«زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى». مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ العىشارتى وسىنداي جولمەن ايشىقتالعان ەدى. ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جولىندا ەلىمىزدە ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن كاسىبي بىلىكتى زاڭگەر كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى قۇقىق قورعاۋشى, «فەميدا قازاقستان» زاڭگەرلىك ورتالىعىنىڭ قۇرىلتايشىسى ءلاززات احاتوۆا.
ادىلدىك يگى ىستەردەن قۇرالادى
«فەميدا قازاقستان» زاڭگەرلىك ورتالىعى جاقىندا عانا اشىلسا دا ونىڭ Instagram-داعى كاسىبي زاڭگەرلىك پاراقشاسىنا تىركەلۋشىلەر سانى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. بۇل – قازاقتىلدى اۋديتوريا تاراپىنان مەملەكەتتىك تىلدە ساۋاتتى ءىس جۇرگىزە الاتىن ادۆوكاتقا سۇرانىس جوعارى دەگەن ءسوز. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىققا قۇقىقتىق جاعىنان قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا كومەك بەرۋ. سەبەبى ادىلدىك وسىنداي يگىلىكتى ىستەردەن قۇرالادى», دەيدى ءلاززات كەندەبايقىزى. ول – اقمولا وبلىسىنىڭ ادۆوكاتتار القاسىنىڭ مۇشەسى, تۇركىستان وبلىسىندا بىرنەشە جىل مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىندا, كەيىننەن ەلورداداعى تورەلىك سوتىندا سۋديا بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى ادۆوكاتتىققا ءبىرجولا بەت بۇرعان ءلاززات كەندەبايقىزى ارىپتەسى, قۇقىق قورعاۋشى اينۇر ماحمەتوۆامەن بىرگە قولعا العان «فەميدا قازاقستان» زاڭگەرلىك ورتالىعىنىڭ باستى ماقساتىن – قازاقتىلدى قۇقىقتىق كونتەنت قۇرۋ دەپ ءتۇسىندىردى.
اۋىل-ايماقتاعى قاراپايىم حالىققا تەگىن قۇقىقتىق كومەك كورسەتىپ جۇرگەن زاڭگەرلەردى بىرىكتىرگەن ورتاق قاعيدا بار. ول – قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەت, قاراپايىم حالىققا دەگەن قامقورلىق. «قازاقى اۋديتوريانى قۇقىقتىق ساۋاتتاندىرۋ ماقساتىندا كونتەنت قالىپتاستىرۋ بۇرىننان ويدا جۇرگەن ەدى, دەيدى زاڭگەر. – سەبەبى زاڭ سالاسىندا جۇرگەن 15 جىل ىشىندە ءبىراز الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا تەگىن قۇقىقتىق كومەك بەردىك. سونداعى بايقاعانىم ءارى جانىما باتقانى – قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىنىڭ وتە تومەندىگى. كاسىبي ءبىلىمىمىز بار, تاجىريبەمىز جەتكىلىكتى. نەلىكتەن قۇقىقتىق كومەككە ءزارۋ حالىققا قولۇشىن سوزباسقا؟ نەگە اۋىل-ايماقتارداعى, شەت وڭىرلەردەگى تۇرعىنداردىڭ زاڭدىق ساۋاتىن كوتەرمەسكە؟ وسى ويلار مازالاپ جۇرگەندە اينۇر حاسەنقىزىمەن جولىمىز ءتۇيىستى. اينۇر ەكەۋمىزدىڭ ويىمىز دا, يدەيامىز دا ءبىر جەردەن شىقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكەۋمىزدى بىرىكتىرگەن ءبىر ماقسات – قارابايىر تىرشىلىكپەن جۇرگەن ەل-جۇرتتىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, زاڭدىق ساۋاتىن ارتتىرۋ. ال بۇل جوبامىزدى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كومەگىمەن ىسكە اسىرۋ – بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تالابى. پاندەميا ءومىر سالتىمىزدى وزگەرتكەنىن وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر. قازىر بارلىق ءىس-شارا ونلاين وتكىزىلەدى. وسىعان وراي ءبىز دە حالىقتى ونلاين ساۋاتتاندىرۋ ماقساتىندا ارنايى قۇقىقتىق پاراقشامىزدى اشتىق. بۇل ءبىر جاعىنان ءبىلىم-بىلىكتىلىگىمىزدى الەۋمەتتىڭ سىنىنان, تۇرمىستىڭ تەزىنەن وتكىزۋگە تۋعان ءبىر مۇمكىندىك».
تىكەلەي ەفيردە – تەگىن قۇقىقتىق كومەك
«فەميدا قازاقستان» كاسىبي پاراقشاسىندا تەگىن قۇقىقتىق كەڭەس تىكەلەي ەفيردە بەرىلەدى. سول سەبەپتى دە كوپتەگەن ماسەلە اشىق ءالى وتكىر تالقىلانادى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حابارلاساتىن سان مىڭداعان ادام سوتتا, پروكۋراتۋرا سەكىلدى مەملەكەتتىك ورگانداردا وكىلدىك ەتۋ, ازاماتتىق, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ادۆوكات بولۋ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارىنا قاتىسۋ بويىنشا كومەك سۇراپ جاتادى. ءبىزدىڭ ماقسات – شەشىلۋ جولدارىن كورسەتۋ, باعىت-باعدار بەرۋ.
ەلىمىزدە بىلىكتى, كاسىبي زاڭگەر جانە ادۆوكات كوپ. بىراق قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, زاڭ تەرميندەرىنە ساۋاتتى, سوتتا ويىن ەركىن جەتكىزىپ, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزە الاتىن تاجىريبەلى قۇقىق قورعاۋشىلار ساۋساقپەن سانارلىق. قازىر, مىسالى, ەلوردادا سوت ىستەرىنىڭ 98 پايىزى ورىس تىلىندە وتەدى. بىزدەر قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتىپ جاتامىز. بىراق كوپ جاعدايدا بۇل تالابىمىز قاناعاتتاندىرىلمايدى, ايتاتىن سىلتاۋ-سەبەبى كوپ. وزگە ەتنوس وكىلىنەن ەشكىم بولماسا دا باسىنان اياعىنا دەيىن رەسمي تىلدە وتەتىن سوت پروتسەستەرىنە قاتىسۋعا ءماجبۇرمىز. مەن ەكى تىلدە دە ەركىن ءىس جۇرگىزە بەرەمىن. ماسەلەن, اينۇر قازاقستاندا جۇرگەن شەتەل ازاماتتارىنا قاتىستى ازاماتتىق, اكىمشىلىك ىستەردى تۇرىك, اعىلشىن تىلدەرىندە دە جۇرگىزەدى. الايدا جۇمىستاعى باستى ۇستانىمىمىز – تالاپ-ارىزدى قازاق تىلىندە جازۋ, ءىستىڭ تەك قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن تالاپ ەتۋ. ويتكەنى زاڭ سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنىڭ باسىمدىعى ءىس ماتەريالدارىنىڭ قازاق تىلىندە تولتىرىلۋىن تالاپ ەتۋدەن باستالادى.
ارينە, سىناۋ وڭاي, ىسكە اسىرۋ قيىن. بۇعان ادۆوكاتتىق قىزمەتىم كەزىندە انىق كوزىم جەتتى. قازاقتى قازاق قولداماسا, بىزگە ەشكىمنىڭ دە جانى اشىمايدى. جاقىندا «شەكارادان زاڭسىز ءوتتى» دەپ ءىستى بولعان قىتايدان كەلگەن قوس قانداسىمىز مۇراگەر مەن قاستەر دەگەن جىگىتتەردىڭ قورعاۋشىسى بولدىم. قازاق تىلىندە عانا سويلەپ, قازاقشا عانا تۇسىنەتىن قانداستارىمىز بەن اۋىلداعى اعايىننىڭ رەسمي تىلدەن كوپ قاعاجۋ كورەتىنىنە نامىستاندىم», دەدى قۇقىق قورعاۋشى.
زاڭ ءتىلىنىڭ وتە قاساڭ ەكەنىن ەسكەرتىپ وتكەن ادۆوكات: «حالىققا زاڭدى قاراپايىم ءوز تىلىندە ۇعىنىڭقى ەتىپ تۇسىندىرگەنى قاجەت. كەز كەلگەن زاڭ نورمالارىن انا تىلىمىزدە جاتىق, تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋگە بولادى. جاتتاندى زاڭ اتاۋلارى مەن سان تاراۋ باپتارمەن جۇرتتى جالىقتىرىپ الماۋ كەرەك. ءوزى دە تۇسىنىكسىز زاڭدى قويىرتپاقتاپ ايتا باستاسا, ونى ەشكىم قابىلدامايدى», دەيدى.
قارجىلىق ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارى
ادۆوكاتتىڭ ايتۋىنشا, تەگىن قۇقىقتىق كومەك بەرۋ كەزىندە حالىقتان كەلىپ تۇسەتىن سۇراقتاردىڭ باسىم بولىگى بورىشكەرلەردەن اليمەنت وندىرۋگە قاتىستى ەكەن. ەفير كەزىندە 4-5 مىڭ سۇراق قويىلسا, سونىڭ جارتىسىنان كوبى وسى ماسەلەنى قوزعايدى. بۇل ەلىمىزدە اليمەنت تولەمەيتىن اكەلەردىڭ پروبلەماسى وزەكتى ەكەنىن اڭعارتادى. كوپ قويىلاتىن ەكىنشى سۇراق قارىز وندىرۋگە بايلانىستى. قاراپايىم جۇرت ءبىر-بىرىنە قارىز بەرگەندە, نوتاريۋسكە بارىپ, زايم شارتىن جاساۋ نەمەسە قولحات الۋ كەرەكتىگىن بىلە بەرمەيدى. اۋىزشا جاسالعان كەلىسىممەن قوماقتى قارجىلارىن ۇستاتا سالادى دا, كەيىن قارىزىن قايتارا الماي, سورلاپ جۇرەدى. قارىزىن اۋىزشا مامىلە, كۋاگەر, حات الماسۋ ارقىلى دا وندىرۋگە بولاتىنىنان جۇرتتىڭ دەنى حابارسىز. سوتتا قارىزدى ءوندىرۋ بويىنشا داۋ تۋعىزۋ جولدارىنان بەيحابار. «قازىرگى تاڭدا ونلاين زايم بەرەتىن ۇيىمداردان اۋزى كۇيگەندەر وتە كوپ», دەيدى ادۆوكات. – ونلاين نەسيە الۋدىڭ جولى تەز ءارى ىڭعايلى بولعانىمەن, ولاردىڭ جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى وتە جوعارى. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, 25 مىڭ تەڭگە السا, بۇل سوما جىلدىڭ سوڭىندا 700-800 مىڭعا دەيىن وسەدى. ەگەر قارىزىن ۋاقتىلى تولەمەسە, نەگىزگى سوماعا قوسىلاتىن ۇستەمەاقىسى تاعى بار. ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەيتىن قۇزىرلى ورگاندارعا باعىنبايتىن مۇنداي ۇيىمدار زايم الۋشىلاردىڭ تولەم قابىلەتتەرىن تەكسەرمەيدى. سوسىن قارىز ۋاقتىلى تولەنبەسە, ولاردى نە كۇتىپ تۇرعانىن ءجىتى ءتۇسىندىرىپ تە جاتپايدى. سوڭعى مالىمەتتەرگە سەنسەك, سوڭعى 1-2 جىلدا ەلىمىزدە 7,5 ميلليون ونلاين زايم جاسالعان ەكەن. بۇل – ءبىر جاعىنان, حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتسىزدىعىنىڭ سالدارى. حالىق نەسيە الۋ مادەنيەتىن بىلمەيدى. تەگىن جاتقان دۇنيەدەي قارايدى. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدە زايمنىڭ ءوسىمپ ۇلىن الىپ تاستاپ, نەگىزگى سومانى وندىرۋگە قاتىستى سوت ىستەرى وتە كوپ.
قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قارجى پيراميداسىنىڭ قۇرىعىنا تۇسكەندەر, الاياقتاردىڭ قۇربانى بولعاندار, ونىڭ ىشىندە جەر, باسپانا الىپ بەرەمىن, ءۇيدىڭ كەزەگىن جىلجىتىپ بەرەمىن, ۇلىڭدى وقۋعا تۇسىرەمىن, قىزىڭدى جۇمىسقا تۇرعىزامىن دەپ اقشاسىن الىپ, الداپ سوعاتىندار ازايماي تۇر. بىرەۋدىڭ جەكە مالىمەتتەرىن پايدالانىپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الاتىندار دا كوپ. «ەگەر ءار قازاق قارجىلىق جانە قۇقىقتىق جاعىنان ساۋاتتى بولسا, ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەس ەدى. ەشكىمنەن قاعاجۋ دا كورمەس ەدى. قاراپايىم زاڭ تالاپتارىن بالا كىشكەنتايىنان وتباسىندا ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك. قۇقىقتىق تاربيە جۇمىستارى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالسا, وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قۇقىق نەگىزدەرى تۇسىندىرىلسە, قۇبا-قۇپ», دەيدى ءلاززات كەندەبايقىزى.
ادام تاعدىرىن شەشۋ – اۋىر ءىس
ء«سىز ءۇشىن قانداي ىستەردى قاراۋ اۋىر؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ءسال ويلانىپ بارىپ جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات: «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق – قازاق ايەلى رەتىندە جۇرەككە اۋىر سالماق سالاتىن ىستەردىڭ ءبىرى. ادەتتە اۋىلداعى نازىك جاننىڭ كوبى «ەل نە دەيدى؟», «ۇيات بولار», «بالا-شاعام ءۇشىن كونەمىن» دەپ وتباسىنداعى بۇل ماسەلەنى جابۋلى كۇيىندە قالدىرعىسى كەلەدى. كۇيەۋىنەن قورلىق كورىپ, جۇدىرىعىنا ءتوزىپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ كوبىندە پسيحولوگيالىق جاراقات بار, ال وتباسىنداعى وسىنداي قاتىگەزدىكتى كورىپ وسكەن بالانىڭ جۇرەگىندە قاتالدىق ۇيالارى ءسوزسىز», دەدى.
راس, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان ەڭ كوپ زارداپ شەگەتىندەر – ايەلدەر مەن بالالار. «بىراق سوندا دا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوبى بۇل تۋرالى ايتا المايدى, كۇيەۋىنىڭ ۇستىنەن ارىز جازبايدى, ءىس قوزعاتپايدى, «بالام ءۇشىن شىدايمىن» دەپ وتباسىنىڭ ىشكى جاراسىن جاسىرۋعا تىرىسادى. ايەلگە قول كوتەرەتىن ەركەكتەردىڭ ءوزى بالا كەزىندە وسىنداي تاربيەنى كورىپ وسكەندەر بولۋى دا مۇمكىن. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق تۇرمىستىق دەڭگەيگە قارامايدى. قارا نان جەپ, قارا سۋ ءىشىپ وتىرسا دا, بارىنا قاناعات ەتىپ باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندار بار. ءزاۋلىم سارايدا تۇرسا دا, ىشىندە بەرەكەسى جوق, ۋاقىت وتە سەزىمدەرى سۋىپ, سىيلاستىقتارى قۇرىپ جاتقان شاڭىراقتار دا جەتەرلىك. تۇپتەپ كەلگەندە, وسىنىڭ بارلىعى تاربيەگە كەلىپ تىرەلەدى», دەدى قۇقىق قورعاۋشى.
«جەكەگە جازىپ, جاعدايىن ايتقانىمەن, اتى-ءجونىن جاسىرىپ قالعىسى كەلەتىندەر وتە كوپ. بۇل قازاقى ايەلگە ءتان مىنەز عوي. «ەل نە دەيدى؟», «ۇيات بولادى» دەپ ۇيىندەگى ماسەلەنى جالپاق جۇرتقا جايعىسى كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە «ۇرسا, اكەسى عوي, شىدا», «بالا-شاعاڭدى اكەسىز وسىرمەكسىڭ بە؟» دەپ جان-جاقتان قىسپاققا الاتىندار تاعى بار. مۇنداي ايەلدەر كوبىنە زاڭدىق قانا ەمەس, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كومەك پەن قولداۋعا ءزارۋ. سول سەبەپتى ولارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزەمىز, قانداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن, قانداي قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك باسىمدىقتارى بار ەكەنىن ايتىپ, تۇسىندىرەمىز. اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا پوليتسياعا ارىزدى قالاي بەرۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتەمىز. وسى ماسەلەگە قاتىستى ارىز-شاعىمداردىڭ دەنى ەلىمىزدىڭ قازاقى مەنتاليتەتى ساقتالعان وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىنان كوپ كەلەدى», دەدى ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلگەن زاڭگەر.
تىلدىك بارەر مەن زاڭداعى شيكىلىك – قازاقتىلدى قۇقىق قورعاۋشىلار بەتپە-بەت كەلەتىن باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى مىنە, وسىلار. مۇنى ادۆوكات تا جوققا شىعارمايدى. «قازاق تىلىندەگى زاڭدارعا رەفورما جاساۋ كەرەك. زاڭ مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنسە, قازىرگى كوپ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەر ەدى. سەبەبى ەكى ءتۇرلى زاڭدا ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كەلەتىن نورمالار دا كەزدەسەدى. پارلامەنتتە وتىرعانداردىڭ باسىم بولىگى كاسىبي زاڭگەرلەر ەمەس. ال زاڭدى ءانشى, سپورتشىلار ەمەس, كاسىبي بىلىكتى زاڭگەرلەر جازۋى كەرەك. زاڭ – ادام تاعدىرىن شەشۋدە ماڭىزدى مانگە يە قۇجات. ال بۇل قۇجات ناۋقانشىلىققا سالىنىپ, قالاي بولسا, سولاي دايىندالىپ, ساۋاتسىز اۋدارىلىپ قابىلدانسا, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتادى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن زاڭدى مۇددەسىن قۇر قاعازبەن, ءبىر-بىرىنە نورمالارى قايشى باپ پەن ەكىۇشتى تارماقپەن شەكتەپ قويۋعا بولمايدى», دەدى.
قازاق قىزىنا ءتان قايسارلىق پەن وجەتتىلىك ءار سوزىنەن سەزىلىپ تۇرعان ءلاززات كەندەبايقىزى: «الداعى ۋاقىتتا اۋىل-ايماقتى, تۇكپىردەگى ەلدى مەكەنگە دەيىن ارالاپ, قولىمىزدان كەلگەنشە كومەگىمىزدى بەرىپ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرعىمىز كەلەدى. زاڭدىق كومەك, قاراپايىم جۇرت كۇندەلىكتى بەتپە-بەت كەلەتىن زاڭ نورمالارىن ءتۇسىندىرۋدىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى», دەيدى. سول سەبەپتى ءبىر ماقساتقا بىرىگەم دەگەن بىلىكتى زاڭگەرلەر قاتارلارىنا قوسىلامىز, ەلجاندى ازاماتتار قولداۋ كورسەتەمىز دەپ سەنىم بىلدىرسە, پىكىرلەس, ارىپتەس بولۋعا دايىن ەكەنىن دە جەتكىزدى.
بانۋ ءادىلجانوۆا,
جۋرناليست
نۇر-سۇلتان