ول ۋاقىتتا قاتىپ قالعان قاساڭ قالىپتاردى بۇزۋ وڭايعا تۇسپەيتىن. ول ۋاقىتتا دەيمىن, جالپى, قاي زاماندا دا, قاي قوعامدا دا بۇل وڭاي بولماعان. سول كەزدەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ, ۇيىمشىلدىقتى كۇشەيتۋ, تۇتاستاي العاندا ەكونوميكانى باسقارۋدى جاقسارتۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز رەفورما جولىنداعى قولدان جاسالعان كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان ەدى. ءحىح پارتيا كونفەرەنتسياسى مەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارى ءى سەزىنىڭ شەشىمدەرى دە سوعان مىندەتتەيتىن. بىراق, ورتالىق قانداي شارۋانى دا «جوعارىدان» ايتىلاتىن ارتىق-اۋىس اقىلسىز جاساۋدى كەشىرە المادى. قاراعاندى شاحتەرلەرى ەرەۋىلگە شىعۋ ارقىلى, ارينە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ساياسي تۇرعىدان دا تاۋەكەلگە, ءتىپتى قاۋىپتى قادامعا باردى. ەداۋىر شىعىنعا ۇشىراتقانىمەن, ەرەۋىلدىڭ ءامىرشىل-اكىمشىل جۇيەنىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعان قاعيداتتارىنا اسەر-ىقپال جاسايتىنداي مورالدىق كۇش-قۋات بەرگەنىن, تۇتاستاي العاندا تۇپكى ءمانى جاعىمدى بولعانىن ايتۋ ءجون. وسى ارقىلى جۇمىسشى تابى قايتا قۇرۋدى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە قولدايتىنىن كورسەتتى, باستالعان جاڭعىرۋلارعا اشىق تا, جاسىرىن دا تۇردە قارسىلىق بىلدىرەتىندەرگە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. شاحتەرلەر زاڭ جۇزىندە بەكىتىلگەن كاسىپورىندار دەربەستىگى ناقتى ىستە نەگە جوق دەپ ماسەلەنى قابىرعاسىنان قويدى.
مەن قاراعاندىعا بارىسىمەن قوناق ۇيگە دە تۇسپەستەن اۋەجايدان تىكە ورتالىق الاڭعا تارتتىم. جاز كەزى. شىجىعان ىستىق كۇننىڭ استىندا ساعاتتار بويى بەتپە-بەت سويلەستىك. قاراعاندىداعى ەرەۋىل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كۋزباسس پەن دونباسستاعى كەنشىلەر بەلسەندىلەرىمەن جاقىن بايلانىس ورناتۋدان دا شىققان. ونداعى دا, مۇنداعى دا پروبلەمالار ۇقساس. وداقتىق ەكى ءمينيستردى سول كۇنى-اق ماسكەۋدەن شاقىرتىپ الىپ, كەنشىلەر الدىندا جاۋاپ بەرگىزدىك, قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى ۋادەلەرىن الدىق. شاحتەرلەر ءتۇپتىڭ-ءتۇبىندە مەنىڭ ۋاجدەرىممەن كەلىستى. كەيىننەن رەسپۋبليكاداعى بارلىق قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارىمەن ءبىر جىل مەرزىمگە ەرەۋىلدەرگە موراتوري جاريالاۋ جونىندە ۋاعدالاستىق جاسالدى. موراتوري شارتى ساقتالدى. ونىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ قاجەتتىگى بولعان جوق. رەسپۋبليكاداعى جاعداي تۇراقتى قالىپقا ءتۇستى.
شاحتەرلەر ەرەۋىلىنەن ءبىز كوپ تاعىلىم الدىق. ەڭ باستىسى, ەرەۋىل جۇمىسشىلار ەكونوميكالىق تەتىكتەردى جاڭعىرتۋ ءجونىندەگى جوعارىدان ءتۇسىپ جاتقان نۇسقاۋ-تاپسىرمالاردى قابىلداي المايتىنىن كورسەتىپ بەردى. مۇنىڭ ءوزى كادىمگى ءبىر قوڭىراۋ سياقتى ەدى, ءبىز قاراعاندىداعى جاعدايدى رەتتەمەسەك, ول ەرتەڭ پاۆلوداردا, بۇرسىگۇنى وسكەمەندە دەگەن سياقتى جالعاسىپ كەتە بارۋى ابدەن مۇمكىن بولاتىن. سول تۇستا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىمدە مەن مۇنداي ەرەۋىلدەردىڭ تاعى ءبىر تولقىنىنا ەل ەكونوميكاسى شىداس بەرە المايدى دەگەندى اشىق ايتقانمىن. ونداي وقيعالار جالعاسىن تاپقاندا, ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ تومەندەيتىنىن بىلاي قويعاندا, ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىندا جاڭا عانا قولعا الىنىپ جاتقان شارۋالارىمىز جۇزەگە اسپاي قالاتىن ەدى. ابىروي بولعاندا, شاحتەرلەرگە وسىنى تۇسىندىرە بىلدىك. ولاردىڭ تالاپتارى قاناعاتتاندىرىلىسىمەن, ەرەۋىل كوميتەتىنىڭ جۇمىسقا شىعۋ جونىندەگى شەشىمى بىردەن-اق ورىندالدى. قاراعاندىداعى ەرەۋىلدەن كەيىن حالىقپەن ەتەنە بولۋ, جۇرتشىلىقپەن اشىق سويلەسۋ, ءوزىمىزدىڭ مۇمكىندىكپەن-اق شەشىپ تاستاۋعا بولاتىن ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرماۋ قاجەتتىگى اركىمگە دە انىق كورىندى. شاحتەرلەر ەرەۋىلى ەش كەتكەن جوق. ايلار بويى ورتالىقپەن جۇرگىزىلگەن اڭگىمەنىڭ, كەلىسسوزدەردىڭ ارقاسىندا 1991 جىلدىڭ جازىندا, ياعني تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق مەنىڭ كومىر ونەركاسىبى ءمينيسترى ششادوۆپەن, مەتاللۋرگيا ءمينيسترى سوسكوۆەتسپەن, راديوونەركاسىپ ءمينيسترى شيمكومەن كەزدەسۋىمنىڭ ناتيجەسى بويىنشا كومميۋنيكەگە قول قويىلدى. ول كومميۋنيكە كاسىپورىنداردىڭ قازاقستان يۋريسديكتسياسىنا كوشۋىن ءتيىمدى ءارى قاجەتتى دەپ تانىدى. بۇل ناقتى تاۋەلسىزدىككە جاسالعان ناقتى قادام ەدى.
قاراعاندىداعى ەرەۋىلدىڭ ءبىر تاعىلىمى – كاسىپوداق كوميتەتتەرىنىڭ ءرولى ابدەن تومەندەپ كەتكەندىگىن كورسەتكەنى. شاحتەرلەرمەن ونشاقتى رەت كەزدەسكەنىمدە سولاردىڭ اراسىنان بىردە-بىرەۋى جەرگىلىكتى كاسىپوداق باسشىلارى تۋرالى ءبىر اۋىز جىلى پىكىر ايتقان جوق.
– بۇل نەنىڭ سالدارى؟
– كادرلارمەن جۇمىستا تالاي جىل بويى قالىپتاسقان قاتە كوزقاراستىڭ سالدارى. بۇرىن قالاي بولۋشى ەدى؟ بىرەۋ پارتيالىق, كەڭەستىك جۇمىستى جوندەپ الىپ جۇرە الماسا, ونى قايدا جىبەرەتىن؟ ارينە, كاسىپوداق جۇمىسىنا. ول سول جەردە زەينەتكە شىققانشا تىپ-تىنىش وتىرا بەرەتىن. قاراعاندىدا ەرەۋىل كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرىمەن سويلەسە ءجۇرىپ, مەن جۇمىسشىلار اراسىنان شىققان جاس دەسەڭ جاس, قايراتتى دەسەڭ قايراتتى, ساۋاتتى دەسەڭ ساۋاتتى تالاي ادامدى كورىپ قۋاندىم. ال ءبىز بولساق, كادر ىزدەي قالعاندا شارۋانى نومەنكلاتۋرالىق انكەتالاردى ءسۇزىپ شىعۋدان باستايمىز. ايتقانداي, سول وقيعا كەزىندە كوزگە تۇسكەن بىرنەشە ازامات ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ەل الدىنا شىعىپ, كەڭىنەن تانىلدى, كەيىننەن پارلامەنتكە دەپۋتات بولىپ تا سايلاندى, باسشى قىزمەتتەرگە دە جوعارىلاتىلدى.
قاراعاندىداعى ەرەۋىل بىزدەگى بار ماسەلەنىڭ تۇپكى ءمانى ادامنىڭ كاسىپورىننىڭ دا, جەردىڭ دە قوجايىنى ەمەستىگى, سودان دا ونىڭ قازىنانىڭ مەنشىگىنە قالاي بولسا سولاي قارايتىندىعى ەكەنىن تاعى دا كورسەتىپ بەردى. كسرو-داعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى, مىسالى, امەريكالىق جۇمىسشىنىڭ ءبىر كۇن ىشىندە بىزدەگى جۇمىسشىدان ءۇش ەسە ءونىم شىعاراتىندىعى ادامدارىمىزدىڭ سونشاما جالقاۋلىعىنان, سونشاما بىلىكسىزدىگىنەن ەمەس. بىزدە پايدالانىلعان قوندىرعىلاردىڭ ەسكىلىگى مەن ءتيىمسىزدىگىنەن. جۇمىس ونىمدىلىگى مەن جالاقىنىڭ الشاقتىعىنان. ءوندىرىپ ىستەسەڭ دە الاتىنىڭ سول ايلىق, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جاي سەندەلىپ جۇرسەڭ دە الاتىنىڭ سول ايلىق. جاقسى جۇمىس ىستەۋدەگى ماقسات نە سوندا؟ وزات اتانۋ ما؟ قۇرمەت تاقتاسىنا جازىلۋ ما؟ گراموتا الۋ ما؟ ارينە, ولاردىڭ دا وزىندىك ءرولى بار, ايتسە دە تەك مورالدىق كوتەرمەلەۋمەن الىسقا بارا المايتىنىمىز انىق.
كەشەگى وتكەن كەڭەس زامانىنىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىنىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – جاپپاي يەسىزدىك. «قوعامدىق مەنشىك» دەگەننىڭ ءوزى شىن مانىندە ادامدىق مەنشىكسىزدىك, ياعني كادىمگى يەسىزدىك بولاتىن. «وزىڭدىكى وزىڭە, وتتاي ىستىق كوزىڭە» دەگەن ءسوز بار عوي. قوجايىن كەرەك. نەگە بولسا دا. م ۇلىككە دە. ۇيگە دە. جۇمىس ورنىنا دا. سوندا عانا ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ مۇددەلىلىگى باستالادى. قوجايىن ەلگە دە كەرەك. جەرگە, سۋعا, ورمانعا, جەر استى بايلىقتارىنا – بارىنە دە يەلىك ەتپەسە بولمايدى. سوندىقتان دا مەن كسرو پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ ماسەلەسىن قاراعان حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءىىى سەزىندە رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى جەردى, ونىڭ قازىنالارىن, سۋدى, ورماندى, باسقا دا تابيعات رەسۋرستارىن رەسپۋبليكا مەنشىگى دەپ جاريالاۋ قۇقىن وزىندە قالدىرادى دەگەندى اشىق ايتتىم. بۇل مالىمدەمەمدى ەشكىم دە ۋلتيماتۋم تۇرىندە قابىل الماۋى قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتىم.
– ول مالىمدەمەڭىز 1990 جىلعى ناۋرىزدا جاسالعان ەدى. كەيىن ويلاپ وتىرسام, ەگەمەندىك تۋرالى مۇندايلىق ناقتى اڭگىمەنى كسرو كولەمىندە رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ اراسىندا ەڭ الدىمەن ءسىز كوتەرگەن ەكەنسىز.
– ول كەزدە ويىمىزدى لەنيننەن تسيتاتا الىپ تۇزدىقتاپ وتىراتىن ەدىك قوي. ءبىر سوزىمدە لەنيننىڭ ۇلتتاردىڭ ەرىكتى وداعى تولىق سەنىمگە نەگىزدەلۋى كەرەك دەگەنىن ەسكە سالعانمىن. سول تولىق سەنىم بولدى ما ەلدە؟ بولعان جوق. كسرو-نىڭ فەدەراتسيالىق مەملەكەت ەكەندىگى, كونستيتۋتسيا بويىنشا ءاربىر وداقتىق رەسپۋبليكا دەربەس مەملەكەتتىك قۇرىلىم بولىپ تابىلاتىنى اتىمەن ۇمىت قالدىرىلدى. راسىندا دا, ءوزىنىڭ جەرىنە, ءوزىنىڭ بايلىعىنا يەلىك ەتە المايتىن دەربەس مەملەكەتتىك قۇرىلىم بولا ما ەكەن؟ ەكونوميكاعا باقىلاۋ بولماعان جەردە ەگەمەندىك تە بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز بىلەتىن قازاق كسر-ءى ەگەمەن رەسپۋبليكا ەمەس, كەڭەس وداعىنىڭ كادىمگى ءبىر بولشەگى عانا ەدى.
جالپى, كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزدەرى سول كەزدەگى كەڭەستىك قوعامنىڭ ساناسىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعانى تالاسسىز. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كۇنى ءوتىپ بارا جاتقانىن, ونى رەفورمالاۋ جونىندە ناقتى قادامدار جاسالماسا جاعدايدىڭ كۇن وتكەن سايىن قيىنداي بەرەتىنىن دە سول سەزدەر كورسەتىپ بەردى. ءبىر دەپۋتاتتىڭ: «پارتيانىڭ قادىرىن ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن پارتيانىڭ ءوزى عانا كەتىرە الادى» دەپ ايتقانى ەسىمدە. اۋىر دا بولسا ءادىل وسى ءسوز پارتيا باسشىلىعىن ويلانتۋعا ءتيىستى ەدى. ولاي بولمادى. قايتا قۇرۋ دەگەن قوعام ءومىرىن دەموكراتيالاندىرۋعا, سول ارقىلى ادامدار بويىندا بۇعىپ جاتقان باستاماشىلدىق قۋاتتى وياتۋعا باعىتتالعان, و باستا جاپ-جاقسى ماقساتتاردى كوزدەگەن شارۋا ەدى. سول شارۋا قۇر سوزگە اينالىپ كەتتى. بارلىق دەڭگەيدە جاۋاپكەرشىلىك تومەندەدى. ءتارتىپ ناشارلادى. ءتارتىپتىڭ كەز كەلگەن جۇمىستىڭ مىندەتتى شارتى ەكەندىگى, ءتارتىپ بولماعان جەردە دەموكراتيا ەرتە مە, كەش پە قوعامدى حاوس پەن بەيبەرەكەتتىككە ۇرىندىرماي قويمايتىنى ەسكەرىلمەدى. سەزدە سويلەگەن سوزىمدە «نە ءبىز وسىنى جاسايمىز, نە ءبىز حالىقتىڭ سەنىمىنەن ايىرىلامىز» دەگەن دە بولاتىنمىن. كەيىن ايتقانىم كەلدى. گورباچەۆ بيلىگى حالىقتىڭ سەنىمىنەن ايىرىلدى. «قوعامدىق مەنشىك» دەگەندى بەتكە تۇتۋ ارقىلى ورتالىق ۆەدومستۆولار نەگىزىنەن ءوز مۇددەلەرىن كوزدەگەن بولاتىن. ولار رەسپۋبليكالاردىڭ ساياساتىندا ەگەمەندىك كوبەيە تۇسكەن سايىن وزدەرىنىڭ قۇزىرەتى كەمي بەرەتىنىن ويلاۋدان اسا المادى.
ءبىر كەزدە قاتارىندا 20 ميلليون كوممۋنيست تۇرعان كومپارتيانىڭ قاتارى سەلدىرەي تۇسكەنى دە سوندىقتان. پارتيا مۇشەلىگىنە كانديداتتاردىڭ مۇشەلىككە وتۋدەن باس تارتۋى, پارتيادان شىعۋعا ءوتىنىش جازاتىندار قاتارى كوبەيدى. پارتيانىڭ لايىقتى تىڭ كۇشتەرمەن تولىعۋى ءىس جۇزىندە توقتادى دەۋگە دە بولادى.
– قالالىق, اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرى ءبىرىنشى حاتشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسىندە بىرقاتار پارتيا كوميتەتتەرىندە پارتيالىق ستاجى ءبىر جىلعا دا تولماعان ادامداردى نۇسقاۋشىلىق جۇمىسقا الۋ فاكتىلەرى كەزدەسكەنىن ايتقانىڭىز ەسىمدە.
– ءبىر اۋداندا جاس كوممۋنيستىڭ اۋپارتكومنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىنە پارتيالىق بيلەتتى العان كۇنى تاعايىندالعان جاعدايى دا كەزدەسكەن ءتىپتى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى پارتيانىڭ بەدەلىن تومەندەتە بەردى. سول تۇستا بىرقاتار وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسيالارىندا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى قايتادان سايلانباي قالعان بولاتىن. كومپارتيانىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىن كوبىك ءسوز كومىپ كەتكەنى سول پارتيا جاريالاعان دەموكراتيانىڭ دا قادىرىن تۇسىرە بەردى. دەموكراتيا – مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءپىشىنى. ونى ادامنىڭ اۋزىنا نە كەلسە سونى ايتۋى, ويىنا نە كەلسە سونى ىستەۋى, جاۋاپسىزدىقپەن ۇشتاسىپ جاتاتىن جۇگەنسىزدىك دەپ ۇعۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. ءبىزدىڭ شىعىستىق ءوز ءداستۇرىمىز, وتباسىنداعى قارىم-قاتىناسىمىز, بۇكىل ءومىرىمىز باتىستىق حريستياندىق تاعىلىمىن قابىلداي المايدى. حالىق بارىنەن بۇرىن ەكى نارسەدەن – انارحيا مەن دەسپوتيزمنەن قورقادى. دەموكراتيا وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىنان تابىلۋعا ءتيىستى.
– بۇل كەزدە قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى جاعداي قانداي ەدى؟
– بىرقاتار ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ جاعدايى ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن سالىستىرعاندا تاۋىرلەۋ بولدى. بۇعان ءبىز بارىنەن بۇرىن قالىپتى احۋالدى ساقتاۋدىڭ, جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا الۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك.
دايەكتەمە:
«البەتتە, رەسپۋبليكالىق ورگاندار ءىس ۇستىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە تىرىستى. ءتىپتى حالىق شارۋاشىلىعىندا كەيبىر وڭ ۇردىستەرگە جەتە الدىق. ولاردىڭ اراسىنداعى باستىسى – ەكونوميكانى الەۋمەتتىك قاجەتتەرگە قاراي بۇرۋ. بەسجىلدىقتىڭ وتكەن ءتورت جىلى ىشىندە تۇتىنۋ زاتتارىن وندىرەتىن ونەركاسىپ 23,7 پايىز ءوسىم بەرگەن بولسا, «ا» توبى 14,2 پايىز عانا ءوسىم بەردى. تاۋار شىعارۋ 35,7 پايىزداي ارتتى. ينۆەستيتسيالىق ساياساتتا دا الەۋمەتتىك سالانىڭ پايداسىنا قاراي ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. حالىق شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن مەملەكەتتىك كۇردەلى قارجى جالپى العاندا ءۇشتىڭ بىرىندەي وسكەن جاعدايدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى ونىڭ كولەمى 1,5 ەسە دەرلىك ارتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا تۇرعىن ۇيلەردى ىسكە قوسۋدىڭ بەسجىلدىق جوسپارى ورىندالدى.
مەكتەپتەر, ەمحانالار, اۋرۋحانالار سالۋدىڭ قارقىنى ەداۋىر ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋدى ۇلعايتۋدىڭ بايقالعان ءۇردىسى ارقاسىندا ازىق-ت ۇلىكپەن جابدىقتاۋ جاقسارا ءتۇستى. وتكەن بەسجىلدىقتىڭ ورتاشا جىلدىق دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا ەت ءوندىرۋ 285 مىڭ توننادان استام, ءسۇت 649 مىڭ توننا ۇلعايدى. ۇستەمە ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى جەكە سەكتوردى وزىق قارقىنمەن دامىتۋ ەسەبىنەن الىندى. رەسپۋبليكا بۇل سالاداعى شەكتەۋلەردى ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الىپ تاستادى, سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتا ءىرى قارانىڭ سانى 500 مىڭعا, قوي مەن ەشكى – 1,5 ميلليونعا, شوشقا 100 مىڭعا كوبەيدى. حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدە بەلسەندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقان باۋ-باقشا, ءۇي ماڭى شارۋاشىلىعى جاقسى دەمەۋ بولىپ وتىر: باۋلى ساياجاي ۋچاسكەلەرى بار وتباسىلاردىڭ سانى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە 302 مىڭعا, ءۇي ماڭى باقشا ۋچاسكەلەرى بارلار 82 مىڭعا كوبەيدى. كووپەراتيۆتىك قوزعالىس نىعايىپ كەلەدى: قازىر وسى سالانىڭ كاسىپورىندارى ءبىر جىل ىشىندە 1,5 ميللياردتان استام سومنىڭ بۇيىمدارىن ءوندىرىپ, ءتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتۋدە.
الايدا, بۇل ناتيجەلەر ءبىزدى ەشقانداي جايباراقاتتاندىرا المايدى, ويتكەنى, ول تۋىپ وتىرعان قاجەتتىكتەرگە ءتىپتى دە ساي كەلمەيدى. ءارى دەسە ولارعا ءامىرشىل-اكىمشىل جانە ەكونوميكالىق ادىستەردى بولاشاعى جوق, جاساندى تۇردە ۇشتاستىرۋ تارتىبىمەن قول جەتتى. تۇراقتى دا تەڭدەستىرىلگەن ەكونوميكادان ءبىز ءالى دە بولسا الىستامىز. ەلىمىزدەگى ءھام رەسپۋبليكاداعى قازىرگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي جاعداي جوعارى ءونىمدى ەڭبەك, باستاماشىلدىق پەن تاپقىرلىق ىنتالاندىرىلا, قاجەتتى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتايتىن شارۋاشىلىق ورتا قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باتىل شارالاردى قاجەت ەتۋدە».
ن.ءا.نازارباەۆ,
قازاقستان كومپارتياسىنىڭ
XVII سەزىندە سويلەگەن سوزدەن,
«يزبراننىە رەچي», استانا, «سارىارقا» 2009, 1-توم, 237-238-بەتتەر.
ايتسە دە, داعدارىستى جاعدايدان تولىق شىعا العان جوقپىز. ونىڭ باستى سەبەبى – ونداعان جىلدار بويى رەسپۋبليكا ونەركاسىبىنىڭ قۇرىلىمى ابدەن بىتىسىپ بىتكەن ەدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ەلدىڭ تەك شيكىزات وندىرەتىن وڭىرىنە اينالعان ەدى. ءبىزدىڭ شيكىزاتتىڭ قىزىعىن باسقالار كورەتىن. 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ورتالىقتاعى باسپاسوزدە قازاقستان جاسالعان جاقسىلىقتى بىلمەدى, باسقالاردىڭ ەسەبىنەن ماسىل كۇيىندە تۇرىپ جاتقانىن ۇمىتتى دەگەن سياقتى اڭگىمەگە دەيىن ايتقان ماقالالار دا شىققان. سىرتتاي قاراساڭىز, سولاي دا سياقتى. قازاقستاندا وندىرىلگەن ۇلتتىق تابىس پەن قازاقستاننىڭ ونى دامىتۋعا پايدالاناتىن ۇلتتىق تابىستىڭ ايىرماسى 5 ميلليارد سومدى قۇرايتىن. ءسويتىپ, رەسپۋبليكاعا جىل سايىن وداقتىق بيۋدجەتتەن قارجى دوتاتسيا تۇرىندە بەرىلەتىن. سودان باراتىن دا جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە بايلىققا تولى قازاقستان دوتاتسيالىق رەسپۋبليكا دەگەن اتتان قۇتىلا الماي جۇرەتىن. ال ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭدەۋ قاراساڭىز, باسقاشا قورىتىندى جاسايسىز. رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا ورنالاسقان ونەركاسىپتىڭ نەبارى 7 پايىزىنا عانا يەلىك ەتە الاتىن. بيۋدجەتتەگى جاڭاعى ۇيلەسىمسىزدىكتىڭ سىرى بارىنەن بۇرىن قازاقستاننىڭ ونىمدەرىنە ءجونسىز تومەن باعا قويىلعاندىقتان وزگە رەسپۋبليكالارمەن سايما-ساي ايىرباس جاساي المايتىنىندا ەدى. ەسىمدە قالعان ءبىر-ەكى جايدى كەلتىرەيىن. اقتوبە وبلىسىنداعى تاۋ-كەن كومبيناتى بۇكىل ەلدەگى حروم رۋداسىنىڭ 95 پايىزىن وندىرەتىن. كومبينات ونىڭ تونناسىن 27 سومنان وتكىزەتىن. ال وداقتىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار مينيسترلىگى الگى رۋدانىڭ تونناسىن شەتكە 100 ۆاليۋتالىق سومعا ساتاتىن. بىلايشا قاراعاندا ءۇش ەسە عانا ارتىق ساتقان سياقتى ما؟ ولاي ەمەس. سومنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن قوسا ەسەپتەسەڭىز رۋدانىڭ باعاسى و باستاعىدان كەمىندە 23 ەسە ارتىق بولىپ شىعادى. بالقاش مىسى 16 ەسە قىمباتقا ساتىلاتىن. جاڭاعى مينيسترلىك ۆاليۋتا تۇسىمىنەن كاسىپورىنعا دا, وڭىرگە دە تاس تاتىرمايدى. ەڭبەك ۇجىمدارى وداقتىق مينيسترلىكتەردەن ءوز تاپقاندارىنىڭ از عانا تابىسىنىڭ ءوزىن قول جايعانداي كۇيدە سۇراپ جۇرگەندەرى. بۇعان قالاي توزە الارسىڭ؟! سول كەزدە بالاباقشا سالۋدىڭ وزىنە ماسكەۋدىڭ رۇقساتى كەرەك ەدى دەگەنگە بۇگىنگى ادامدار سەنبەيتىن دە شىعار. وسىنىڭ ءبارى اۋەل باستا سونداي ءبىر زىمياندىقپەن, الىستان ويلاستىرىلعان. مىسالى, قازاقستاننىڭ باتىسىندا سول كەزدىڭ وزىندە مۇناي مەن گاز كوندەنساتىنىڭ باي قورى بولدى. بىراق ولاردى ءوز جەرىڭدە وڭدەپ, بەنزينگە نەمەسە كادىمگى تۇتىناتىن گازعا اينالدىرا المايسىڭ. ونداي كاسىپورىنداردىڭ ءبارى رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتەس وبلىستارىنا سالىنىپ قويعان… مۇنداي جاعداي ءبىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن دە تالايعا دەيىن سوزىلىپ كەلدى. وسىنىڭ ءبارىن كورە تۇرىپ, قازاقستاندى «رەسپۋبليكا» دەپ قالاي اتاۋعا بولادى؟ ءبارىن دە ماسكەۋ باسقارىپ, بيلەپ-توستەپ وتىراتىن.
– اۋەل باستا وداقتىڭ ساقتالۋىن جاقتاعانىڭىزبەن, ءبىرازدان كەيىن رەسپۋبليكانىڭ «تولىق ەگەمەندىگىن» العا شىعارعانىڭىز بەلگىلى. «تولىق ەگەمەندىكتىڭ» تۇپكى ءمانى كادىمگى «تاۋەلسىزدىك» ەكەندىگى ءسوز ۇعاتىن ادامنىڭ بارىنە انىق اڭعارىلىپ تۇرعان ەدى. بۇل وزگەرىس نەگە بايلانىستى بولدى؟
– ءار زاماننىڭ ءوز تالابى بار. وداقتى ساقتاۋ دەگەنىم قازاقستاندى بۇلدىرمەۋدىڭ امالى ەدى. سەبەبى ءبىزدى ىشىمىزدەن دە, سىرتىمىزدان دا بۇلدىرۋگە ورتالىقتىڭ قولىندا جەتكىلىكتى الەۋەت بار بولاتىن. ول كەزدە مەن ءۇشىن جاڭارعان وداقتىڭ ەندى فەدەراتسيا بولمايتىندىعىنىڭ باسى اشىق ەدى. ءبىز كەزىندە اندرەي ساحاروۆتىڭ وداقتى تەڭ قۇقىقتى ەلدەر دوستاستىعى رەتىندە قايتا قالىپتاۋ جونىندەگى كوكەيگە قونىمدى ۇسىنىسىنا قۇلاق اسپادىق.
– حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءىىى سەزىندە ءسىز كسرو پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىندا ەل پرەزيدەنتى ءوز مىندەتىن اتقارا المايتىن كەزدە ونىڭ وكىلەتتىگى جوعارعى كەڭەس توراعاسىنا, بىلايشا ايتقاندا, سپيكەرگە كوشەتىندىگى جونىندەگى قاعيداعا قارسى شىعىپ, ەل ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمىن تاعايىنداۋدى ۇسىنىپ ەدىڭىز. ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىز قابىلداندى. كەيىن ياناەۆ كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە گكچپ ب ۇلىگىن باستاعاندا سونداي ۇسىنىس جاساعانىڭىزعا وكىنگەن جوقسىز با؟
– سۇراعىڭ قىزىق. مەن ول ۇسىنىستى سول لاۋازىمعا ياناەۆتى سايلاۋ ءۇشىن جاساپ پا ەكەنمىن؟ كەڭەس وداعىنداي ەلدىڭ ەكىنشى تۇلعاسى ياناەۆتاي ادام بولىپ شىعا كەلەدى دەپ كىم ويلاپتى؟
– سول ياناەۆتىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى جەلتوقساننان كەيىن قايتادان جاڭا جاراسىپ كەلە جاتقان ۇلتارالىق تاتۋلىقتى بۇزىپ جىبەرە جازداعانى دا بار. ءسىز ول جايىندا گورباچەۆ قازاقستانعا كەلىپ, رەسپۋبليكا اكتيۆىمەن كەزدەسكەندە باس حاتشىنىڭ بەتىنە ايتقانسىز.
دايەكتەمە:
«ميحايل سەرگەەۆيچ, ايتىڭىزشى, ءسىزدىڭ ورىنباسارىڭىز, ەل ۆيتسە-پرەزيدەنتى ياناەۆتىڭ كازاكتار وكىلدەرىن قابىلداۋىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ اڭگىمە نە جايىندا بولعانى بىزگە بەيمالىم, بىراق ونىڭ ءوزى ورال وبلىسىندا جىكشىلدىك قوزعالىستاردىڭ جاڭا تولقىنىنا سەبەپ بولدى. ال وعان جاۋاپ رەتىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتيىستى قيمىلى ءورشىدى. حالىقتاردى وسىلايشا قاقتىعىستىرۋ كىمگە ءتيىمدى ەكەنىن مەن بىلمەيمىن, بىراق ول كوپۇلتتى قازاقستانعا, سونداي-اق بۇكىل ەلىمىزگە زيان كەلتىرەتىنىنە سەنەمىن.
كازاكتاردىڭ جەكەلەگەن بولىمدەرىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى اڭگىمەلەر دە ءبىزدى الاڭداتاتىنىن جاسىرمايمىن. ولار كىمنەن قورعانباقشى؟ بالكىم, بۇرىنعى پاتشالىق يمپەريانىڭ از ۇلتتارىنىڭ ەسىنە قارۋسىز كوشپەندىلەردى وتارلاۋ كەزەڭىن سالعىسى كەلەتىن بولار؟ سول كەزەڭدەگى الداۋدى, كەمسىتۋدى جانە قاتالدىقتى حالىق وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىتقان جوق. جالپى العاندا, كەيبىرەۋلەردىڭ ناقتى ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى ۇعىمى اۋىسىپ كەتكەن-اۋ دەگەن اسەر قالىپتاسىپ وتىر.
مەنى دۇرىس تۇسىنسەڭىزدەر ەكەن دەيمىن. ءبىز بارلىق حالىقتاردىڭ تەڭدىگىن, لايىقسىز ۇمىت قالدىرىلعان ىزگى داستۇرلەردىڭ, ادەت-عۇرىپتار مەن مادەني قازىنالاردىڭ قالپىنا كەلتىرىلۋىن, رەسپۋبليكاداعى بارلىق حالىقتار تىلدەرىنىڭ دامىتىلۋىن جاقتايمىز. ءبىز ەڭبەكسۇيگىش كازاكتاردىڭ ۇرپاقتارى دا قازاق جەرىندە ءوزىن تۋعان ۇيىندەگىدەي سەزىنۋىن قالايمىز. ال پروبلەمالاردى تۋعىزىپ وتىرعان ءتىپتى دە ولار ەمەس, قايتا تار ءورىستى جەكە مۇددەلەرى مەن شامشىلدىعىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ادامدار اراسىندا ىرىتكى سالۋدى اسا قاجەت ەتىپ وتىرعاندار. ەگەر بىزگە ءوزىمىزدىڭ بەيبىت ءومىرىمىز, بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى قىمبات بولسا, وسىنداي وتپەن ويناۋدى توقتاتۋدى ۇسىنامىن. شىدامدىلىق پەن جۇيكەنى ءالسىن-ءالى سىناۋدىڭ كەرەگى جوق. تۇرلاۋى جوق وتكەن كەزدى اڭساپ جۇرگەن جەلىكباستارعا اشىق ەسكەرتەمىن جانە ساقتاندىرامىن: رەسپۋبليكاارالىق شارتتاردا جانە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيالاردا قول سۇعىلمايدى دەپ تانىلعان رەسپۋبليكالار اراسىنداعى شەكارالاردىڭ وزگەرتىلۋىنە ەشقاشان جول بەرمەيمىز. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان اۋماعىندا كازاكتاردىڭ پاتشا رەجىمىنە قىزمەت ەتۋىنىڭ جىلدىعىن مەرەكەلەۋ ارەكەتتەرىنە, اسىرەسە, كازاك بولىمدەرىنىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرمەيمىز. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ مەنى قولدايتىنىنا سەنەمىن».
ن.ءا.نازارباەۆ,
كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى م.س.گورباچەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن رەسپۋبليكالىق اكتيۆ جينالىسىندا سويلەگەن سوزدەن, «يزبراننىە رەچي», 1-توم, 389-390-بەتتەر.
– كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزدەرىندە سويلەگەن سوزدەرىڭىز ءسىزدىڭ بۇكىل ەل كولەمىندەگى بەدەلىڭىزدى ايرىقشا بيىكتەتىپ جىبەرگەنىن بىلەمىز. گورباچەۆ ءوز مەمۋارلارىندا ءسىزدى ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە نەمەسە پرەمەر-مينيسترلىككە ۇسىنا الماعانىنا وكىنەتىنىن بىلدىرەدى.
دايەكتەمە:
«وداقتى بارىنەن دە تاباندى تۇردە قورعاعان نازارباەۆ بولدى. ءبىز ونىمەن بۇل تاقىرىپقا تالاي رەت ءارى ۇزاق اڭگىمەلەسكەنبىز. ونىڭ ۇستانىمىنىڭ استارىندا قازاقستان حالقىنىڭ قۇرامى, ەكونوميكاسىنىڭ رەسەي ەكونوميكاسىمەن ىقپالداستىعىنىڭ جوعارى عانا ەمەس, وتە بىرەگەي دەڭگەيى سياقتى وبەكتيۆتى فاكتورلار تۇردى. ماسەلە سونىمەن بىرگە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ساياساتكەر رەتىندەگى, ساناسىندا ورىستىڭ جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەرى اجىراعىسىز بىرىككەن ادام رەتىندەگى جەكە قاسيەتتەرىندە دە ەدى. بۇل ماسەلە وعان جاي انشەيىن ەمەس, ءوزىنىڭ سەنىم-نانىمىنان شىعاتىن قاعيداتتى ءىس ەكەندىگى سەزىلىپ تۇراتىن. مەن نازارباەۆقا كوپتەن كوز سالىپ ءجۇردىم, ونىڭ ىسكەرلىك العىرلىعىن باعالادىم, سوندىقتان دا جاعداياتتاردىڭ توعىسۋى مەنىڭ ونى كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى نەمەسە پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىنا ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنىنە وكىنەمىن».
م.س.گورباچەۆ,
«جيزن ي رەفورمى», م., 1995. 2-كىتاپ, 583-بەت.
– گورباچەۆ كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا مەنى رەسمي تۇردە ۇسىنعان ەمەس. سونداي ويى بار ەكەنىن بىرەر رەت اۋىزشا بىلدىرگەن بولاتىن. مۇنداي ۇسىنىس دەپۋتاتتار تاراپىنان وزىمە بىرنەشە رەت جاسالدى, ءتىپتى ءماجىلىس بارىسىندا دەپۋتاتتار ورىندارىنان تۇرىپ, مەنىڭ فاميليامدى اتادى دا. باسقا رەسپۋبليكالار باسشىلارى قولدادى. جۋرناليستەردىڭ دە وسىنى ناقتى قوزعاعانى, بىرنەشە رەت جازعانى بار. مەن ونداي ۇسىنىس بولعان كۇندە دە باس تارتاتىنىمدى اڭعارتقانمىن.
– گكچپ ب ۇلىگى تۋرالى اڭگىمە ەتكەن كەزدە ءبىز ونداي گازەت ماقالالارىنىڭ كەيبىرىن كەلتىرگەنبىز. «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى: «بىرقاتار دەپۋتاتتار ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنە ۇسىنباقشى. ءسىزدىڭ بۇعان كوزقاراسىڭىز قالاي؟» دەپ سۇراعاندا ءسىز: «سول ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ نە ءۇشىن كەرەكتىگىن بىلمەيمىن… ەگەر وعان كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ جوباسىنداعى ءرول تيسە, وندا بۇل كەزەكتى كومەكشىلىك قىزمەت. مەن ءوزىمدى ونداي قۇرىلىمدا ەلەستەتە المايمىن» (1990, 24 جەلتوقسان) دەپ جاۋاپ قايتارعانسىز.
– سول تۇستا وسىنداي سۇراقتى ماعان «موسكوۆسكيە نوۆوستي» گازەتى دە قويعان. مەن ءوزىمىز كونستيتۋتسياعا ەنگىزگەلى وتىرعان قۇقىقتار ۆيتسە-پرەزيدەنتكە باستاماشىلىق ءۇشىن مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتقانمىن. ول ەشقانداي پارمەنى, قۇقىعى جوق لاۋازىم ەدى. گورباچەۆ سولاي بولۋىن قالادى. سوندىقتان مەن بۇعان و باستان قارسى بولدىم.
– ول قىزمەتتىڭ جايى سولاي بولدى. ال ەندى كسرو ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, ياعني پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنەن باس تارتۋىڭىزدىڭ سەبەبى قالاي؟ تاتارستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى مينتەمير شايميەۆتىڭ «نەزاۆيسيمايا گازەتانىڭ» بەتىندە «نازارباەۆ پرەمەر-مينيستر بولعاندا ءبىز وداقتى ساقتاپ قالار ەدىك» (1993, 28 شىلدە) دەپ جازعانىن بۇرىن دا ءبىر ايتقانبىز.
– ماقسات قالايدا وداقتى ساقتاپ قالۋدا ەمەس قوي. ول كەزدەگى ماسەلەنىڭ ءمانىن ءدال بۇرىنعى وداقتى سول كۇيىندە ساقتاۋ دەپ قاراۋعا ءتىپتى دە بولمايدى. وداقتىڭ تاراۋىنا ءبىر جىل عانا قالعان كەز ەدى. بىرىنشىدەن, پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولىندا ەشتەڭە قالمادى, رەسپۋبليكالار ءوز بىلگەنىن ىستەدى. قابىلدانعان شەشىمدەر ورىندالمادى. سوندا ەكونوميكانى قالاي باسقارۋعا بولادى؟ وسىنى ويلاۋعا تۋرا كەلدى. ەكىنشىدەن, مەن ماسكەۋدە وتىرىپ, ءوز ەلىمە – قازاقستانعا نە جاقسىلىق جاساي الامىن؟ سودان مەن جاي عانا باس تارتپاي, ءبىراز ءوز تالاپتارىمدى قويدىم. ولاردى گورباچەۆتىڭ قابىلدامايتىنىن ءبىلدىم. مۇنى ۋاقىت دالەلدەدى.
دايەكتەمە:
«– 1991 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا گورباچەۆ وتكىزگەن ماجىلىستە ۇكىمەتتىڭ جاڭا باسشىسى جونىندە اڭگىمە قوزعالىپتى. ەۆگەني پريماكوۆ پەن ۆاديم باكاتين ول قىزمەتكە ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى ۇسىنىپتى. لەونيد ملەچين «نازارباەۆ. گرۋپپوۆوي پورترەت س پرەزيدەنتوم» دەگەن كىتابىندا: «توگدا ۆوپروس وتلوجيلسيا. نو ۆ يۋلە رەشەنيە بىلو پرينياتو» دەپ جازادى. جىل باسىندا بۇل ماسەلە نەگە كەيىنگە قالدىرىلدى؟
– 1990 جىلعى جەلتوقسان ايىندا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ تالاپتارىمەن ن.ي.رىجكوۆ ورنىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. سول كەزدەردە پرەزيدەنتتىك كەڭەس بولاشاق پرەمەردىڭ كانديداتۋراسىن قاراۋعا كىرىستى. بۇل كەڭەسكە وداقتىق جانە اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالار باسشىلارى مۇشە بولدى. سونداي ءبىر كەڭەس وتىرىسى كەزىندە ۇكىمەت باسشىسى ەتىپ كىمدى تاعايىندايمىز دەگەن ساۋال قويىلدى. جاڭا اتالعان ادامدارمەن بىرگە م.شايميەۆ مەنى قولدادى. مەن ەگەر ۇكىمەت توراعالىعىنا كىرىسەتىن بولسام, وندا ەڭ الدىمەن بارلىق رەسپۋبليكالاردا بولىپ شىعۋىم كەرەك, ولاردىڭ پارلامەنتتەرىنىڭ وسى تاعايىنداۋعا كەلىسىمىن الۋىم كەرەك, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى الاڭداۋسىز جۇرگىزەتىندەي كەڭ وكىلەتتىلىك قولىما بەرىلۋى كەرەك, وسىنداي وكىلەتتىكتەرمەن عانا مۇنداي جۇمىسقا كىرىسۋىم مۇمكىن دەگەندى ايتتىم گورباچەۆكە. «ەگەر رەسپۋبليكالار مەنىڭ تاعايىنداۋىمدى قولداسا, وندا بىرقاتار شۇعىل شارالاردى قابىلداۋىما تۋرا كەلەدى. ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە بۇكىل ەكونوميكالىق ساياساتتى ءبىر قولدا ۇستاۋىم كەرەك», دەگەندى دە ايتتىم. ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ءتۇرى وزگەرىڭكىرەپ كەتتى. «سوندا مەن نەمەن اينالىسامىن؟», دەدى. «ءسىز حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن اينالىساسىز», دەدىم. ول كىسى ءۇنسىز قالدى. ارينە, گورباچەۆتىڭ ءوز وكىلەتتىگىن ءوز قولىمەن شەكتەۋگە كەلىسپەيتىنى بەلگىلى ەدى».
«سەرگەلدەڭنىڭ سوڭى»,
«ەگەمەن قازاقستان», 1991, 18 تامىز.
– سونىمەن, ءسىز مۇنداي بيىك قىزمەتتەن گورباچەۆكە ونىڭ قابىلداۋى مۇمكىن ەمەس شارت قويۋ ارقىلى باس تارتتىڭىز دەۋگە بولادى عوي؟
– ولاي دەۋگە بولادى. شىنىمدى ايتسام, مەن قازاقستاندى سول لاۋازىم ءۇشىن قالدىرىپ كەتكىم كەلمەدى. وداقتاعى جاعداي دا قيىن ەدى. مەن ەكونوميكالىق فورماتسيا اۋىسىپ, قوعامدىق جۇيە وزگەرىپ جاتقان وتپەلى شاقتا كسرو سياقتى الىپ مەملەكەتتى تەز ارادا بولشەكتەۋگە جول بەرۋ ءجونسىز, ءتىپتى قاۋىپتى ەكەندىگىن تالاي رەت ايتتىم دا. بار نازاردى نارىققا بىرتە-بىرتە اۋىسۋدىڭ جولىن قاراستىرۋعا, وعان كوشۋدىڭ العاشقى ءبىر جارىم-ەكى جىلىندا كوپ قيىندىق بولاتىنىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كۇرت ءتۇسىپ كەتەتىنىنە كونۋگە تۋرا كەلەتىنىنە اۋدارۋعا شاقىردىم. ەكونوميكانى جوندەۋدىڭ, نۇسقاۋ بەرۋ مەن مونوپوليزمگە نەگىزدەلگەن قۇرىلىمدى قيراتۋدىڭ مۇنان باسقا جولى جوق ەكەنىن ەسكە سالۋمەن بولدىم. ءبىز جۇرتقا ماسەلەنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ, قوعامدىق سانانى بارشا ادامدار ءىستىڭ جايىن جاقسارتۋعا مۇددەلىلىك تانىتاتىنداي ەتىپ وزگەرتۋگە ءتيىستى ەدىك. سول باعىتتا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى دا. ايتسە دە, وداقتىڭ ىرگەسىن ونىڭ نەگىزىن قالاعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءوزى الدىمەن قازعانىنا تاريح كۋا. رەسەي الدىمەن ءوز كومپارتياسىن قۇرىپ, كوكپ-نىڭ بىرتۇتاستىعىن بۇزدى, ودان كەيىن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الدىمەن جاريالاپ, كسرو-نىڭ بىرتۇتاستىعىن بۇزدى. ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.
وداقتى جاڭعىرتۋ نيەتىنەن كۇدەر ۇزدىرگەن سەبەپتىڭ ءبىرى – گورباچەۆتىڭ ەكىۇداي ساياساتى. ول بىرەسە انا لاگەرگە, بىرەسە مىنا لاگەرگە ارقا سۇيەپ, باسى قوسىلمايتىنداردىڭ باسىن قوسۋعا, ءتىپتى جاۋىعىپ العانداردىڭ ءوزىن ءوز جاعىنا تارتۋعا جانتالاسىپ باقتى. اقىر اياعىندا ەشكىم ونى قولدامايتىن بولىپ شىقتى.
– ەشكىم قولدامايتىنى ءبىر باسقا, ءوزى سەنگەن, ءوزى ۇسىنىپ, اسا بيىك لاۋازىمدارعا سايلانعان ادامدارى ءوزىن ساتىپ تا كەتتى عوي. گورباچەۆتىڭ كىتابىنان «نازارباەۆ تۋرالى ويلادىم, بىراق ونىڭ ورنىن قازاقستاندا باسا الاتىن ادامدى تاپپادىم. ويلانۋعا ۋاقىت قالمادى, سول كەزدە ياناەۆ «قولعا تۇسە» كەتتى. قاتتى قاتەلەسكەن جەرىم سول!» دەگەن جولداردى («جيزن ي رەفورمى», 2-كىتاپ, 532-بەت – س.ا.) بۇرىن دا ەسكە سالعانبىز.
– ماسەلە ياناەۆتىڭ «قولعا تۇسە» كەتكەنىندە ەمەس. ماسەلە ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتتىككە ايتقانىنان شىقپايتىن, وزىندىك پىكىرى جوق, تابانىنىڭ ءبۇرى جوق, مىنەزسىز ادامدى ىزدەگەنىندە. سونى تاپقانىندا. كەيىن ءدال سول ادام بۇكىل الەم الدىندا بەت-ءجۇزى بۇلك ەتپەي, گورباچەۆ قاتتى ناۋقاس, ەل باسقارۋعا دەنساۋلىعى كوتەرمەيدى, سوندىقتان بيلىكتى ءوز قولىما الامىن دەپ جالعان سويلەپ, ونىڭ ءوزىن ساتىپ كەتتى, زاڭدى پرەزيدەنتتى ساياجايىندا قاماپ ۇستاپ, سىرتقى دۇنيەمەن بايلانىسىن ءۇزدى, ماسكەۋ كوشەلەرىنە تانك شىعارىپ, قان توكتىردى. مۇنىڭ ءوزى دە گورباچەۆتىڭ, قازاقشا ايتقاندا, ادام تانىمايتىنىنا تاعى ءبىر دالەل. ساياساتتا مۇنداي جاعدايلار كەزدەسىپ تۇراتىنى انىق. وندايلار بىزدە دە بولعانىن حالىق بىلەدى. «كۇشىك اسىراپ, يت ەتتىم, ول بالتىرىمدى قاناتتى. بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم. ول مەرگەن بولدى, مەنى اتتى» دەپ اباي ايتقانداي جاعدايدى كوردىك. جاستايىنان وسىرگەن, تاربيەلەگەن ادامدار لاۋازىمدى كوتەرە الماي, باس اۋعان جاعىنا كەتەدى. بىراق مىنانىڭ جاساعانى وتە سوراقىلىق بولدى. توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت دەپ اتالعان ب ۇلىكشىلەردىڭ تىرلىگى جونىندە ساعان كەزىندە ەگجەي-تەگجەيلى ايتقانمىن («سەرگەلدەڭنەن سوڭ», «ەگەمەن قازاقستان», 2011 جىلعى 18 تامىز – س.ا.). وعان ەندى قايتا توقتالىپ جاتپاي-اق قويايىق. تەك ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىندا توتەنشە جاعداي جاريالاۋدان باس تارتقانىمىزدى, كوميتەتتىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءوزىن زاڭسىز دەپ تانىعانىمىزدى عانا (قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ مالىمدەمەسىندە: «ءۇش ادام قۇرعان, كسرو جوعارعى كەڭەسى مەن رەسپۋبليكالار قاتىسپاعان كوميتەت اۋەل باستان-اق زاڭسىز قۇجاتتاردى دۇنيەگە اكەلۋدە, ولار, باسقالارىنا قوسا, ەگەمەندىك تۋرالى رەسپۋبليكالىق دەكلاراتسيالاردى اياقاستى ەتۋدە, نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ تاڭداپ الىنعان باعىتىن ەلەپ-ەسكەرمەۋدە», دەلىنگەن بولاتىن – س.ا.) قوسا ايتا كەتەيىن. گكچپ ب ۇلىگىنەن كەيىن كوپ نارسە وزگەردى. مەن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى مۇشەلىگىنەن جانە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇرامىنان شىعاتىنىم جونىندە مالىمدەمە جاسادىم. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتەن تىس پلەنۋمىن شاقىردىق, پلەنۋمدا مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وكىلەتتىگىن دوعاراتىنىمدى مالىمدەدىم, رەسپۋبليكادا كومپارتيانىڭ قىزمەتىن توقتاتۋدى ۇسىندىم. مەنىڭ ۇسىنىسىم قولداۋ تاپتى.
دايەكتەمە:
«قازىرگى جاعدايدا مەن قيىن تاڭداۋ جاساپ تۇرمىن جانە وزىمنەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى مىندەتىن الامىن. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ءوزىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى جاريالاپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن, بۇل شەشىمدى پارتيانىڭ قاتارداعى مۇشەلەرى قولدايدى دەپ سەنەمىن. كەزەكتەن تىس سەزد نەمەسە كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ءۇشىن ۇيىمدىق كوميتەت قۇرۋ قاجەت, كومپارتيانىڭ بۇدان بىلايعى تاعدىرى سوندا ايقىندالۋى كەرەك. وبلىستىق كوميتەتتەردەن باستاپ, قالعان باسقا پارتيا كوميتەتتەرى دە وسىلاي ىستەۋگە ءتيىس.
قازاق كسر پرەزيدەنتى رەتىندە مەن قازاقستان حالقىنا بەرگەن انتىما, جاڭارۋ, رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن تەرەڭدەتۋ, ەكونوميكانى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ساياساتىنا, قازاقستاننىڭ اۋماعىن مەكەندەيتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تەڭدىگى, ادام قۇقىعىن ساقتاۋ پرينتسيپىنە ءوزىمنىڭ ادالدىعىم تۋرالى بەكەم مالىمدەيمىن».
ن.ءا.نازارباەۆ,
قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كەزەكتەن تىس پلەنۋمىندا سويلەگەن سوزدەن,
«يزبراننىە رەچي», استانا, «سارىارقا», 1-توم, 484-بەت.
– تامىز ب ۇلىگىنىڭ تاعىلىمى دەگەندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– ول وقيعا كومپارتيانى بەتپەردە تۇتقان رەاكتسيالىق كۇشتەردىڭ تاريحتىڭ وبەكتيۆتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەككە جانتالاسىنىڭ, قولدان سۋسىپ بارا جاتقان بيلىككە جابىسۋىنىڭ, ابدەن ءىرىپ-ءشىرىپ بىتكەن يمپەريالىق, توتاليتارلىق رەجىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ دالباساسىنىڭ ناق ءوزى ەدى. بۇدان كەيىن رەسپۋبليكالاردىڭ تولىقتاي مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋى تەك ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ورلەۋىنىڭ عانا ەمەس, توتاليتارلىق ورتالىقتىڭ قىسپاعىنان قۇتىلۋ ارەكەتىنىڭ دە ءناتيجەسىنە اينالدى. بىلايشا ايتقاندا, گكچپ ب ۇلىگىنىڭ ۇلكەن پايداسى دا بولدى. ول, بىرىنشىدەن, ونسىز دا تالقانى تاۋسىلۋعا تاياۋ تۇرعان كوكپ-نىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىن تەزدەتىپ بەردى, ەكىنشىدەن, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ باستاۋىنا جول اشتى. مىسالى, ۋكراينا «تامىز ب ۇلىگى» اتانىپ كەتكەن سول كۇندەردەن ىلە-شالا, 24 تامىزدا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ەلتسين تانك ۇستىنە شىعىپ, ماسكەۋلىكتەردى بارريكاداعا شاقىرعان, گورباچەۆ فوروستاعى «تۇتقىننان» بوساتىلىپ كەلىپ, رەسەي پارلامەنتىنىڭ كوز الدىندا ەلتسين ۇسىنعان قاعازدارعا ونىڭ بەتىنە جاۋتاڭ-جاۋتاڭ قاراپ تۇرىپ قول قويۋعا ءماجبۇر ەتىلگەن, قىسقاسى, ورتالىق بيلىگىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشۋعا جاقىن قالعان شاقتى مەن دە پايدالانۋدى ۇيعاردىم. ونىڭ ورايى دا كەلىپ تۇر ەدى. قازاق جەرىندە العاشقى يادرولىق سىناق 1949 جىلعى 29 تامىزدا جاسالعان عوي. ءدال سول كۇنى, ياعني 1991 جىلعى 29 تامىزدا مەن «سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدىم. 409-شى جارلىق بولاتىن. تاريحي قۇجات رەتىندە نومىرىنە دەيىن ەسىمدە ساقتالىپ قالعان. بۇل جايىندا بۇرىنىراقتا ساعان ءبىراز اڭگىمە ايتقانمىن («تاجالدىڭ تۇنشىقتىرىلۋى», «ەگەمەن قازاقستان», 2011 جىلعى 27 تامىز – س.ا.).
– گكچپ-عا تاعى ءبىر ورالا كەتسەك. «ەلتسين. تامىزداعى ءۇش كۇن» دەگەن كوركەم فيلم گورباچەۆتىڭ, ەلتسيننىڭ جانە نازارباەۆتىڭ ماسكەۋدە كەزدەسۋىنەن, جاڭا وداقتىق شارتقا قول قويعاننان كەيىن جاسالاتىن كادرلىق تاعايىنداۋلاردى تالقىلاۋىنان باستالادى. ەلتسين ەگەمەن مەملەكەتتەر وداعى دەپ اتالاتىن بولاشاق جاڭا ەلدىڭ پرەزيدەنتتىگىنە گورباچەۆتى, ال پرەمەر-مينيسترلىگىنە نازارباەۆتى ۇسىناتىنىن ايتادى, گورباچەۆ ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزعا كەلىسىمىن ءبىلدى