كاسىبىنە ادالدىعىنان جاڭىلماعان قاسان قاماشەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
قازاق ەلىنىڭ ءار ءوڭىرى تابيعي بايلىققا, اسىرەسە, مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى تابيعي مينەرالدارعا وتە باي. سونىڭ ىشىندە, قۇرامىندا بور, كالي, ماگني, بروم, ليتي, رۋبيدي, تسەزي سەكىلدى ەلەمەنتتەر مولىنان كەزدەسەتىن حيميالىق كەن جىنىستارىن زەرتتەۋ مەن يگەرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا دەي الامىز. قازاقستاندىق عالىمدار ەلىمىزدەگى 109 تۇز كۇمبەزىندە كاليدىڭ, ال 24 تۇز كۇمبەزىندە بوردىڭ مول قورى بارىن زەرتتەۋلەرىندە انىقتاعان. جەتى قات جەر استىنداعى وسىنداي تابيعي بايلىقتى كوز مايىن تاۋىسا زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى – قاسان قاماشەۆ.
كاسىبىنە ادالدىعىنان جاڭىلماعان قاسان قاماشەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
قازاق ەلىنىڭ ءار ءوڭىرى تابيعي بايلىققا, اسىرەسە, مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى تابيعي مينەرالدارعا وتە باي. سونىڭ ىشىندە, قۇرامىندا بور, كالي, ماگني, بروم, ليتي, رۋبيدي, تسەزي سەكىلدى ەلەمەنتتەر مولىنان كەزدەسەتىن حيميالىق كەن جىنىستارىن زەرتتەۋ مەن يگەرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا دەي الامىز. قازاقستاندىق عالىمدار ەلىمىزدەگى 109 تۇز كۇمبەزىندە كاليدىڭ, ال 24 تۇز كۇمبەزىندە بوردىڭ مول قورى بارىن زەرتتەۋلەرىندە انىقتاعان. جەتى قات جەر استىنداعى وسىنداي تابيعي بايلىقتى كوز مايىن تاۋىسا زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى – قاسان قاماشەۆ.
قاسان قاماشەۆتىڭ بالا كۇنىنەن تابيعي بايلىقتى زەرتتەۋگە, يگەرۋگە اڭسارى اۋدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى, ول مەكتەپ بىتىرىسىمەن قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستى. سودان بەرى كەن ىزدەۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. ونىڭ 1957 جىلدان بەرگى ەڭبەك جولى يندەر اۋدانىنداعى كەن كوزدەرىن زەرتتەۋمەن, يگەرۋمەن ءوربىپ كەلەدى. ونىڭ ءوز كاسىبىن جەتىك بىلەتىندىگى 1964-1976 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءساتيمولا كۇمبەزىندەگى تۇزدى قاباتتارعا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ جۇمىستار كەزىندە جارقىراي كورىندى. سول جىلدارى اعا گەولوگ لاۋازىمىنداعى ق.قاماشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن №25 ۇڭعىما بۇرعىلانىپ, قۇندىلىعى جوعارى بورات قورى تابىلدى. كاسپي ماڭى جانە ءساتيمولا كۇمبەزىندەگى بور, بورلى-كاليلى تۇزداردى ىزدەۋ, بارلاۋ ماقساتىندا سالا ماماندارىمەن بىرلەسە 24 عىلىمي ەڭبەك جازدى. تابيعي بايلىق قورلارى تۋرالى 16 رەت گەولوگيالىق تالداۋ قورىتىندىسىن جاساپتى. 1974 جىلى ماسكەۋدىڭ تورىندە كسرو عىلىم اكادەمياسىندا ءساتيمولا كەن ورنىنا قاتىستى گەولوگيالىق تالداۋىنا جاقسى باعا بەرىلدى.
كەن ىزدەۋدەن, ءوز كاسىبىنە ادالدىقتان جالىقپاعان ق.قاماشەۆتىڭ جەمىستى جۇمىسىنا كەزىندە يندەر بورات رۋدنيگىنىڭ ديرەكتورى بولعان قۇسايىن بايبوسىنوۆ «قاماشەۆ – بۇل ءساتيمولا» دەپ پىكىرىن بىلدىرگەن. شق «ساتبور» جشس باس ديرەكتورى تالعات قاسەنوۆ تە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە تەڭدەسى جوق «ءساتيمولا» كەن ورنىن بىلايشا سيپاتتايدى. «بۇل – قاسان اعانىڭ جاس كەزىندە اشقان ەڭ ءىرى كەن ورنى. بۇگىندە «ءساتيمولا» ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەن جايۋىنا ىقپال ەتەتىن ءىرى ءوندىرىس ورنىنا اينالدى. تاياۋدا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىندە 75 جىل بويى جىلىنا 25 ميلليون توننا كەن وندىرىلەتىن جوبا بەكىتىلۋى, ءسويتىپ, 45 جىلدىق جۇمىس باعدارلاماسى ساراپتامادان وتكىزىلۋى كوزدەلىپ وتىر», دەيدى قازبا بايلىقتى بارلاۋدىڭ ۇزدىگى اتانعان اسقار تاۋداي اكادەميك, العاشقى كەن ورنىن اشۋشى اعاسىن ارداق تۇتا بىلەتىن تالعات قاسەنوۆ.
«ساتبور» باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر اتالعان كەن ورنىنا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر. 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا «ءساتيمولا» كەن ورنىندا تاۋ-كەن ءوندىرىسى مەن ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار قۇرىلىسى اياقتالماق. ال تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى جۇمىستارى 2017 جىلدان 2089 جىلعا دەيىن جالعاسىن تابادى. دەمەك, قاسان قاماشەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعان «ءساتيمولانىڭ» مول بايلىعى ەل يگىلىگىنە جاراتىلا بەرمەك.
مىنە, مۇنى جەتى قات جەر استىنان كەن ىزدەگەن قاسان قاماشەۆتىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەي الامىز. كۇنى-ءتۇنى گەولوگيالىق كارتالارعا ءۇڭىلىپ, گەولوگيالىق تالداۋلار قورىتىندىلارىن تەرەڭ زەردەلەگەن قاسان اعا بۇگىندە جان-جاعىنا سەكسەن جاستىڭ بيىگىنەن قۋانا كوز تاستايدى. يندەر توپىراعىنداعى مول بايلىقتى ەل قاجەتىنە جاراتۋداعى ەڭبەگى ەلەنىپ, يندەر اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ءوزىنىڭ تاۋ-كەن ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە شەجىرەلى جولىن تالعات قاسەنوۆتەي ءىزباسارى باسقاراتىن شق «ساتبور» جشس-دا كەڭەسشى قىزمەتىمەن ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەدى. تولىمدى تاجىريبەسىنەن ءتالىم الىپ, رەسەي, ۋكراينا سەكىلدى ەلدەردە ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرى ءجيى حابارلاسىپ, اقىل-كەڭەسىن سۇراپ تۇرادى. مارگاريتاداي ومىرلىك سەرىگىمەن بىرگە ۇل-قىزىنان تاراعان نەمەرە-جيەندەرىنىڭ شاتتى كۇلكىسىنە بولەنىپ وتىر.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».